Program socjoterapeutyczny dla uczniów gimnazjum

mgr Małgorzata Błahut
mgr Magdalena Polak-Bergiel


Idea programu

Pomysł stworzenia programu socjoterapeutycznego w roku szk. 2004/05 dla grupy uczniów gimnazjum, zrodził się pod wpływem sygnalizowanych przez szkolnych pedagogów licznych problemów wychowawczych. Ponadto formułowali oni potrzebę wsparcia i pomocy w rozwiązywaniu tych trudności przez Poradnię Psychologiczno- Pedagogiczną. Z prośbą taką zwracali się również rodzice.

Do chwili obecnej nasza Poradnia nie oferowała tego typu zajęć. Program ten jest zatem próbą uzupełnienia luki w ofercie programowej placówki i dostosowuje ją do zmienionych etapów kształcenia jakie zaistniały po reformie oświatowej.

Drugą z przyczyn, które zainspirowały nas do przygotowania programu jest dostrzeżenie ważności pomocy psychologicznej w okresie adolescencji, szczególnie na etapie gimnazjum. W tym bowiem okresie narastają problemy w relacjach młodzieży z rodzicami, pojawiają się trudności w przystosowaniu do otoczenia, zarysowuje się kryzys wartości. Wzrasta ponadto rola grup rówieśniczych, rozpoczyna się intensywny rozwój psychoseksualny i zainteresowanie płcią przeciwną. Jest to także okres wzmożonego zainteresowania samorozwojem i doskonaleniem się.

Z istoty swojej kryzysowy okres dorastania jest szczególnie trudny dla młodych ludzi przejawiających trudności emocjonalne a mające swoje źródło we wcześniejszych etapach rozwojowych.

Rekrutację do grupy prowadzi się na bieżąco:
- w trakcie przyjmowania uczniów w Poradni,
- po przeprowadzeniu diagnozy,
- po zgłoszeniu przez pedagogów szkolnych lub rodziców.
Poprzedza ją rozmowa z uczniem, przedstawienie możliwych korzyści i zachęcenie do włączenia się do grupy.

Zajęcia odbywają się raz w tygodniu, w godzinach popołudniowych. Trwają dwie godziny i są prowadzone przez dwie osoby posiadające przygotowanie do prowadzenia zajęć socjoterapeutycznych. Miejscem spotkań jest sala do zajęć grupowych na terenie Poradni wyposażona w odpowiednie sprzęty i pomoce do ich prowadzenia.

Charakterystyka grupy

Program skierowany jest do uczniów w wieku 13-15 lat, gimnazjalistów, którzy przejawiają:
- trudności adaptacyjne do nowych warunków szkolnych,
- problemy w nawiązywaniu i utrzymaniu bliskich kontaktów z rówieśnikami,
- doświadczających trudności emocjonalnych w kontaktach z innymi (wycofanie z kontaktów, nieśmiałość, nieufność, wrogość).

Uwzględnia również uczniów, którzy z przyczyn objęcia ich nauczaniem indywidualnym mają ograniczone możliwości kontaktu z rówieśnikami.

Cele programu

Celem programu jest wsparcie uczniów przeżywających trudności w kształtowaniu rozwoju osobowego przez:
- pogłębianie wiedzy o sobie w obszarze uczuć i emocji,
- poznawanie swoich mocnych stron i potencjału osobistego,
- rozwijanie umiejętności prospołecznych,
- odkrywanie pozytywnego obrazu siebie,
- trening w zakresie nawiązywania trwałych i bezpiecznych relacji z innymi ludźmi.

Czas trwania

Program przewiduje się na 20 spotkań po dwie godziny dydaktyczne w okresie od stycznia do czerwca.

Metody pracy

Zakładamy, że najbardziej adekwatne metody oddziaływania w grupie socjoterapeutycznej to:
- Praca w kręgu.
Wspólne siedzenie w kręgu sprzyja nawiązaniu bliskiego kontaktu wzrokowego i osobistego. Ułatwia rozmowę i autoprezentację.
- Rozmowa i dyskusja.
Stwarza możliwość wymiany informacji i poglądów. Sprzyja wzajemnemu poznaniu.
- Psychodramy.
Odgrywanie scenek sprzyja bezpiecznemu przeżywaniu różnych sytuacji, które w realnym życiu stanowią źródła napięcia, niepokoju i oporu. Dają możliwość przełamania utrwalonych nawyków reagowania i postępowania. Rozwijają zdolność rozumienia uczuć innych i poznania różnych wzorców zachowań.
- Rysunki.
Aktywność artystyczna jaką jest rysowanie, pozwala na swobodne wyrażanie siebie, swoich uczuć, przeżyć i doświadczeń. Dla niektórych uczniów stanowi czasem jedyną bezpieczną formę przedstawienia siebie innym i źródło satysfakcji w kontaktach.
- Burza mózgów.
Metoda twórcza, polegająca na zbieraniu wszystkich pomysłów i propozycji przy rozwiązywaniu problemu. Zapewniająca każdemu z uczestników na wyrażenie swojego zdania.
- Praca w małych grupach.
Pomocna w poruszaniu problemów emocjonalnych i trudnych tematów. Podnosi poczucie bezpieczeństwa i bliskości. Szczególnie u osób mających trudności w wypowiadaniu się na tle większej grupy.
- Gry i zabawy psychologiczne.
Element zabawy w grach psychologicznych zmniejsza napięcie emocjonalne i opór uczestników. Ułatwia im nabywanie nowych doświadczeń interpersonalnych, wiedzy o sobie i swoich reakcjach. Integrują grupę i pomagają realizować różne cele terapeutyczne.
- Opowiadania terapeutyczne.
Ułatwiają przekazywanie trudnych treści, umożliwiają w bezpieczny sposób modelowanie postaw i zachowań.
- Zdania niedokończone.
Ułatwiają samodzielną wypowiedź i porozumiewanie się uczniów, dają możliwość rozpoznania opinii drugiej osoby.

Treść programu

Zajęcia integracyjne.

Zajęcia na wzajemne poznanie się i budowanie poczucia bezpieczeństwa. W nowej grupie uczestnicy będą pracować nad swoimi problemami, dlatego grupa powinna stworzyć warunki, w których każdy z uczestników będzie miał możliwość działania w sposób spontaniczny i twórczy.
 
W nowej grupie dziecko ma możliwość nowego, innego poznania siebie, nawiązania współpracy z innymi osobami, może wymieniać się swoimi doświadczeniami, myślami, dlatego powinno mieć poczucie, że przebywa wśród osób, które są dla niej życzliwe, wykazują zrozumienie i mogą zaoferować jej oparcie.
 
Proponowane ćwiczenia związane są z autoprezentacją, przełamaniem pierwszych barier emocjonalnych, z regułami współżycia ze sobą oraz ze swobodnym odreagowaniem napięcia jakie pojawia się podczas przebywania z nieznanymi sobie osobami.

Przeżywanie uczuć i emocji.

Cykl zajęć służących rozpoznawaniu i wyrażaniu emocji i uczuć oraz uczeniu się rozumienia i akceptowania uczuć innych osób.
 
Problemy w kontaktach z innymi ludźmi często pojawiają się, gdy blokujemy się w kontaktach z innymi, często zupełnie inaczej prezentujemy to, co myślimy. Uczniowie, zwłaszcza w okresie adolescencji, boją się oceny ze strony rówieśników, dlatego najczęściej tłumią swoje emocje, by nie zostać skrytykowanymi lub wyśmianymi. Bardzo często też wykazują postawę "nic mnie nie rusza, nic mnie nie obchodzi", by uniknąć konfrontacji i zranienia.
 
Ćwiczenia tutaj proponowane mają głównie na celu uświadomić uczestnikom po co uczucia i emocje są nam potrzebne, jakie emocje mogą przeżywać ich rówieśnicy, jak można je poprawnie rozpoznawać u siebie i innych. Mają także pokazać im, że warto jest wspólnie poszukiwać różnych, alternatywnych sposobów rozładowywania napięć emocjonalnych i dzielić się odczuciami w tym zakresie, ponieważ stanowi to bazę zdrowia i równowagi psychicznej.

Kształtowanie umiejętności prospołecznych.

Zajęcia te są poświęcone kształtowaniu własnej aktywności oraz zdobywaniu doświadczenia w grupie przez uczestników, w celu ich wykorzystania w życiu codziennym. Podstawowym problemem wśród uczniów są zachowania nieadekwatne do sytuacji, które wynikają z braku umiejętności prospołecznych. Pewne nawyki, które kształtujemy w swoich postawach od dzieciństwa determinują nasz sposób zachowania. Dzieci często wiedzą, że niektóre ich postawy nie sprzyjają budowaniu więzi z innymi ludźmi, nie wiedzą jednak w jaki sposób to zmienić, jak się zachować, co powiedzieć, gdzie szukać pomocy.
 
Ćwiczenia w tym module mają, na zasadzie modelowania i analizy, pokazać uczestnikom, co mogą zrobić w sytuacjach dla nich trudnych. Pozwalają im też w spokoju, w bezpiecznych warunkach i z dala od innych rówieśników przetrenować krok po kroku ich zachowanie, skorygować postawę ciała, wypowiadane treści, nawet mimikę twarzy, czy ton głosu.

Odkrywanie swojego potencjału i budowanie pozytywnego obrazu siebie.

Cykl zajęć służących wydobyciu z każdego z uczestników jego potencjału, wraz z kształtowaniem umiejętności dobrej prezentacji własnej osoby.
 
Osoba, która dobrze zna swoją wartość nie ma większych problemów, by nawiązywać relacje z innymi ludźmi. Ma ona też zdecydowanie większą motywację do dokonywania zmian w swoim życiu, wierzy, że jej się to uda.
 
Taki poziom samoświadomości obniża w uczniu napięcie, lęki, redukuje stres, gdyż dziecko wie, w czym jest dobre, zdaje sobie ono sprawę z tego, że trudności są po to, by je pokonywać i by go rozwijać.
 
Ćwiczenia proponowane w tej części są poświęcone kształtowaniu pozytywnej samooceny, pokazują uczestnikom sposoby na przekształcanie myśli negatywnych na pozytywne, dają im możliwość doświadczenia własnej wyjątkowości.

Uczestnictwo w grupie - rozwijanie efektywnej komunikacji z innymi ludźmi.

Zajęcia w tym module poświęcone są trenowaniu umiejętności obcowania z innymi i stosowaniu przejrzystych komunikatów werbalnych, w celu korzystania z nich na co dzień. W wieku dojrzewania grupa rówieśnicza staje się szczególnym miejscem, gdzie dziecko doświadcza bycia z innymi. W zależności, czy grupa ta je akceptuje, czy nie, uczy się postaw, które mają zapewnić mu znaczące w niej miejsce. Często potem uczeń przenosi wypracowane tam i utrwalone sposoby zachowania na inne grupy, np. szkołę, dom, zapominając, że jednak pełni już inną rolę, która wymaga stosowania też innej postawy.
 
Proponowane ćwiczenia związane są z przynależnością do grupy, zasadami jakie rządzą w poszczególnych grupach, z różnicami i wspólnymi cechami grup. Mają też na celu trenowanie komunikatu "ja", w celu minimalizowania napięć w kontaktach z innymi ludźmi oraz kształtowanie postawy asertywnej.

Spotkania podsumowujące zajęcia

Cykl, który poświęcono na analizę skuteczności i przydatności naszej pracy na zajęciach.
Zadania końcowe mają dostarczyć głównie prowadzącym informacji na temat zmian jakie dokonały się w sposobie myślenia i funkcjonowania w grupie wśród uczestników oraz pozwolić uczestnikom na łagodne przejście fazy pożegnania.

Wykaz scenariuszy.

Zajęcia 1
Cel: zapoznanie się uczestników, przełamanie barier.
Materiały: białe kartki A-4, arkusz szarego papieru pakowego, flamastry, długopisy.

- Przedstawienie się osób prowadzących i uczestników.
- Rundka: "na imię mam, a od złotej rybki chciałbym...".
- Autoprezentacja uczestników - wypełnienie karty "ja" i przedstawienie własnej osoby poprzez komentarz do zawartych na karcie informacji.
- Wypracowanie norm grupowych i stworzenie wspólnej listy zasad sprzyjającej poczuciu bezpieczeństwa w grupie.
- Zabawa ruchowa "wszyscy, którzy tak jak ja...".

Zajęcia 2
Cel: dalsza integracja, koncentracja na drugiej osobie, autoprezentacja.
Materiały: kartki A-4, długopisy.

- Przypomnienie imion uczestników w grupie, zabawa, w której uczestnik mówi swoje imię i przymiotnik, który go określa, następna osoba robi to samo i powtarza kwestię poprzednika (np. jestem szalona Ala, a to jest zmęczony Tomek) itd.
- Ćwiczenie "reklama siebie jako przyjaciela", odczytanie reklam, prezentacja.
- Zadanie "krzyżówka z imienia".
- Ćwiczenie ruchowe "pierwsze skojarzenie".
- Rundka kończąca: "czego dziś się dowiedziałem o innych z grupy".

Zajęcia 3
Cel: rozpoznawanie i odróżnianie uczuć od emocji.
Materiały: 2 arkusze szarego papieru pakowego, flamastry, kredki.

- Wprowadzenie do tematu.
- Burza mózgów: czym są emocje i uczucia, czym się różnią, opracowanie roboczej definicji.
- Rysunek: "wyraź, jak się teraz czujesz", podkreślenie znaczenia kolorów w wyrażaniu emocji.
- Prezentacja prac, omówienie uczuć im towarzyszących.
- Zabawa w lustro: uczestnicy powtarzają za prowadzącym ruchy ciała, minę i odgłosy.
- Rundka kończąca: "co czujesz po dzisiejszych zajęciach"

Zajęcia 4
Cel: różnicowanie emocji miłych i trudnych, rozpoznawanie emocji u innych.
Materiały: przygotowane kartoniki z nazwami uczuć i emocji, arkusz szarego papieru pakowego, flamastry.

- Rundka: "Dzisiaj się czuję..., ponieważ..."
- Praca w grupach: grupy otrzymują po kilka kartoników z różnymi emocjami i mają je przyporządkować do grupy "miłe" lub "nieprzyjemne"
- Dyskusja: omówienie stosunku emocji miłych do nieprzyjemnych
- Lista: jak sobie radzić, gdy przeżywam nieprzyjemne uczucia, co mogę zrobić by to zmienić
- Ćwiczenie: "zgadnij jaka to emocja?" - uczestnik pokazuje, a inni odgadują.
- Zakończenie "iskierka".

Zajęcia 5
Cel: doświadczenie trudnych emocji, wyrażanie ich.
Materiały: szary papier pakowy, kartki A-4, flamastry, kredki, nożyczki, sznurki, kosz na śmieci.

- Karta pracy z buźkami: 1. zaznacz, jak się czujesz, 2. zaznacz jak chciałbyś się czuć.
- Burza mózgów: "czy trudne emocje są nam potrzebne", spisanie propozycji na papierze
- Rozmowa na temat sytuacji budzących silne emocje wśród uczestników, dzielenie się doświadczeniami.
- Rysunek: "moja maska zła", prezentacja masek na twarzach, dyskusja na temat odczuć.
- Wyrzucenie masek do kosza.
- Rundka podsumowująca: "kiedy czuję trudne emocje, to..."

Zajęcia 6
Cel: doświadczanie miłych emocji, dzielenie się nimi.
Materiały: lustro, szary papier pakowy, kartki A-4, kolorowe flamastry, długopisy.

- Rundka z lustrem: przyjrzyj się swojej twarzy, gdy jest Ci wesoło.
- Wspólny rysunek: uczestnicy podchodzą po kolei do kartki i dorysowują różne elementy do twarzy, by stworzyć radosną buzię. Omówienie pracy, nadanie jej tytułu.
- Rozmowa na temat: "co ostatnio miłego mnie spotkało".
- Ćwiczenie: "prezenty", gdzie uczestnicy piszą sobie nawzajem na kartkach przypiętych do pleców coś miłego, odczytanie komplementów.
- Zabawa: "sałatka owocowa".

Zajęcia 7
Cel: analiza własnych umiejętności społecznych, odniesienie ich do uczuć i emocji.
Materiały: przygotowany Kwestionariusz UP, cztery arkusze szarego papieru pakowego, flamastry, długopisy, kłębek wełny.

- Krótkie wprowadzenie do tematyki działu.
- Wypełnienie Kwestionariusza Umiejętności Prospołecznych, omówienie wyników, określenie słabych i mocnych stron w zakresie tych umiejętności.
- Sporządzenie wspólnej liczby i określenie kolejności do pracy nad poszczególnymi postawami.
- Praca w grupach: ćwiczenie "miasta", gdzie uczestnicy mają za zadnie narysować swoje miasto tak jak chcą, mają mu nadać nazwę i wykonać listę praw. Omówienie prac.
- Dyskusja: "po co potrzebne są umiejętności społeczne".
- Zakończenie: zabawa z kłębkiem.

Zajęcia 8
Cel: nazwanie umiejętności prospołecznych, wzbudzenie motywacji do zmiany.
Materiały: dwa arkusze szarego papieru pakowego, flamastry.

- Rundka: "co mi się ostatnio udało zmienić w moim życiu, zachowaniu, postawie".
- Burza mózgów: "zmiana" - co to jest, czemu służy, czy jest potrzebna, dlaczego.
- Opowiadanie "Pechowy dzień Anki" - dyskusja na temat przyczyn pecha, postaw bohaterki, propozycje zmiany jej zachowania.
- Lista: "jakie posiadamy umiejętności, które pomagają nam funkcjonować w społeczeństwie", indywidualne wypisywanie na swojej kartce tych, które są najsłabsze, deklaracja w jakim czasie chcę je zmienić.
- Zakończenie: zabawa "uciekaj przed gazetą".

Zajęcia 9
Cel: ćwiczenie umiejętności prospołecznych.
Materiały: arkusz szarego papieru pakowego, flamaster.

- Przywitanie: "w zeszłym roku o tej porze..., za rok o tej porze..."
- Lista: wspólne szukanie i definiowanie optymalnego postępowania w sytuacji, gdy nie radzimy sobie w kontakcie z drugą osobą (mamy problemy, by się z nią dogadać).
- Psychodrama: modelowanie zaakceptowanego rozwiązania przez prowadzących (odegranie scenki z pozytywnym zakończeniem).
- Odgrywanie tych samych scenek przez uczestników.
- Dzielenie się spostrzeżeniami obserwatorów i przeżyciami uczestników.

Zajęcia 10
Cel: ćwiczenie umiejętności prospołecznych.
Materiały: arkusz szarego papieru pakowego, flamaster.

- Zabawa rozpoczynająca: "tonący statek", omówienie zabawy, spostrzeżenia z jej przebiegu.
- Lista: wspólne szukanie i definiowanie optymalnego postępowania w sytuacji, gdy ulegamy presji drugiej osoby, a chcemy się temu przeciwstawić.
- Psychodrama: modelowanie zaakceptowanego rozwiązania przez prowadzących (odegranie scenki z pozytywnym zakończeniem).
- Odgrywanie tych samych scenek przez uczestników.
- Dzielenie się spostrzeżeniami obserwatorów i przeżyciami uczestników.

Zajęcia 11
Cel: kształtowanie umiejętności dobrej prezentacji własnej osoby.
Materiały: kartki A-4, długopisy, flamastry, wycięta wcześniej postać ludzika, plastikowa butelka wypełniona wodą.

- Ćwiczenie rozpoczynające (metafora): uczestnicy zastanawiają się chwilę jakim chcieliby być przedmiotem i kończą zdanie "gdybym był ... to wtedy ...".
- Karta: "moje mocne i słabe strony", omówienie zapisów.
- Praca wspólna "ludzik": każdy uczestnik ma za zadanie na prawej połowie ludzika (podzielony jest na pół czarną kreską) narysować kwiatek jeśli przeczyta swoją zaletę, a na lewej krzyżyk, gdy przeczyta wadę. Omówienie efektu końcowego.
- Uzupełnianie arkusza zdań niedokończonych "dobre myślenie o sobie".
- Ćwiczenie "pozytywnie wibrująca butelka".

Zajęcia 12
Cel: odkrywanie swojego potencjału, zmiana myślenia o sobie, prezentacja własnej osoby.
Materiały: wycięte kółka i płatki, klej, krzesło wyróżnione materiałem, szary papier pakowy.

- Rundka: "dzisiaj czuję się..."
- Burza mózgów i sporządzenie listy "czym różni się dobre myślenie o sobie od przechwalania się".
- Ćwiczenie "jestem wyjątkowy": uczestnik siada na "tronie", opowiada dlaczego jest wyjątkowy, reszta bije mu brawa.
- Praca grupowa: "kwiaty sukcesów", gdzie w kółkach są napisane pewne dziedziny (np. szkoła, dom, koledzy), a inni uczestnicy na płatkach piszą jaki sukces odnieśli w danym obszarze, przyklejenie kwiatów do arkusza, omówienie prac.
- Rundka kończąca: każdy z uczestników mówi osobie siedzącej po jego prawej stronie coś miłego.

Zajęcia 13
Cel: wprowadzenie do pojęcia "komunikacja", ćwiczenie umiejętności rozmawiania.
Materiały: szary papier pakowy, flamastry, długopisy, kartki A-4.

- Ćwiczenie rozpoczynające: "cieszę się, że mam na imię..., ponieważ..."
- Mini wykład: wprowadzenie do nowego sposobu wyrażania swoich uczuć poprzez język "ja".
- Praca w parach: stworzenie dialogu na dowolny temat, gdzie pojawia się jakiś problem typu: oskarżanie, obwinianie, zarzucanie komuś winy itd.
- Przeformułowywanie dialogów w oparciu o schemat języka "ja", różnicowanie ich od komunikatu "ty".
- Ćwiczenie "kluski w gębie": uczestnik losuje jakąś informację i ma ją przekazać reszcie grupy wydając jedynie nieartykułowane dźwięki i modulując głos.
- Rundka kończąca: "na zajęciach dowiedziałem się...".

Zajęcia 14
Cel: wprowadzenie do pojęć "werbalny" i "niewerbalny", doskonalenie umiejętności formułowania komunikatów słownych.
Materiały: kartki A-4, długopisy.

- Rundka rozpoczynająca: "pamiętam, że na ostatnich zajęciach...".
- Mini wykład: komunikacja werbalna i niewerbalna, czym się różni, na czym polega, która z nich jest łatwiejsza do odczytania.
- Ćwiczenie: karta "język ciała", omówienie zaznaczonych odpowiedzi.
- Ćwiczenie: "narysuj rysunek", gdzie najpierw uczestnicy rysują rysunek w oparciu tylko o komunikat słowny, a później ten sam rysunek, gdzie osoba opisująca go może też dodatkowo używać gestów i mimiki. Omówienie, który rysunek łatwiej było wykonać, dlaczego?
- Zabawa: "kalambury - przysłowia".

Zajęcia 15
Cel: wykorzystanie potencjału i wiedzy nabytej w trakcie zajęć do współpracy w grupie.
Materiały: plastikowe kubeczki, bibuła, kawałki materiałów, folia srebrna, opakowania po cukierkach, klej, nożyczki, kolorowe sznurki.

- Uczestnicy dzielą się na dwie grupy, otrzymują różne elementy i dostają polecenie, że mają wykonać kapelusz z tych materiałów. Po wykonaniu zadania grupy spotykają się, nie pokazują swoich prac, tylko mają za zadanie na podstawie rozmowy dowiedzieć się jak wygląda kapelusz grupy przeciwnej. Grupy udzielają sobie szczegółowych informacji i uczciwie odpowiadają na zadane pytania. Grupy rozchodzą się i przystępują do wykonania drugiego kapelusza wg otrzymanego opisu.
- Po zakończeniu zadania następuje konfrontacja: obie grupy pokazują swój kapelusz i kapelusz wykonany z opisu. Sprawdzamy wiarygodność i podobieństwo wykonania.
- Omówienie, co było trudne, co łatwe, czego się dowiedziałem na zajęciach.

Zajęcia 16
Cel: wyrażanie swojego zdania, ćwiczenie umiejętności rozmawiania.
Materiały: kartki A-4, długopisy.

- Rozmowa na temat: "jakie zmiany w moich kontaktach spowodowało uczestnictwo w grupie socjoterapeutycznej", przykłady sytuacji, określenie czy zmiany są na lepsze czy nie.
- Wypełnienie ankiet ewaluacyjnych.
- Zabawa: "bar mleczny", pożegnanie uczestników zajęć.
               
     
 
Strona główna Opinie W sieci Downloads Publikacje E-learning E-sklep O stronie