Sprawdzanie osiągnięć szkolnych uczniów to weryfikacja jakości procesu dydaktycznego. Ma ona dostarczyć nauczycielowi i uczniowi informacji o tym, w jakim stopniu osiągają cele kształcenia. Ocena, to kontrola jakościowa stopnia opanowania przez ucznia wiadomości, nawyków i umiejętności rozwoju ich zdolności poznawczych oraz przekonań i postaw. Sprawdzanie osiągnięć szkolnych jest utrapieniem dla uczniów, a także niekiedy problemem dla nauczycieli. Jednak sprawdzanie osiągnięć szkolnych w połączeniu z ich oceną, to nieodłączny element procesu kształcenia. Składowymi czynnościami każdego nauczania jest sprawdzenie osiągnięć ucznia, czyli ustalenie czego się uczeń nauczył. Sprawdzanie i ocenianie osiągnięć uczniów jest częścią procesu ewoluacji. Proces ewoluacji jest rozumiany jako ciąg działań polegających na systematycznej kontroli czynności dydaktycznych oraz sprawdzenie ich rezultatów. Sprawdzanie i ocenianie powinno pozwolić nie tylko wartościować umiejętności uczniów, ale również ulepszyć proces nauczania. Kontrola osiągnięć musi opierać się na czytelnym dla uczniów zakresie wymagań. Gdy uczeń zna zakres wymagań i rozumie kryteria oraz wie, że są konsekwentnie stosowane, będzie współdziałać w procesie dydaktycznym. Przed przystąpieniem do kontroli i oceny wiadomości i umiejętności ucznia, należy zastanowić się co chcemy oceniać, kiedy chcemy oceniać i w jaki sposób - czyli wybrać jeden z wielu znanych nam sposobów oceniania. Proponuje się następujące metody kontroli i oceny: - Konwencjonalne.
- Testowe.
- Maszynowe.
Wśród nich:- odpowiedzi ustne
- sprawdziany pisemne
- sprawdziany laboratoryjne
- obserwacje pracy uczniów.
Metody konwencjonalne polegają na odpytaniu ustnym-rozumnym, pisemnym i egzaminacyjnym, rzadziej na posługiwaniu się książką, a jeszcze rzadziej na pracach praktycznych. Ustne sprawdziany wiadomości, bądź umiejętności uczniów opierają się na rozmowie nauczyciela z uczniem. Nauczyciel formułuje pytania, polecenia, uczeń zaś daje odpowiedzi, najczęściej takie, jakich oczekuje nauczyciel, bo od tego przecież zależy ocena za odpowiedź. Ocena ustna, szczególnie wyrywkowa kontrola realizacji celów sformułowanych w planie lekcji jest fragmentaryczną i nie pozwala stwierdzić, czy wszyscy uczniowie danej klasy cele te osiągnęli. Pytania bowiem, na które odpowiadają, odnoszą się jedynie do określonych fragmentów przerabianego na lekcji materiału. Wyróżnia się dwie grupy rodzajowe pytań: pytania proste, wymagające od ucznia pamięciowej reprodukcji zapamiętywanego materiału i pytania problemowe wymagające refleksji intelektualnej i złożonych operacji myślowych i praktycznych. Tutaj nauczyciel żąda od ucznia odpowiedzi rozwiniętych i uargumentowanych, to znaczy takich w jakich oprócz faktów, odpowiadający uczeń podaje ich właściwą naukową interpretację. Prace pisemne sprawdzające wiadomości, sprawności i umiejętności ucznia, to przede wszystkim prace domowe, a obok nich rzadziej stosowane prace klasowe. Najczęściej do prac pisemnych domowych odwołują się nauczyciele języków, matematyki i fizyki. Rzadziej zadają je nauczyciele przedmiotów zawodowych, ale w tych przedmiotach uzyskują one bardzo urozmaiconą postać (np. rysunki wykresy, schematy, diagramy itp.). Im częstsza i dokładniejsza jest kontrola prac domowych, tym systematycznej i staranniej je uczniowie wykonują. Kontrola pozwala nauczycielowi stwierdzić czy jego sposób zadawania pracy domowej jest właściwy, czy uczniowie są odpowiednio przygotowani do wykonywania tej pracy i jakie posiadają umiejętności. Nie zawsze jednak prace domowe ucznia czy kartkówki mogą być podstawą rzetelnej kontroli wiadomości i umiejętności, te daje dopiero praca wykonana przez uczniów w klasie. Jest to praca klasowa, często zapowiadana wcześniej i poprzedzana powtórzeniem materiału. Daje ona bowiem nauczycielowi stosunkowo największą pewność, samodzielności jej wykonania przez ucznia. Jednak zarówno odpytanie pisemne jak i odpytanie ustne jest obarczone błędami subiektywizmu na co zwraca uwagę wielu pedagogów i psychologów. Posługiwanie się książką, jako sposób na sprawdzenie wiadomości i sprawności uczniów, najczęściej pojawia się w nauczaniu języków. Sprowadza się ono najczęściej do umiejętności czytania, streszczania utworu, układania planu, tłumaczenia, czy wynajdywania form gramatycznych. Wykonywanie prac praktycznych, czy ćwiczeń laboratoryjnych to wartościowy sposób sprawdzania osiągnięć ucznia. Jest to ze wszystkich konwencjonalnych sposobów, najbardziej nowoczesny i najbardziej "życiowy" proces kontroli osiągnięć. Pozwala namacalnie przekonać się jak uczeń opanował wiadomości i umiejętności np. z matematyki, fizyki i techniki i jak potrafi z nich zrobić użytek wtedy, gdy ma wykonać jakieś zadanie praktyczne. Nowoczesne metody uwzględniają samodzielność młodzieży w formułowaniu i rozwiązywaniu problemów teoretycznych i praktycznych. Szkoła bowiem, nie tylko uczy poznawać świat, lecz także kształtuje emocjonalny stosunek do niego, do nagromadzonych przez ludzkość wartości, do ludzi i czynów, do przyrody, do samego życia. Ocena postępów młodzieży w tej dziedzinie nie może być wymierna, bowiem w grę wchodzą trudno uchwytne wskazówki. Dalszym zasadniczym sposobem modernizacji sprawdzania osiągnięć szkolnych uczniów jest stosowanie testów dydaktycznych. Test tym różni się od kartkówki, że zawarte w nim pytania są pytaniami zamkniętymi, ograniczającymi swobodę ucznia i sprowadzającymi je bądź do wypełniania zawartych w teście luk, bądź do wyboru odpowiedzi prawdziwej spośród kilku lub kilkunastu odpowiedzi niepełnych albo wręcz fałszywych. Przystępując do opracowania testu dla danego przedmiotu należy zastanowić się nad rodzajem testu, doborem i układem pytań, poleceń, rysunków, czyli jakie czynniki interesują nauczyciela, należy więc sporządzić plan testu. Liczba zadań w teście zależy od zakresu materiału, od rzetelności oceny jak również od czasu przeznaczonego na sprawdzenie osiągnięć. Formy zadań testowych (rodzaje testów). - Testy zamknięte:
- testu wyboru wielokrotnego
- testy typu prawda czy fałsz
- matrycowe (wykresy, schematy)
- testy na dobieranie (uporządkuj, sklasyfikuj, przyporządkuj)
- Testy otwarte:
- z luką należy je uzupełnić
- testy wymagające krótkiej odpowiedzi
- czynności na symbolach
- opis
Wartość testu wynika z jego trafności. Test dla danego przedmiotu nauczania nie jest trafny, gdy mierzy tylko wiadomości, a pomija inne kryteria, gdy eksponuje nadmierne jakiś dział programu kosztem innych działów, lub gdy mierzy inteligencję czy pamięć, a nie opanowanie wiadomości i umiejętności. Po przeprowadzeniu testu należy dokonać statystycznej analizy zadań testowych, czy nie są one zbyt łatwe lub trudne dla młodzieży. Manipulacje zmierzające do podwyższenia trudności zadań testowych wykorzystywane są najczęściej w tzw. testach selekcyjnych. Zwróćmy uwagę na badanie wyników nauczania po zakończeniu każdego działu programowego czy semestru. Ocenianie sumujące winno być podstawą planowania nowych strategii działań. Każda ocena wiadomości teoretycznych, praktycznych zachowań ucznia powinna być obiektywna, uzasadniona, sprawiedliwa, bowiem z oceną wiążą się powodzenia lub niepowodzenia szkolne. Ocena powinna inspirować ucznia do pracy, uaktywniać go w procesie kształcenia, pobudzać do myślenia i działania a nie zniechęcać. Sposobem aktywizującym uczniów jest wdrożenie ich do systematycznej kontroli i oceny uzyskiwanych wyników w procesie uczenia się. Systematyczne sprawdzanie stopnia opanowania wiedzy i umiejętności pozwala szybko wychwycić występujące trudności, a także stwierdzić sukcesy, szczególnie uzdolnionych uczniów, które należy wspierać i rozwijać. Powinniśmy zwracać uwagę na samokontrolę i samoocenę wiadomości, ponieważ służy ona ewentualnej korekcie popełnionych błędów. Ocena nadaje każdej pracy ucznia wagę, staje się bodźcem i zachętą do lepszego jej wykonania. Warunki te spełnia jednak, jak wspomniałam, tylko ocena sprawiedliwa, a przy tym odpowiednio umotywowana i to zarówno wtedy, gdy nauczyciel chce zwrócić uwagę na staranność lub sumienność, a także samodzielność pracy ucznia, jak i wtedy, gdy chodzi o wykazanie, że przyczyną złej odpowiedzi jest nieuwaga, niestaranność lub nawet niewłaściwy stosunek do nauki. Dobrze zaplanowany i przeprowadzony proces kontroli i oceny osiągnięć uczniów może stać się dla rodziców, samych uczniów, a także dla nauczycieli, podstawą informacji która może pomóc w przeprowadzeniu działań bardziej skutecznych w osiąganiu wyższego poziomu wiedzy i umiejętności lub uzupełnianiu braków. Kończąc ten referat chcę krótko przypomnieć że: - Przed przystąpieniem do kontrolowania i oceniania wiadomości i osiągnięć ucznia należy odpowiednio dobierać treści materiałów, które mają podlegać sprawdzeniu czyli:
- ustalić wymagania dydaktyczne
- ustalić cel oceniania
- stworzyć sytuację w klasie taką, gdzie uczniowie wiedzą iż są oceniani
- ustalić i wybrać spośród wielu przytoczonych sposobów rodzaj oceniania i kontrolowania.
- Należy zastanowić się i wybrać poziom oceny:
- konieczny
- podstawowy
- dopełniający
- rozszerzający wiadomości i umiejętności
- wykraczający np.: poza dział czy program nauczania
Badanie poziomu wiadomości, umiejętności ucznia, czyli jego kontrola i ocena winny uwzględniać: - poziom gotowości ucznia - jest to ocena diagnostyczna czyli wstępna
- poziom wiadomości i umiejętności bieżących - jest to ocena formatywna (dotyczy sprawdzianu końcowego lekcji, pozalekcyjnego np.: prace domowe i może mieć charakter pisemny i ustny).
- poziom ukształtowanych umiejętności - jest to ocena sumatywna (dotyczy prac końcowych, dyplomowych, końcowych praktyk warsztatowych).
Ocena powinna być: - niezawodna
- obiektywna
- rzetelna
- prognostyczna
- jawna
- życzliwa
- uzasadniona
- sprawiedliwa
Ocena nie może być: - subiektywna
- przypadkowa
- powierzchowna
- jednokierunkowa
- schematyczna
Adolf Dygasiński napisał z jednej ze swoich prac:
"Podczas wszelkich egzaminów, sprawdzianów nauczyciele pragnący zrozumieć stopień umysłowego rozwoju ucznia, nie będą wyszukiwali tego, czego uczeń nie umie, ale ocenę swoją oprą na tym czego on się rzeczywiście nauczył." |
