LOGOPEDIA jest nauką, o kształtowaniu prawidłowej mowy, usuwaniu wad mowy oraz nauczaniu mowy w przypadku jej braku lub utraty. Termin logopedia pochodzi od dwóch greckich wyrazów: logos - słowo, mowa oraz paidea - wychowanie.
Tylko człowiek posiada zdolność do komunikowania się za pomocą słów. "Mowa jest aktem w procesie porozumiewania się, jej istotą jest przekazywanie dźwiękowe i odbiór słuchowy informacji. Informację przekazuje osoba mówiąca (nazwijmy ją nadawcą), a odbiera rozmówca, którego z kolei nazwiemy odbiorcą. Oba te procesy, przekazywanie informacji i jej odbiór, są możliwe tylko dzięki temu, że zarówno nadawca jak i odbiorca znają, tzn. umieją, ten sam język." - Tak nam definiuje mowę pan Leon Kaczmarek.
Mowa jest aktem ruchowym uwarunkowanym prawidłowym oddychaniem, wykorzystaniem głosu, sprawnością narządów artykulacyjnych, czyli: warg, języka, podniebienia miękkiego, żuchwy oraz sprawnością w zakresie słuchu fonematycznego, który gwarantuje odpowiednie brzmienie dźwięków mowy.
Jeżeli dziecko nie słyszy lub słyszy słabo, mowa nie rozwija się lub rozwija się wadliwie.
W procesie kształtowania się prawidłowej mowy dziecka ważny jest sposób jego karmienia. Najkorzystniejsze jest ssanie piersi, które w naturalny sposób usprawnia mięśnie warg, policzków i języka. Jeżeli karmienie piersią jest niemożliwe, należy wybrać smoczek z krótką, nieco spłaszczoną częścią, w której są liczne małe otworki (imitujące brodawkę).
Nie należy podawać smoczków między karmieniami. Zbyt długie ssanie smoczka i karmienie butelką powoduje nieprawidłowości w budowie narządów artykulacyjnych. Pamiętajmy o prawidłowym układaniu dziecka podczas karmienia; ułożenie poziome utrudnia połykanie i oddychanie przez nos.
W czasie snu niemowlę powinno mieć zamknięte usta. Nawykowe otwieranie ust - czyli niewłaściwe oddychanie - przez usta doprowadza do częstych nieżytów górnych dróg oddechowych, anomalii zgryzu i wypaczeń funkcji języka.
Starsze dzieci, posiadające uzębienie, powinny jeść owoce ze skórką, żuć surową marchewkę, skórki od chleba, bo sprzyja to prawidłowej budowie zgryzu i ćwiczeniu mięśni artykulacyjnych.
Podstawowym środowiskiem kształtowania myślenia i mowy dziecka jest rodzina. Każde dziecko zadaje mnóstwo pytań. W procesie rozwoju mowy dziecka, dorośli powinni wykazać się dużą dozą cierpliwości i w miarę własnych możliwości odpowiadać na pytania dziecka. W ten sposób dziecko wzbogaca swoje słownictwo i zdobywa nowe wiadomości. Dużą rolę w rozwoju mowy odgrywa również dostarczanie wzorów piękna mowy i języka poprzez czytanie dzieciom książek, bajek; o których można potem porozmawiać. Bardzo ważnym aspektem jest wzorcowy przykład mowy ze strony rodziców. Proszę zwrócić uwagę czy ktoś nie ma wad wymowy, jakiego języka używamy w domu, czy jest to poprawna polszczyzna, czy naleciałości gwarowe.
Często zdarza się, że rodzice z zwłaszcza dziadkowie, sami przyczyniają się do powstania zaburzeń mowy przez zbytni liberalizm, a nawet naśladowanie dziecięcej wymowy (tzn. spieszczanie) lub odwrotnie - przez nadmierny rygoryzm, przecenianie możliwości dziecka, popisywanie się nim, ustawiczne wytykanie i poprawianie błędów, które w tym czasie mieszczą się w granicach normy rozwojowej.
Jeżeli dziecko zbyt długo pozostaje jedynie w kręgu rodziny, nie nawiązując kontaktów z szerszym środowiskiem społecznym, może wykształcić się mowa zrozumiała tylko dla domowników. Ci - prawem nawyku - nie dostrzegają narastających nieprawidłowości i są potem bardzo zdziwieni (a nawet urażeni), gdy w przedszkolu dowiedzą się, że ich dziecko mówi wadliwie.
Rodzice dzieci uczęszczających na zajęcia logopedyczne powinni być zainteresowani ćwiczeniami, które dziecko wykonuje i dlaczego. Bardzo ważne jest współdziałanie logopedy i rodzica. W domu codziennie należy z dzieckiem wykonywać ćwiczenia, które logopeda wpisuje w zeszyt. Umiejętności, które dziecko nabywa na ćwiczeniach muszą być utrwalane w domu. Nawet kilkuminutowa ale systematyczna praca przyniesie efekty.
Teraz przedstawię państwu okresy rozwoju mowy.
Rozwój mowy jest uwarunkowany genetycznie, zależy od wrodzonych właściwości organizmu człowieka, ale możliwy jest jedynie w kontakcie ze środowiskiem społecznym, z innymi ludźmi. Słowem, jest to proces, w którym współgrają czynniki biologiczne i społeczne.
W rozwoju mowy językoznawcy wyróżniają następujące okresy:
- - okres melodii, zwany również okresem przygotowawczym (0 - 1 roku)
- - okres wyrazu (1 - 2)
- - okres zdania (2 - 3)
- - okres swoistej mowy dziecięcej (3 - 7).
Scharakteryzuję teraz okres swoistej mowy dziecięcej.
Dziecko zaczyna odróżniać dźwięki s, z, c, dz od ich miękkich odpowiedników. Pod koniec czwartego roku życia pojawia się głoska r. Wcześniej dziecko pomijało ją lub zastępowało inną. Około 4 - 5 roku życia pojawiają się głoski sz, rz, cz, dż, choć mogą być jeszcze wymawiane jak s, z, c, dz. Mowa dziecka daleka jest od doskonałości. Wyrazy są poskracane, głoski poprzestawiane, grupy spółgłoskowe uproszczone. Występują zlepki wyrazów i nowotwory językowe.
Dziecko 3-letnie powinno już wymawiać wszystkie samogłoski, tak ustne (a,o,u,e,i,y) jak i nosowe (ą,ę). Chociaż w jego mowie mogą występować odstępstwa, np. zamiana samogłosek: a=o, e=a, i=y. Jest to związane z niewykształconą sprawnością narządów artykulacyjnych.
Chociaż dużo głosek dziecko umie już wypowiadać poprawnie w izolacji i pod dyktando, jednak w mowie spontanicznej są one zamieniane na łatwiejsze pod względem artykulacyjnym. Ogólnie biorąc mowę dziecka 3-letniego cechuje zmiękczanie głosek - s, z, c, dz, sz, ż, cz,dż, które są często wymawiane jak ś,ź, ć,dź; r może być wymawiane jak j lub ł, zamiast f występuje ch i odwrotnie. Grupy spółgłoskowe są upraszczane.
Wymowa dziecka 4-letniego będzie się już różniła pod względem dźwiękowym. Utrwalają się takie głoski jak: s,z,c,dz dziecko nie powinno już wymawiać ich jak ś,ź,ć,dź. Pojawia się głoska r choć jej opóźnienie nie powinno jeszcze niepokoić. Opanowanie r jest dla dziecka tak wielkim sukcesem, że koncentrując się na tym osiągnięciu - często go nadużywa, wymawiając np. rarka zamiast lalka itp. Głoski sz,ż,cz,dż jeszcze zamienia na s,z,c,dz, lub ś,ź, ć, dź (tzw. seplenienie fizjologiczne). Grupy spółgłoskowe brzmią już lepiej ale jeszcze są upraszczane.
Mowa dziecka 5-letniego jest już w zasadzie zrozumiała. Głoski sz, ż, cz,dż, które się pojawiły w czwartym roku życia , zaczynają się ustalać. Dziecko potrafi je poprawnie powtórzyć, choć w mowie potocznej mogą jeszcze być wymawiane jak s,z,c,dz. Głoska r powinna już być wymawiana, ale często pojawia się dopiero w tym okresie. Grupy spółgłoskowe jeszcze są upraszczane.
Teraz podam przykłady ćwiczeń usprawniających narządy artykulacyjne.
Ćwiczenia artykulacyjne mają na celu wypracowanie zręcznych i celowych ruchów języka, warg, podniebienia. Dziecko musi mieć wyczucie danego ruchu i położenia poszczególnych narządów mowy. Wiele dzieci nie ma wyrobionego czucia położenia języka. Usprawnianie narządów artykulacyjnych to taka gimnastyka dla języka, warg, podniebienia.
Przykłady ćwiczeń języka
- wysuwanie języka do przodu, a następnie chowanie go do jamy ustnej (usta szeroko otwarte)
- Wysuwanie języka - język wąski, szeroki
- Kierowanie języka w kąciki ust(prawo-lewo)
- Unoszenie języka na górną wargę, język raz wąski, raz szeroki (usta szeroko otwarte)
- Wysuwanie i cofanie języka przez zwarte zęby; język przeciska się między nimi - zęby masują język
- Unoszenie języka za górne zęby i cofanie go do podniebienia miękkiego
- Przesuwanie językiem po wewnętrznej stronie zębów górnych i dolnych
vDotykanie językiem zębów trzonowych górnych a potem dolnych
Przykłady ćwiczeń warg
- Szerokie otwieranie i zamykanie ust
- Wysuwanie warg do przodu (wymawiamy u) rozchylanie warg (jak przy wymowie e). Ruchy wykonywać naprzemiennie.
- Przesadne wymawianie samogłosek (a, e, u, i, o, y)
- Układanie dolnej wargi na górną i odwrotnie
- Nagryzanie górnymi zębami dolnej wargi i dolnymi zębami górnej wargi. (masaż warg zębami).
- Dmuchanie przez złączone lekko wargi (parskanie)
Dopiero po wyćwiczeniu języka i warg, po osiągnięciu dostatecznej sprawności ruchowej i czuciowej możemy przejść do ćwiczeń na spółgłoskach. Bez tego przygotowania mamy bowiem niewielkie szanse na skorygowanie wady. Niekiedy już sama gimnastyka artykulacyjna wystarczy do zlikwidowania prostych wad wymowy. Ale przydaje się ta gimnastyka także dzieciom, u których nie stwierdzono odchyleń od normy. Większość z nich bowiem mówi niedbale, nie otwierają dostatecznie ust, nie artykułują wyraziście, nie wykorzystują wszystkich swoich możliwości, co obserwujemy potem u dzieci starszych i dorosłych. Ćwiczenia te stanowią fundament kultury żywego słowa.
Przykłady ćwiczeń oddechowych
Ćwiczenia oddechowe mają na celu pogłębienie oddechu, rozruszanie przepony, wydłużenie fazy wydechowej, a także zapobieganie takim niepożądanym zjawiskom jak: arytmia oddechowa, mówienie na wdechu.
- Chłodzenie gorącej zupy na talerzu (ręce ułożone na kształt talerza) dmuchanie ciągłym strumieniem
- Puszczanie baniek mydlanych
- Zdmuchiwanie kawałka papieru z gładkiej powierzchni
- Dmuchanie na świeczkę ale tak aby płomień drżał
- Rozdmuchiwanie drobnych ziarenek (mak, kaszka manna, mąka, kasza) rurką
- Malowanie rurką - rozdmuchiwanie plam
- Dmuchanie na lekkie papierowe zabawki zawieszone wyżej
- Dmuchanie balonu
- Dmuchanie na wiatraczek
- Podnoszenie papierków rurką, przenoszenie ich w inne miejsce
Ćwiczenia słuchowe
Dzieci rozróżniają odgłosy pojazdów, zwierząt, instrumentów, przedmiotów. Potem próbują naśladować te odgłosy. Np.:
- Kot - miał, miał......ci,ci,ci,ci,.........
- Pies - hau,hau.....
- Kura - ko,ko,ko
- Kogut - kukuryku.....
- Owca - meee, meee.....
- Trąbka - tratata, tratata......
- Bębenek - bumtarara, bumtarara....
- Zegar - tik-tak, tik-tak.......cyk,cyk,cyk.......bim-bam-bom......
- Rozpoznawanie odgłosów z otoczenia, w którym się teraz znajduję: brzęczy mucha, kapie woda z kranu, gotuje się woda w czajniku, samochody jeżdżą po ulicy, gra radio, dzwoni telefon........
- Rozpoznawanie wytwarzanych dźwięków, najpierw z pomocą wzroku, potem już tylko słuchowo (zamknąć oczy, odwrócić się). Uderzanie pałeczką w stół, szklankę garnek..........
- Rozpoznawanie różnych rzeczy w zamkniętym pudełku przez potrząsanie nim (groch, kamyki, kasza...) wcześniej dziecko musi widzieć co jest w pudełku i jaki odgłos wydaje.
- Rozpoznawanie źródła dźwięku, kierunku, odległości, ilości dźwięków (dużo, mało), głośności (głośno, cicho)
Literatura:
- Genowefa Demel "Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola"
- Genowefa Demel "Elementy logopedii"
- Elżbieta Sachajska "Uczymy poprawnej wymowy"
- Irena Styczek "Logopedia"
- Krystyna Datkun-Czerniak "Logopedia jak usprawnić mowę dziecka"
|
