Ze względu na poznawcze, kształcące i wychowawcze walory, stymulujące rozwój twórczej osobowości dziecka, baśnie zajmują ważne miejsce we wczesnej edukacji literackiej.
Literatura baśniowa jest bardzo bogata i różnorodna. Właśnie literatura klas początkowych ma za zadanie zapoznać uczniów, przede wszystkim z bajkami ludowymi oraz baśniami.
Najważniejszym kryterium klasyfikacji tych tekstów jest zródło wątku baśniowego.
Baśniowego kręgu bajek ludowych znajdują się tak znane jak: "Baśnie braci Grim",
"Baśnie z tysiąca i jednej nocy", "U złotego żródła", "Baśnie polskie", "Księga bajek polskich".
Zasadniczo różną formą od bajek ludowych jest baśń literacka. Jest niepowtarzalnym dziełem pisarza. Klasycznymi pozycjami tego gatunku są: " o krasnoludkach i sierotce Marysi" - M. Konopnickiej, "Kubuś Puchatek" - A. Milne'a, "Pinokio" - C. Collodiego, "Mały Książę" - A. de Saint-Exupery'ego, "Alicja w krainie czarów" - L. Corella, "Baśnie" - H. Ch. Andersena.
Literatura piękna, jako jedna z dziedzin sztuki pełni funkcję swego rodzaju doświadczenia społecznego, zwłaszcza dla wzrastających pokoleń.
Znaczenie jej doceniają pedagodzy, którzy uznają utwory literackie dla dzieci za podstawowy element programu języka polskiego w nauczaniu zintegrowanym.
Autorzy programu mówią także "Wychowując pragniemy dziecku wpoić właściwe nawyki, zgodne z przyjętymi normami społecznymi, chcemy je uczulić na zło, wzbudzić zapał do właściwego postępowania, rozwinąć uczciwość, wyrobić silną wolę, wpoić ideały. Tu właśnie wybitną pomocą jest lektura.
W spisie lektur dla klas w edukacji wczesnoszkolnej obok poezji i prazy znalazła poczytne miejsce baśń. Pozostawiono je ze względu na szczególne wysokie walory artystyczne oraz fakt, że fantazja w życiu dziecka odgrywa tak ważną i twórczą rolę.
Dlatego praca z baśnią w klasach niższych powinna mieć na względzie: organizowanie sytuacji sprzyjających przeżyciom emocjonalnym, wykorzystanie treści poznawczych i wychowawczych do realizacji celów kształcenia zawartych w programie nauczania, propagowanie czytelnictwa przez zastosowanie różnorodnych i interesujących form pracy.
W pracy dydaktyczno-wychowawczej na lekcjach, występują różne sposoby przekazywania tekstu i wiele form pracy z baśnią.
Pożądane jest, aby zapoznawanie uczniów z baśniami miało charakter słowno-oglądowy.
Może odbywać się poprzez opowiadanie, głośne czytanie, ilustrowanie treści baśni - filmem DVD, nagraniem magnetofonowym, audycją radiową i telewizyjną. Przy omawianiu tekstów można wykorzystać różnego rodzaju konkursy w czytaniu fragmentów baśni, urządzanie wystaw samodzielnie wykonanych ilustracji do bajek.
Formą, którą można realizować zawsze i w każdych warunkach, jest opowiadanie i głośne czytanie książek przez nauczyciela. Obie te formy, jeśli są poprawnie wykonane przez nauczyciela wzbudzają u dzieci duże zainteresowanie i głębokie przeżycia emocjonalne, wzbogacają ich słownictwo, przemawiają do uczuć.
Pod wpływem słowa wypowiadanego lub czytanego w wyobrażni dziecka powstaje obraz, którego plastyczność i bogactwo zależą od siły i barwy głosu. W pracy z przeczytaną o omawianą baśnią, można wyróżnić:
- swobodne wypowiedzi uczniów na temat wrażeń z przeczytanej książki,
- omawianie treści utworu w celu zweryfikowania stopnia zrozumienia,
- wysuwanie o omawianie najważniejszych zagadnień zawartych w utworze,
- charakteryzowanie postaci z uwzględnieniem oceny ich postępowania,
- omawianie zagadnień wychowawczych,
- pogłębianie rozumienia treści i problematyki utworu w celu wydobycia sensu moralnego i ustalenie myśli przewodniej,
- wykorzystanie ilustracji.
Najważniejszym etapem pracy z baśnią jest: wysunięcie i omówienie postaci, problemy wychowawcze i uchwycenie myśli przewodniej.
Wyodrębnienie postaci - jest tematem najpopularniejszym, najbardziej interesującym dzieci, a przez to im najbliższym.
Wraz z wiekiem uczniowie wyodrębniają w postaciach pozytywne i negatywne cechy.
Analizowanie postaci wiąże się ściśle z omawianiem zagadnień wychowawczych, które mają na celu kształcenie właściwego stosunku do otoczenia, przyrody i rzeczy pięknych oraz uwrażliwianie na krzywdę i zło w czym baśnie są niezwykle pomocne.
Często spotykaną formą rozwijania tematów wychowawczych, jest rozmowa czyli są nad bohaterem, która wyzwala swobodę wypowiedzi i obronę swojego stanowiska.
W baśniach ważne jest pogłębienie rozumienia treści a więc odczytanie i uchwycenie myśli przewodniej lub morału baśni np. wartość przyjaźni w "Małym Księciu" czy "Kubusiu Puchatku".
W dokonaniu oceny i zrozumienia treści utworu pomagają barwne ilustracje, które znacząco pobudzają wyobrażnię, dzięki której dzieci przybliżają sobie wygląd postaci, przedmiotów lub zjawisk.
Literaturę baśniową wykorzystuje się bardzo często do różnego rodzaju ćwiczeń: frazeologicznych, ortograficznych i gramatycznych. Lekcje poświęcone lekturze baśniowej należy bowiem do najbardziej interesujących i lubianych przez dzieci, doświadczenia zdobyte w obcowaniu z baśnią przyczyniają się do rozwijania ich twórczej osobowości, a także innych form sztuki.
Doskonałą formą stosowaną dla utrwalenia treści bajek lub baśni są: krzyżówki, zagadki, rebusy, inscenizowanie wybranych fragmentów, plastyczne przedstawienie postaci lektur w formie kukiełek, pacynek, namalowanych portretów.
Działania nauczyciela w zakresie pracy z baśnią lub bajką winien wspierać bibliotekarz. Zajęcia przeprowadzone w bibliotece są dla dzieci niezapomnianymi wspomnieniami. Z ważnych zagadnień w pracy bibliotekarza, powinno być popularyzowanie książek- bajek, baśni, nie tylko w postaci lektur.
Do uczniów w nauczaniu zintegrowanym najbardziej przemawiają - wizualne formy propagowania książek. Mogą to być ilustrowane wykazy baśni obowiązujących w poszczególnych klasach i wywieszane na tablicy ogłoszeń bibliotecznych, plakaty - afisze wykonane różnymi technikami plastycznymi, przepisane ciekawe lub humorystycznie fragmenty bajki lub baśni, wystawki nowych, kolorowych obwolut, itp. W ramach prac różnych kółek działających w bibliotece, można urządzić przegląd popularyzacji bajek i baśni. Mogą mieć różną formę: wypowiedzi pisemnej lub plastycznej, przedstawia lalki jako postacie z wybranych książek, scenki rodzajowe, ilustracje treści, pozycji z odpowiednimi podpisami i metryczkami. Wystawki takie można umieścić w kąciku bibliotecznym lub wydzielonym miejscu na korytarzu szkolnym.
Konkursy należą do najbardziej atrakcyjnych form pracy biblioteki. Skutecznie mobilizują uczniów do zdobywania i pogłębiania wiedzy. Udział w konkursach rozwija szybką orientację i umiejętność formułowania sądów i ocen, budzi wśród uczestników rywalizację w zakresie znajomości treści baśni lub bajek. Są świetną zabawą, w którą zaangażowani są wszyscy: widowiskiem i przeżyciem osobistym. Każdy może wykazać się tym, w czym jest dobry np.: przedstawić swoją pracę plastyczną, zaśpiewać piosenkę, wystąpić w inscenizacji aby wykreować postać, z którą dziecko lubi się utożsamiać.
W bibliotece jako uzupełnienie wykazów lektur - baśni przemawiających do wyobrażni dzieci mogą być - katalogi ilustrowanych lektur - baśni. Mogą być wykonane w formie albumików z kart brystolu przewiązanych wstążką i umocowanych do gazetki bibliotecznej w widocznym miejscu. Czas poświęcony na ich wykonanie na lekcji jest powiązaniem treści lektury - baśni z ekspresją plastyczną, a następnie słowną i związane z nią tworzenie wielozdaniowej spójnej wypowiedzi (w formie swobodnego tekstu).
Barwne książeczki lekturowe są końcowym efektem opracowanej baśni lub bajki. Dzieci ilustrują najciekawsze wydarzenia z książek. Ilustracje przez nich wykonane są dla nich zachętą do napisania swobodnego tekstu, który można umieścić w książeczce i wyeksponować na gazetce szkolnej lub klasowej.
Poprzez dobór ciekawych form pracy, baśnie mogą silnie oddziaływać na wyobrażnię dziecka, pozwolić wczuwać się w motywy postępowania ludzi i ich przeżycia. Uczyć cenić szlachetne cechy charakteru, a potępiać zło.
Literatura
- M. Patzerowa, Lektura uczy, bawi, wychowuje. Warszawa, 1973
- K. Lenartowska, W.Świętek, Lektura w klasach I-III, Warszawa 1987
- M. Tyszkowa, Baśń i jej recepcja przez dzieci, Baśń i dziecko. Warszawa 1978
- K. Wyrębek, Nowy katalog ilustrowany lektur. Nauczanie początkowe, nr 6/1998/99
|
