Działa tylko w IE - sorry!    
     

Wychowawcza rola przepowiadania Słowa Bożego

mgr Halina Trubny


Przekaz wiary dla Kościoła jest zawsze sprawą najważniejszą. Tworzą go przepowiadanie, wychowanie i nauczanie. W sensie szerokim można mieć tutaj na myśli całą działalność ewangelizacyjną i katechetyczną, która zmierza do pełnego włączenia wiernych w życie wspólnoty kościoła. W dzisiejszych czasach można dostrzec pogłębiający się kryzys przekazu trwałych wartości. Wiele osób żyje dziś tak, jakby Bóg nie istniał, inni zadawalają się powierzchowną religijnością, która nikomu nie daje możliwości poznania prawdy i odpowiedzi na pytania dotyczące wiary i moralności. Istnieje więc potrzeba pogłębienia zagadnienia katechetycznego przekazu wiary. W praktyce katechetycznej przekaz wiary jest czymś więcej niż przekazem informacji, obyczajów czy tradycji. Istotą przekazu katechetycznego jest "wychowanie w wierze" (CT 18). Dar wiary, dany przez Ducha Świętego wraz z pierwszym przekazem Ewangelii i w sposób skuteczny udzielony przez chrzest, wzmacnia się i dojrzewa lub słabnie i gaśnie.

Przepowiadanie słowa Bożego w Kościele dokonuje się na różne sposoby, w zależności od okoliczności, w których się odbywa i od celów, jakie sobie stawia. Wielu ludzi uważa, iż wystarczy katecheza, która odbywa się na etapie szkoły podstawowej i średniej. Jednakże doświadczenie jak i psychologia religii wykazują, że wiara dziecka nie może się rozwinąć bez oparcia o wiarę i życie religijne najbliższego otoczenia. Dziecko dochodzi do zaktualizowania swoich postaw religijnych przez uczestnictwo w postawach religijnych dorosłych, zwłaszcza tych, z którymi jest blisko związane. Jest więc złudzeniem chcieć przekazać dziecku wiarę na tej drodze, jak przekazuje się ją dorosłym, którzy poprzez poznanie i ukształtowanie pojęć dochodzą do świadomego wyboru takich czy innych postaw. Dziecko formuje atmosfera, którą ono, na co dzień oddycha. Z tego należy wyprowadzić wniosek, że głównym przedmiotem katechezy i wychowania chrześcijańskiego jest wierząca rodzina. [1] Dorosły chrześcijanin potrzebuje, bowiem pomocy, aby rozwiązywać w duchu wiary ciągle nasuwające się problemy życiowe. Tych wszystkich wiadomości nie można dać człowiekowi jakby na zapas w katechezie wieku dziecięcego. Ks. Jan Charatyński pisze na ten temat między innymi tak: "...katechezę dzieci i młodzieży należy ujmować w łączności z katechezą wspólnoty dorosłych." [2] Również na temat konieczności katechezy dorosłych, można przeczytać w spisanych w książce pod tytułem "Co to znaczy wierzyć", katechezach Jana Pawła II. Oto jedna z wypowiedzi na ten temat: "Zwyczaj udzielania Chrztu dzieciom wkrótce po urodzeniu rozwinął się jako wyraz żywej wiary wspólnot, a przede wszystkim rodzin i rodziców, którzy - sami już wyrósłszy w wierze - pragnęli tego daru dla swoich dzieci jak najrychlej po urodzeniu. Zwyczaj ten, jak wiadomo, stale utrzymuje się w Kościele jako znak przewidującej miłości Bożej. Rodzice proszą o Chrzest dla swoich nowo narodzonych dzieci, zapewniając, że wychowają je po chrześcijańsku. Aby zapewnieniu temu dać jeszcze pełniejszy wyraz, proszą inne osoby, tzw. rodziców chrzestnych, którzy podejmują się wspierać - ewentualnie zastępować - rodziców w wychowaniu nowo ochrzczonego w wierze Kościoła.

Zwyczaj ten, powszechnie praktykowany, posiada doniosłe znaczenie dla sprawy katechezy. Wychowanie ochrzczonego dziecka w wierze Kościoła nie może się dokonać bez systematycznej katechezy. To, co przy chrzcie dorosłych zawierało się w programie katechumenatu - przed dopuszczeniem do tego sakramentu - zostaje w nowej sytuacji niejako przeniesione poza sam Chrzest, na okres, kiedy mały chrześcijanin będzie już zdolny przyjąć pouczenie o sprawach wiary i moralności chrześcijańskiej, włączając się stopniowo w coraz dalsze etapy życia sakramentalnego Kościoła". [3]

Po tych wypowiedziach należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że katecheza nie ma być skierowana tylko do rodziców. Katechezą permanentną należy objąć wszystkich dorosłych. Oto wypowiedź Jana Pawła II na ten temat: "Zobowiązania rodziców i chrzestnych przy Chrzcie niemowlęcia dotyczą przede wszystkim okresu dziecięcego i młodzieńczego. Katecheza bowiem, która nie poprzedziła Chrztu, będąc wtajemniczeniem w misterium Chrystusa, winna tym intensywniej poprzedzać przygotowanie do innych sakramentów inicjacji chrześcijańskiej (Eucharystii i Bierzmowania), a także do Sakramentu Pokuty. Ale również inne etapy życia chrześcijańskiego nie mogą być wyłączone spod działania katechezy (katecheza permanentna). Zwłaszcza na etapie wyboru powołania życiowego nie może zabraknąć katechezy związanej z Sakramentem Małżeństwa. Gdy chodzi o Sakrament Kapłaństwa - cały system formacji seminaryjnej jest poniekąd również "wielką katechezą". Do pewnego stopnia odpowiada temu nowicjat i dalsze etapy formacji, gdy chodzi o powołanie zakonne. Katechezą Sakramentu Pokuty bywają różne odmiany rekolekcji, a także wprowadzone po ostatnim Soborze nabożeństwa pokutne. Istnieją także różne możliwości katechezy związanej z Sakramentem Namaszczenia Chorych.

O ile życie sakramentalne chrześcijanina stanowi wielokrotne i doraźne wezwanie do katechezy - do intensywniejszej i ściślej ukierunkowanej katechezy, jakie niesie z sobą Chrzest, zmierza nie tylko do katechezy okazjonalnej, ale nade wszystko do katechezy systematycznej" [4] . Dyrektorium katechetyczne widzi konieczność takiej katechezy. Oto wypowiedź na ten temat: "katechezę dorosłych należy uznać za docelową formę katechezy, ku której skierowane są w pewien sposób - zawsze również konieczne-wszystkie pozostałe formy, a to z tej racji, że ta właśnie katecheza ma na uwadze ludzi zdolnych do odpowiedzialnego w pełni przyzwolenia" (Dyrekt. 20). Dalej, "to właśnie człowiek dorosły podejmuje się takich zadań w życiu społecznym, których tylko on podjąć się może: odpowiedzialności za rodzinę, pracę zawodową; odpowiedzialności cywilnej, politycznej itd. Dla podejmowania tych zadań człowiek wierzący potrzebuje doskonalenia swojej formacji chrześcijańskiej" (Dyrekt. 92). Dalej, "w dorosłym okresie swojego życia jednostka dochodzi do jakieś pełni, osiąga dojrzałość osobową przez to głównie, że posiada coraz bogatsze doświadczenie życiowe; istnieje zatem potrzeba kształtowania tych zdolności i sprawności zasadami Ewangelii, bowiem doskonałe ukształtowanie osobowości nie polega na pewnej zewnętrznej równowadze między życiem osobistym a zakresem życia społecznego, lecz przede wszystkim zdąża do osiągnięcia chrześcijańskiej mądrości" (Dyrekt. 94).

Rodzi się jednak pytanie, w jaki sposób dotrzeć do licznej rzeszy odbiorców? I znów Dyrektorium wskazuje na pewne formy, inne niż te stosowane w katechezie dzieci i młodzieży.

Najpierw może chodzić o katechezę sakramentalną, czyli katechezę stosowaną "z racji wydarzeń w życiu, a więc małżeństwa, chrztu dzieci, pierwszej Komunii św. i bierzmowania" (Dyrekt.96).

Inną formą jest katecheza udzielana dorosłym z racji "trudniejszych okresów w wychowywaniu dzieci, choroby itd.; są momenty, które zmuszają ludzi do szukania prawdziwego sensu życia" (tamże). Do tej formy katechezy mogą być zaliczane spotkania z rodzicami dzieci i młodzieży katechizowanej.

Może to być też katecheza przeprowadzona "z racji pewnej zmiany w warunkach życia" (tamże). Taką zmianą życiową może być pierwsze podjęcie pracy zawodowej, zmiana zawodu, przejście na emeryturę itp. "Słowo Boże, które nieraz w takich okolicznościach jest chętniej przyjmowane, winno stać się światłem i pomocą" (tamże).

Może też chodzić o katechezę, skierowaną do szczególnych grup, które pojawiają się w dzisiejszych czasach, jak na przykład do turystów, ucząc ich chrześcijańskiego wykorzystania czasu wolnego.

Może to być katecheza "z racji szczególnych wydarzeń w życiu Kościoła lub społeczności świeckiej" (tamże). Wszelkiego rodzaju wydarzenia szczególnie przygotowują odbiorców katechezy do przyjęcia chrześcijańskiego przepowiadania.

Wreszcie owocna jest katecheza kierowana do różnych grup ludzi dorosłych, katecheza systematyczna i pogłębiająca, w której chodzi o pogłębione studium całego orędzia chrześcijańskiego.

Przypatrzmy się teraz, jakie zadania stawiane są katechezie dorosłych. W liście do Rzymian czytamy, że "wiara rodzi się z tego, co się słyszy, tym zaś, co się słyszy, jest słowo Chrystusa." (Rz 10,17). Trudno zatem wyobrazić sobie katechezę oddaloną od Pisma św. Na ten temat wypowiada się zarówno Sobór Watykański II, jak i dokumenty katechetyczne ukazujące się po Soborze.

Dekret o pasterskich zadaniach biskupów  mówi na ten temat między innymi: "Naukę chrześcijańską winni podawać w sposób przystosowany do potrzeb chwili, by odpowiadała na trudności i zagadnienia, które przede wszystkim dręczą i niepokoją ludzkość. Niech też tej nauki strzegą, przyuczając wiernych do jej obrony i rozwoju. W jej podawaniu mają dawać dowody macierzyńskiej troski Kościoła względem wszystkich ludzi, zarówno wierzących jak i niewierzących, a szczególną troską niech otaczają ubogich i słabych, do których posłał ich Bóg z opowiadaniem Ewangelii (...). Dla upowszechnienia nauki chrześcijańskiej niech się starają posłużyć różnymi dostępnymi w dzisiejszych czasach środkami, a przede wszystkim oczywiście kaznodziejstwem i nauczaniem katechizmu, które zawsze przecież wysuwają się na czoło, lecz także wykładem nauki w szkołach, akademiach, na konferencjach i wszelkiego rodzaju zebraniach, a również upowszechnianiem przez publiczne deklaracje, czynione z okazji pewnych wydarzeń, nadto przy pomocy prasy oraz środków społecznego przekazywania myśli, którymi bezsprzecznie należy się posługiwać w głoszeniu Ewangelii Chrystusowej. Niech dopilnują, aby tak dzieciom i dorastającej oraz dojrzałej młodzieży, jak też starszym podawano pilnie naukę katechizmu, która zmierza do tego, by u ludzi wiara oświecona nauką stawała się żywą, wyraźną i czynną. Niech też dopilnują, by w podawaniu jej zachowano odpowiedni rozkład i metodę przystosowaną nie tylko do omawianego materiału, lecz również do charakteru, pojętności i wieku oraz warunków życia słuchaczy; niech baczą, aby to nauczanie opierało się na Piśmie św., Tradycji, Liturgii oraz Magisterium i życiu Kościoła" (DB 14). Do tego samego problemu nieco od innej strony podchodzi Dyrektorium Katechetyczne. "Treść katechezy zawiera się w Słowie Bożym, pisanym lub mówionym; jest ona zgłębiona i wyjaśniana przez wierny lud pod kierownictwem Urzędu Nauczycielskiego, który naucza w sposób autorytatywny; jest przedmiotem czci w liturgii, jaśnieje w życiu Kościoła, zwłaszcza w sprawiedliwych i świętych. Wszystkie te elementy stanowią dla katechezy źródła główne lub pomocnicze. Nie wolno ich więc w żadnym wypadku traktować zamiennie. Korzystając z nich katecheta ma zawsze na pierwszym miejscu uwzględniać niezaprzeczalne pierwszeństwo Objawienia pisanego lub przekazywanego ustnie oraz autorytet Nauczycielskiego Urzędu Kościoła w sprawach związanych z wiarą" (Dyrekt. 45).

Catechesi Tradendae  jeszcze bardziej precyzuje to samo zagadnienie. "Katecheza będzie zawsze czerpać swoją treść z żywego źródła Słowa Bożego, przekazanego przez Tradycję i Pismo św., gdyż Tradycja i Pismo św. stanowią jeden święty depozyt Słowa Bożego powierzony Kościołowi - jak to przypomniał Sobór Watykański II - pragnąc, by posługa słowa, czyli kaznodziejstwo, katecheza i wszelkie nauczanie chrześcijańskie... żywiły się słowem Pisma św. i święcie się przez nie rozwijały. Mówić o Tradycji i Piśmie św. jako źródle katechezy, to podkreślać, że powinna ona być przepełniona i przeniknięta myślą, duchem i postawami biblijnymi i ewangelicznymi przez stały kontakt z samymi tekstami, ale także przypominać, że katecheza będzie o tyle bogatsza i skuteczniejsza, o ile odczytywać będzie słowa według myśli i ducha Kościoła; powinna się inspirować myślą i życiem dwóch tysięcy lat Kościoła. Nauka, liturgia i życie Kościoła wypływają z tego źródła i do niego się odwołują pod przewodnictwem pasterzy, a zwłaszcza Magisterium, powierzonego im przez Pana" (CT 27). W katechezie, dzięki kontaktowi z Pismem św., ujawnia się dialog objawiającego się Boga i wierzącego człowieka.

Zdaniem M. Majewskiego [5] treścią katechezy najczęściej była Biblia. Możliwie wiernie starała się przekazywać zdarzenia i pouczenia zawarte w Biblii, dokonując w ten sposób swoistego tłumaczenia. I tak niepostrzeżenie Pismo św. stało się jedną z ksiąg historycznych, które informując w pewnym stopniu formowały człowieka. Podnosząc zaś stronę formacyjną katechezy, trzeba zwrócić uwagę na niepowtarzalność doświadczeń religijnych występujących w Biblii i na potrzebę ich przedłużania tak w teraźniejszości, jak i przyszłości. Katecheza zaś wcielając w życie takie zadania siłą faktu będzie doświadczalna, na co czeka katechizowany.

Wiele istotnych kwestii na podejmowany temat zawiera Konstytucja o Objawieniu...  "Przez Objawienie (zawarte w księgach Pisma św.) Bóg niewidzialny w nadmiarze swej miłości zwraca się do ludzi jak do przyjaciół, aby ich zaprosić do wspólnoty ze sobą" (KO 2). "W księgach świętych Ojciec, który jest w niebie, spotyka się miłościwie ze swymi dziećmi i prowadzi z nimi rozmowę" (KO 21). "Trzeba więc, aby całe nauczanie Kościoła, tak jak sama religia chrześcijańska, żywiło się i kierowało Pismem św." (KO 21). "Tym słowem Pisma św. żywi się również korzystnie i święcie się przez nie rozwija posługa słowa, czyli kaznodziejstwo, katecheza i wszelkie nauczanie chrześcijańskie" (KO 24). "Oblubienica Słowa Wcielonego, czyli Kościół, przez Ducha Świętego pouczony, usiłuje coraz głębsze uzyskać zrozumienie Pisma św., by dzieci swoje nieustannie karmić słowami Bożymi" (KO 23). Wszystkie przytoczone teksty prowadzą do wniosku, że wszelka posługa kościelna, a w niej katecheza, ponieważ wywodzi się z Pisma św., nabiera siły, świętości i skuteczności Bożego Słowa.

Stronę katechetyczną problemu bardziej naświetlają dokumenty katechetyczne. Odnośnie do omawianej sprawy Dyrektorium Katechetyczne ma wiele istotnych spostrzeżeń: "Spodobało się Bogu w swej dobroci i mądrości objawić samego siebie i ujawnić nam tajemnicę swej woli (...). Z tej też racji katecheza winna brać swój początek z tego Boskiego daru miłości" (Dyrekt. 10). "(...) Posługa Słowa nie tylko wspomina objawienie cudownych dzieł Bożych dokonane w określonym czasie historycznym i osiągające pełną doskonałość w Chrystusie, lecz jednocześnie w świetle Objawienia wyjaśnia współczesne życie ludzkie, znaki czasów i sprawy tego świata, ponieważ w tym wszystkim realizuje się Boży plan zbawienia" (Dyrekt. 11).

Kontynuując zasygnalizowany problem pewne szczegóły dodaje Catechesi Tradendae: 
"Prawdziwa katecheza jest zawsze związana z Objawieniem, które sam Bóg dał o sobie w Jezusie Chrystusie, zachowanym w głębokiej pamięci Kościoła i w Piśmie św. i stale przekazywanym przez żywą i czynną tradycję z pokolenia na pokolenie. Objawienie to nie jest ani oderwane od życia, ani mu przeciwstawne. Dotyczy ono przecież ostatecznego sensu i znaczenia ludzkiego istnienia, które oświeca całkowicie, aby w świetle Ewangelii wydobywać jego bogactwo i dokonywać osądu" (CT 22).

Obydwa więc teksty w pełni otwierają katechezę na Pismo św., które ma ona przepowiadać, ale jeszcze bardziej w tym celu, by ta - włączając się w jego rzeczywistość - stawała się Bożym światłem ukazującym sens istnienia i Bożym apelem skierowanym do człowieka na jego drogach życia. A zatem przepowiadanie, o którym mowa, dokonuje się w Kościele na wiele różnych sposobów. Jest więc najpierw ewangelizacja, czyli przepowiadanie o charakterze misyjnym, przez które Kościół pragnie zapoczątkować wiarę w Chrystusa i w objawione słowo Boże, które w wierze ma być przyjęte. Jest dalej forma katechezy, która zmierza do tego, by wiara ludzi ochrzczonych stawała się żywa, wyraźna i wywierająca swój wpływ na kształt życia. Przepowiadanie dokonuje się też w czasie zgromadzenia liturgicznego, podczas którego - zwłaszcza przez homilię - Kościół głosi wiernym orędzie zbawcze. Przepowiadanie dokonuje się również przez teologię systematyczną, która zmierza do głębszego zrozumienia prawd objawionych (por. Dyrekt. 17).

Katecheza jest zatem jedną z głównych form przepowiadania orędzia zbawczego w Kościele. Istnieją też zróżnicowane formy samej działalności katechetycznej Kościoła, w zależności od różnych sytuacji i rozmaitych potrzeb Kościoła. Według Dyrektorium katechetycznego "działalność katechetyczna może przyjąć różniące się formy i struktury, a mianowicie systematyczne i okolicznościowe (przypadkowe, dostosowane do okoliczności), indywidualne i wspólnotowe, zorganizowane i spontaniczne itd." (nr 19).

Ujmując rzecz w całości - katecheza wyprowadzona z Pisma św. jako ze swego źródła będzie oparta na fundamencie Bożym, uzyska żywotność Słowa Bożego, stanie się nauczycielką historii zbawienia jako historii mądrości i miłości, pozostanie sobą wraz z całym wewnętrznym bogactwem, a skuteczność jej oddziaływania będzie miała swoje źródło w całym procesie katechetycznym, stanowiącym dialog Boga i człowieka.

Kolejną sprawą, na którą należy zwrócić uwagę jest fakt, iż katecheza powinna być prowadzeniem do udziału w liturgii. Najpierw jest prowadzeniem do podstawowego rozumienia liturgii: działa przez nią Kościół, aby wielbić Boga, i działa w niej Bóg, aby przez nią obdarowywać człowieka Jego łaską. Uobecniona w liturgii działalność zbawcza Chrystusa ujawnia się w słowie i znaku. Katecheza, zatem, skierowana na wychowanie do liturgii, uważa za swoje zadanie wychowanie do słuchania słowa Bożego.

Katecheza uczy słuchania wzywającego Chrystusa i uczy dawania odpowiedzi na Jego wezwanie. Ukazuje się tutaj podstawowa rola tekstu biblijnego w katechezie. Zadaniem katechezy jest również wychowawcze prowadzenie do rozumienia znaków liturgicznych. W pierwszym rzędzie będzie uczyć właściwego wykonywania zewnętrznej formy znaku. Nie może jednak na tym poprzestać. O wiele ważniejsze jest ukazywanie wewnętrznej treści znaków, prowadzenie do zrozumienia tego, co one w swej zewnętrznej i widzialnej postaci naprawdę wyrażają. [6] Ostatecznie jest więc katecheza prowadzeniem do aktywnego udziału w liturgii. Chodzi tu nie tylko o zaktywizowanie udziału towarzyszącego, ale o ukazanie i przeżywanie społecznej natury działania liturgicznego, w którym bierze udział wspólnota ludu Bożego. [7]

Ukierunkowanie katechezy na liturgię formułują słowa Jana Pawła II:
"Katecheza z natury swej jest związana z całym sprawowaniem liturgii i sakramentów, gdyż właśnie w sakramentach, zwłaszcza w Eucharystii, Jezus Chrystus działa najpełniej w celu przemiany człowieka (...) Życie sakramentalne ubożeje i bardzo szybko zostaje sprowadzone do zewnętrznego rytualizmu, jeśli nie jest oparte na pogłębionej znajomości znaczenia sakramentów, a sama katecheza, jeśli nie jest ożywiana życiem sakramentalnym, przybiera formę czystego intelektualizowania" (CT 23).

Katecheza winna wprowadzać katechizowanych we wspólnotę ludu Bożego. Biblijne znaczenie wspólnoty mieści w sobie sens dawania komuś udziału, uczestniczenia w czymś, tworzenia jedności. Kościół tworzy wspólnotę, której jest dany udział w życiu Boga, która w tym życiu uczestniczy, tworząc jedność o wymiarach nadprzyrodzonych i ziemskich. Jest to jedna z zasadniczych idei, jaką przekazał Sobór Watykański II w swej nauce o Kościele. Zasadą, która tę wspólnotę tworzy, jest Duch Święty. Wspólnota Kościoła nie jest zatem tylko zgromadzeniem ludzi na podstawie tej samej wyznawanej wiary i podlegających tej samej władzy. Jest tym także, ale jest i czymś więcej. Przebywanie i działanie Ducha Świętego w Kościele sprawia, że tworzy się wspólnota, która jest Kościołem Chrystusa Zmartwychwstałego. Przez wszczepienie w tę wspólnotę zostajemy włączeni w obszar działania Ducha Świętego, który formuje i podtrzymuje jedność, człowiekowi włączonemu do wspólnoty Kościoła zostaje dane uczestnictwo w zbawczej tajemnicy oraz zostaje udzielone najściślejsze złączenie ze wszystkimi, którzy należą do wspólnoty. [8]

Kolejnym zadaniem katechezy jest wprowadzenie katechizowanych w prawdziwe życie chrześcijańskie. Wprowadzenie to polega na rozwijaniu i umacnianiu odpowiedniego sposobu postępowania i działania. Dyrektorium katechetyczne wyraża tę myśl następująco: "Człowiek ugruntowany w wierze odpowiada w pełni na wezwanie zawarte w orędziu ewangelicznym, przez które jest skłaniany do nawiązania wspólnoty z Bogiem i braćmi. Realizuje on również w swoim życiu obowiązki związane z tym powołaniem (...) Z tej racji katecheza winna potęgować i naświetlać wzrost miłości teologicznej zarówno poszczególnych wiernych, jak i we wszystkich wspólnotach kościelnych, jak również powodować ujawnianie się tej cnoty w zakresie zadań indywidualnych społecznych" (Dyrekt. 23).

W końcu katecheza jest nauczaniem i to nauczaniem wychowującym. Wiedza religijna nie może być wyeliminowana z katechezy. Ma ona bowiem przepowiadać zbawcze działanie Boga, które to działanie objęte objawieniem, dokonywało się w historii. "Bóg działa w ten sposób, aby ludzie doszli do poznania Jego zamiaru. Czyni to mianowicie przez wydarzenia, jakie mają miejsce w historii zbawienia, oraz natchnionymi przez siebie słowami, jakie towarzyszą tym wydarzeniom i wyjaśniają je (...) Tak więc objawienie obejmuje fakty i słowa, naświetlające się wzajemnie. Posługa słowa winna je głosić w ten sposób, ażeby najgłębsze tajemnice, jakie są w nich zawarte, coraz bardziej wyjaśniać i przekazywać" (Dyrekt. 11). Katecheza, przekazując fakty i słowa, które dają się usystematyzować w zwarty układ prawd objawionych, nie wprowadza katechizowanych w jakąś wyimaginowaną teorię, ale w żywy, historyczny konkret. "Ta nauka nie jest zbiorem prawd abstrakcyjnych - jest ona udziałem w żywej tajemnicy Bożej." (CT nr 7). Prawdy wynikające z historii zbawienia domagają się poznania, zrozumienia i wyrażenia zgody przez umysł ludzki. W tym sensie prawdziwe jest określenie, że wiara jest "uznaniem za prawdę tego, co Bóg objawił, a Kościół podaje nam do wierzenia". Biorąc pod uwagę to wszystko, należy stwierdzić, że nauczanie wychowujące ma szczególne znaczenie w przepowiadaniu katechetycznym.

Znając już zadania katechezy, należy jeszcze zapytać, jakie stawia sobie ona cele?

Cel oznacza to, do czego się dąży, co się chce osiągnąć. Cel katechezy wypływa z określeń, które zostały wyżej przedstawione. Pierwszą, obszerniejszą odpowiedzią na pytanie o cel katechezy może więc być przytoczenie tych aspektów katechezy, które tworząc jej istotę, jednocześnie wyznaczają jej cele. Powiemy zatem, że celem katechezy jest doprowadzenie katechizowanych do osobowego spotkania z Bogiem objawiającym się dla dobra człowieka i wzywającego go do udzielania osobowej odpowiedzi na Boże wezwanie. Celem katechezy jest też wprowadzanie katechizowanych do wspólnoty Kościoła, a w sposób szczególny do jego liturgii. Katecheza stawia sobie również za cel swego działania budowanie w uczestnikach życia chrześcijańskiego. Działalność dydaktyczna, polegająca na pouczaniu o prawdach religijnych, i to pouczaniu przepojonym elementami wychowawczymi - stanowi także cel katechezy.

W bardzo zwięzłej formie, obejmującej wszystkie wymienione wyżej szczegółowe elementy natury katechezy, cel katechezy da się określić następująco: katecheza "prowadzi zarówno wspólnotę, jak i poszczególnych wiernych do osiągnięcia dojrzałości w wierze" (Dyrekt. 21). Podstawowym celem katechezy jest więc budowanie i rozwijanie wiary, odpowiedniej do danego etapu rozwoju człowieka. Dojrzałość w wierze zaś oznacza gotowość do podjęcia określonych zadań, wypływających z wiary.

Powstaje jednak pytanie, czym jest wiara, jak ją należy rozumieć? Dawniej w katechezie funkcjonowało określenie wiary jako "przyjęcia za prawdę tego, co Bóg objawił, a Kościół do wierzenia podaje". Natomiast dzisiejszą świadomość Kościoła oddaje tekst Dyrektorium: "Wiara, która ma dojrzewać dzięki katechezie, może być rozważana w podwójnym aspekcie: albo jako pełne przylgnięcie do Boga, który się objawia, dokonane pod wpływem łaski, albo jako treść objawienia i chrześcijańskiego orędzia. Te dwa aspekty nie mogą z natury swej być rozdzielone i normalne dojrzewanie wiary suponuje równocześnie ich wzrost" (Dyrekt. 36). Tak więc oprócz zapoznania katechizowanych z prawdami, w które wierzymy, katecheza stawia sobie jako cel budowanie wewnętrznego, osobowego aktu całego człowieka, przez który człowiek "cały powierza się Bogu" (KO 5), albo następuje - jak określa to Dyrektorium katechetyczne - "przylgnięcie do Boga". Oba aspekty wiary mają być budowane przez katechezę.

Z tak rozumianego celu katechezy wynikają pewne konsekwencje, Warto wskazać przynajmniej na dwie. Po pierwsze - określenie celu katechezy jako prowadzenia do dojrzałości w wierze ujawnia całą złożoność procesu katechetycznego, który w ten sposób staje trudniejszy do przeprowadzenia, skoro nie chodzi w nim wyłącznie o nauczanie prawd religijnych, ale także o doprowadzenie katechizowanych do opierania całej ich egzystencji na Chrystusie. Po drugie - przy tak szeroko ujętym celu katechezy powstaje problem granic działania katechezy. Wprawdzie z jednej strony katecheta powinien wykazywać się pracowitością, pilnością, orientacją w nowych zagadnieniach metodycznych; winien pogłębiać swoją wiedzę teologiczną i wiedzę o odbiorcach katechezy i poszukiwać najlepszych form katechetycznego przekazu - jednym słowem powinien gorliwie i z pełnym zaangażowaniem katechizować. Z drugiej strony powinien mieć świadomość, że "do tego punktu sięga działanie katechetów, ale i na nim się zatrzymuje" (Dyrekt. 71), a to dlatego, że wiara jest "owocem łaski i wolnej woli" (tamże). Z uświadomienia sobie tego faktu wynikają znów dwa stwierdzenia. Istotnym zadaniem katechezy jest tworzenie jak najlepszych warunków, aby mógł się dokonywać ów tajemniczy kontakt człowieka z Bogiem, określany jako akt wiary. Ale świadomość granic katechetycznego działania nie powinna prowadzić do pesymistycznego oceniania działań katechetycznych. Wprawdzie aktu wiary nie można wymóc czy narzucić, nie można też, w sposób bezpośredni sprawdzić, czy on w katechizowanych zaistniał, można jednak, w sposób rzeczywisty i skuteczny współdziałać w rozwoju wiary katechizowanych.

Przypatrzmy się jeszcze, co na temat celów katechezy mówi Adhortacja Apostolska Ojca Świętego Jana Pawła II o katechizacji w naszych czasach.

"Specyficznym jednak celem katechezy, do którego winna ona zmierzać, jest rozwinięcie z pomocą Bożą wiary dotąd początkowej, doprowadzenie do pełni i codzienne zasilanie życia chrześcijańskiego wiernych każdego wieku. Chodzi oczywiście o to, aby czy to na płaszczyźnie poznania, czy w praktyce wzrastało ziarno wiary, dane przez Ducha Świętego wraz z pierwszym przekazem Ewangelii i w sposób skuteczny udzielone przez chrzest.
Katecheza dąży więc do tego, aby pogłębiać rozumienie Tajemnicy Chrystusa w świetle Słowa, aż cały człowiek będzie nasycony Jego światłem. Przemieniony przez działanie łaski w nowe stworzenie, chrześcijanin zaczyna naśladować Chrystusa i z dnia na dzień uczy się w Kościele coraz lepiej myśleć jak On, oceniać jak On, postępować zgodnie z Jego przykazaniami i ufać, tak jak On nas do tego wzywa.

Dokładniej mówiąc, w całym procesie ewangelizacji katecheza ma być etapem wprowadzania i dojrzewania, to znaczy czasem, w którym chrześcijanin, przyjąwszy przez wiarę Jezusa Chrystusa, jako jedynego Pana, i przylgnąwszy do Niego całkowicie przez szczere nawrócenie serca, stara się lepiej poznać tego Jezusa, któremu się powierzył, poznać mianowicie Jego "tajemnicę", Królestwo Boże, które On zapowiada, wymagania i obietnice, zawarte w Jego ewangelicznym Orędziu, drogi, które wyznaczył dla wszystkich tych, którzy zechcą pójść za Nim.

Jeżeli więc być chrześcijaninem, znaczy to samo, co przyświadczyć Chrystusowi, to powinniśmy pamiętać, że to przyświadczenie dokonuje się w dwojaki sposób: przez zawierzenie Słowu Bożemu i oparcie się na Nim, ale także i przez troskę o wciąż lepsze zrozumienie najgłębszego znaczenia tego słowa."(CT 20).

Na koniec warto jeszcze spojrzeć na dokumenty, które w zasadniczy sposób zajmują się sprawą współczesnej katechezy.

Sobór Watykański II nie wydał specjalnego dokumentu katechetycznego. Dopiero lata siedemdziesiąte przyniosły ów oczekiwany dokument: Ogólną Instrukcję Katechetyczną.  W polskim tłumaczeniu dokument jest nazwany "Ogólną Instrukcją Katechetyczną" a w literaturze katechetycznej najczęściej określa się go jako Dyrektorium katechetyczne.

Dokument pragnie zebrać zasady i wskazania, aby można było unikać niedociągnięć i błędów w wypełnianiu jednej z istotnych funkcji Kościoła. Zamierza też podać właściwe rozumienie natury i celów katechezy oraz właściwe rozumienie prawd przekazywanych przez katechezę. Nie wszystkie części Dyrektorium mają takie samo znaczenie; moc obowiązującą ma to, co zostało powiedziane o objawieniu, naturze katechezy, kryteriach głoszenia orędzia wiary i najważniejszych elementach tego orędzia; natomiast to, co dokument mówi o obecnej sytuacji w świecie, metodyce katechetycznej, zasadach katechezy dostosowanej do wieku katechizowanych - ma znaczenie sugestii i wskazań. Adresatami dokumentu są biskupi oraz wszyscy odpowiedzialni za sprawy katechezy w poszczególnych regionach. Dokument odznacza się pewną założoną ogólnością wskazań, gdyż ma stanowić podstawę do opracowania szczegółowych instrukcji lokalnych.

Drugim ważnym dokumentem poświęconym katechizacji jest Adhortacja apostolska "Catechesi tradendae"  Jana Pawła II.

W dniach od 30 września do 29 października 1977 r. odbyła się w Rzymie czwarta zwyczajna sesja Synodu Biskupów poświęcona katechizacji w naszych czasach, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci i młodzieży. Synod zakończył się, jak zwykle, przekazaniem Ojcu św. materiałów z miesięcznych obrad oraz wydaniem "Orędzia Synodu do Ludu Bożego". Śmierć Pawła VI oraz śmierć Jana Pawła I sprawiły, że dopiero Jan Paweł II w pierwszą rocznicę swego wyboru, a więc 16 października 1979 r., wydał adhortację apostolską "Catechesi tradendae" poświęconą w całości "katechizacji w naszych czasach", a opartą o "obszerną dokumentację, obejmującą różne wypowiedzi zgłoszone na zebraniach ogólnych, wnioski grup roboczych, Orędzie skierowane (...) do Ludu Bożego, a przede wszystkim ogromny wykaz propozycji..." (CT 3). Z obszernej problematyki, podjętej w adhortacji przez Jana Pawła II, warto wskazać na kilka podstawowych dla katechezy współczesnej zagadnień:

- określenie katechezy,
- miejsce katechezy w dzisiejszej misji Kościoła
- pożądana odnowa katechezy
- zagadnienie integralności orędzia Bożego
- pewność wiary
- różnorodność stosowanych metod
- rola pamięciowego uczenia
- podręczniki katechetyczne.

18 września 1997r. opublikowano dokument Dyrektorium Ogólne o Katechizacji,  zatwierdzony przez Jana Pawła II dnia 15 sierpnia tegoż roku. Opracowanie jego podjęto jako odpowiedź na pilną potrzebę odnowy katechezy, określenia natury, norm i kryteriów, które kierunkuję posługę ewangelizacyjne oraz wytyczają kierunki rozwoju w świetle najnowszych dokumentów Kościoła. Dokument zamierza ożywić nadzieję i być zachętą dla katechizujących; pragnie inspirować i stanowić podstawę nie tylko dla działalności, ale tworzonych dyrektoriów Kościołów partykularnych celem uczynienia bardziej skuteczną katechezę oraz skuteczniejszego odczytywania wezwania Ducha Świętego. Podając zasady nie zamierza dawać konkretnych rozwiązań praktycznych. Ich sformułowanie spoczywa na Kościołach partykularnych. Pełne więc odczytanie dokumentu wymaga uwzględnienia specyficznej sytuacji poszczególnych Kościołów lokalnych.

Poza tymi wymienionymi dokumentami mówiącymi stricte o katechizacji, istnieje jeszcze wiele innych dokumentów, bez których przepowiadanie katechetyczne było by zubożone. Warto wymienić chociażby Adhortację Christifideles laici,  encyklikę Redemptor hominis, Redemptoris missio  czy promulgowane 6.1. 1972r. Obrzędy Chrześcijańskiego Wtajemniczenia Dorosłych.

Podsumowując niniejszą pracę należy stwierdzić, że skuteczność katechezy jest i będzie nieustannym darem Bożym za pośrednictwem działania Ducha, Ojca i Syna. Bez nich nie jest możliwa ani katecheza, ani ewangelizacja. Nie mniej jednak decydującym elementem posługi katechetycznej jest również formacja katechetów, katechetów, którzy powinni być nie tyle nauczycielami, co świadkami. Dzisiejszy świat, bowiem potrzebuje nie nauczycieli, ale świadków, a jeżeli potrzebuje nauczycieli to o tyle o ile będą świadkami.

Opracowano na podstawie:

Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu.
Dokumenty Kościoła:
Ogólna Instrukcja Katechetyczna.
Adhortacji Apostolska "Catechesi tradendae".
Adhortacji Apostolska "Christifideles laici".
Orędzie Synodu Biskupów do ludu Bożego "Współczesna katecheza zwłaszcza dzieci i młodzieży".
Dekret pasterskich zadaniach biskupów.
Dyrektorium Ogólne o Katechizacji.
Katechizm Kościoła Katolickiego.
Konstytucja o Kościele.
Konstytucja o Liturgii świętej.
Deklaracja o Wychowaniu Chrześcijańskim.
Blachnicki F. Katechetyka fundamentalna. Lublin 1970
Charatyński J. Katecheza ciągła w świetle synodu 1977 w: Katecheza po Soborze Watykańskim II w świetle dokumentów Kościoła t.I.
Jan Paweł II. Co to znaczy wierzyć? Warszawa 1988.
Koska W. Katechetyka. Poznań 1987.
Praca zbiorowa red. Kubik W. Katecheza po Soborze Watykańskim II w świetle dokumentów Kościoła. t.I/II Warszawa 1985.
Majewski M. Teologia katechezy. Wrocław 1989.
Niparko R. Potrzeba nowego modelu katechezy. w: Katecheta nr 9/2000.
Szpet J. Nowe światło troski o posługę katechetyczną. w: Katecheta nr 1/1998.

 

[1] Por. Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim.
[2] Charatyński. Katecheza ciągła w świetle synodu 1977 w: Katecheza po Soborze Watykańskim II w świetle dokumentów Kościoła. Warszawa 1985. s. 101.
[3] Jan Paweł II. Co to znaczy wierzyć? Warszawa 1988. s. 14.
[4] Tamże.
[5] Por. Majewski. Teologia katechezy. Wrocław 1989.
[6] Por. Katechizm Kościoła Katolickiego nr 1145-1158.
[7] Por. Konstytucja o Liturgii świętej. Sobór watykański II.
[8] Por. Konstytucja dogmatyczna o Kościele. Sobór Watykański II.