Dysleksja to zaburzenie objawiające się trudnościami w nauce czytania i pisania u dzieci, które nie powinny mieć z taką nauką problemów - są normalnie rozwinięte intelektualnie, nie mają żadnych poważnych wad wzroku i słuchu ani schorzeń neurologicznych, są otoczone w szkole prawidłową opieką dydaktyczną i nie są zaniedbane środowiskowo. Dysleksja występuje w różnym nasileniu u kilku-kilkunastu procent populacji.
Dysleksja to nie choroba, którą można wyleczyć. Dyslektykiem jest się na całe życie. Dlatego ważne jest wyćwiczenie różnych strategii postępowania, dzięki którym dysleksja nie będzie przeszkadzać w życiu codziennym. Powinna w tym pomóc terapia pedagogiczna (zajęcia kompensacyjno-korekcyjne). Im wcześniej terapia się zacznie, tym lepiej dla dziecka.
Przyczyny dysleksji nie zostały do tej pory dokładnie poznane, choć wykryto i opisano liczne cechy różniące dyslektyków od nie-dyslektyków, takie jak inny rozkład aktywności części mózgu w czasie wykonywania prostych zadań językowych. Są to o tyle istotne informacje, że jednoznacznie potwierdzają, że dysleksja to zjawisko o podłożu biologicznym.
Dzieci ryzyka dysleksji powinny zostać wykryte przez nauczycieli w szkole lub przedszkolu. Nauczyciele powinni umieć porównać możliwości dziecka z jego osiągnięciami i osiągnięciami jego rówieśników. Dziecko ryzyka dysleksji powinno zostać poddane diagnozie a następnie terapii.
OBJAWY RYZYKA DYSLEKSJI
Objawy ryzyka dysleksji wskazują, że dziecko może stać się dyslektyczne, ale nie przesądzają, że tak będzie.
- Wiek niemowlęcy i poniemowlęcy
- Dziecko:
- - później niż rówieśnicy zaczyna wypowiadać pierwsze słowa, zdania proste
- - słabo lub w ogóle nie raczkuje
- - późno zaczyna chodzić, biegać
- - jest mało zręczne manualnie, nieporadne w samoobsłudze, np. myciu rąk, ubieraniu się, jedzeniu łyżką
- - nie próbuje samo rysować
- Wiek przedszkolny (3-5 lat)
- Dziecko:
- - mało sprawne w zakresie całego ciała: słabo biega, ma trudności z utrzymaniem równowagi, niezdarnie się porusza, z trudem uczy się jeździć
na rowerku trzykołowym, źle funkcjonuje w zabawach ruchowych
- - mało sprawne manualnie: przejawia trudności i niechęć do samoobsługi (np. zapinania guzików, sznurowania butów), do zabaw manipulacyjnych
(np. nawlekanie korali), źle trzyma ołówek, naciska go za mocno lub za słabo
- - słaba koordynacja wzrokowo- ruchowa: ma trudności w ułożeniu budowli z klocków, rysuje niechętnie, nie umie narysować koła jako 3-latek,
kwadratu i krzyża jako 4-latek, trójkąta jako 5-latek
- - opóźnione w rozwoju lateralizacji: używa na zmianę raz jednej, raz drugiej ręki
- - zaburzenia rozwoju spostrzegania wzrokowego i pamięci wzrokowej: rysunki dziecka bogate treściowo, lecz prymitywne w formie, ma trudności
w układaniu obrazków pociętych na części, puzzli
- - opóźniony rozwój mowy: nieprawidłowo artykułuje wiele głosek, ma trudności z wypowiadaniem złożonych wyrazów, budowaniem wypowiedzi,
z zapamiętywaniem nazw (np. posiłków, pór dnia, roku), dłużej niż rówieśnicy posługuje się neologizmami
- Klasa zerowa (6-7 lat)
- Dziecko:
- - mało sprawne w zakresie całego ciała: słabo biega, skacze, ma trudności z rzucaniem i chwytaniem piłki
- - mało sprawne manualnie: ma trudności w wykonywaniu precyzyjnych ruchów w zakresie samoobsługi (np. z używaniem widelca, nożyczek,
wiązaniem sznurowadeł na kokardkę)
- - opóźnione w rozwoju lateralizacji: nadal jest oburęczne
- - opóźniona orientacja w schemacie ciała i przestrzeni: ma trudności ze wskazywaniem części ciała, przy określaniu ich terminami: prawa-lewa,
nie umie określić kierunku na prawo i na lewo
- - ma trudności z rysowaniem rombu, odtwarzaniem złożonych figur geometrycznych, rysowaniem szlaczków
- - ma trudności z poprawnym używaniem wyrażeń przyimkowych określających stosunki przestrzenne: nad-pod, za-przed, itp.
- - ma wadliwą wymowę, przekręca trudne wyrazy, robi błędy gramatyczne
- - ma trudności z zapamiętaniem wiersza, piosenki, więcej niż jednego polecenia w tym samym czasie, nazw dni tygodnia, pór roku, kolejnych posiłków
i szeregów cyfrowych, myli nazwy zbliżone fonetycznie
- - ma trudności w orientacji w czasie (np. przy określeniu pory roku, dnia, godziny na zegarze)
- - ma trudności w różnicowaniu głosek podobnych (np. z-s, p-b, k-g, czyli zaburzenia słuchu fonemowego - więcej informacji tutaj) trudności
z wydzielaniem sylab i głosek ze słów, ich syntezą (zaburzenia analizy i syntezy słuchowej) oraz z manipulowaniem ze strukturą fonologiczną słów
(np. odszukaj słowa ukryte w nazwie: słońce, wymyśl rym do słowa: kura)
- - ma trudności z wyodrębnieniem elementów z całości, a także z ich syntezą (zaburzenia percepcji wzrokowej) np. podczas układania mozaiki
wg wzoru, budowania z klocków, z odszukaniem szczegółów różniących dwa obrazki, z odróżnianiem podobnych kształtów (np. figur
geometrycznych, liter m-n, l-t) lub identycznych, lecz inaczej położonych w przestrzeni (np. liter p - b - g - d, cyfr 6 - 9)
- - ma trudności w nauce czytania (np. czyta wolno, najczęściej głoskuje i nie zawsze dokonuje poprawnej syntezy, przekręca wyrazy)
- - często pisze litery i cyfry zwierciadlanie, pisze od strony prawej do lewej
Współwystępowanie wielu wyżej wymienionych objawów pozwala z większą pewnością stwierdzić ryzyko dysleksji oraz powinno skłonić rodziców, nauczycieli do objęcia dziecka wczesną pomocą.
Dysleksja to termin stosowany zwykle w stosunku do osób dorosłych, a przynajmniej nastolatków. W przypadku dzieci poniżej dziesiątego roku życia mówimy raczej o dysleksji rozwojowej. Dysleksja rozwojowa może - choć nie musi - przekształcić się w dysleksję.
Termin dysleksja rozwojowa obejmuje kilka rodzajów zaburzeń:
- Dysleksja
- rozumiana jako trudności w czytaniu, przejawiające się zaburzeniami tempa i techniki czytania, jak i stopnia rozumienia treści. Używanie terminu "dysleksja" do określenia kłopotów z czytaniem zwiększa bałagan w terminologii, jednak tak się niezbyt szczęśliwie przyjęło.
- Dysortografia
- czyli trudności z opanowaniem poprawnej pisowni. Żeby można było stwierdzić dysortografię trzeba sprawdzić, czy dziecko popełnia błędy ortograficzne mimo dobrej znajomości zasad pisowni. U dzieci popełniających błędy ortograficzne i nie znających zasad pisowni trudno mówić o dysortografii.
- Dysgrafia
- czyli niski poziom graficzny pisma (potocznie mówimy, że dziecko brzydko pisze). Litery pisane przez dziecko są koślawe, różnej wielkości i często lądują na niewłaściwej wysokości. Praktycznie wszystkie dzieci zaczynające pisać popełniają tego typu błędy, więc występowanie ich w pierwszym zeszycie nie stanowi podstawy do obaw. Problem pojawia się, gdy błędy utrzymują się mimo upływu czasu.
- Dyskalkulia
- czyli problemy w matematyce. Dzieci z dyskalkulią mają zwykle kłopoty z pojęciem liczby, porównywaniem liczebności zbiorów, ocenianiem co jest większe a co mniejsze i tak dalej.
Objawy sugerujące dysleksję można wykryć już u przedszkolaków, jednak rzetelną diagnozę można postawić dopiero po 10 roku życia.
Pierwsze symptomy powinny zostać wychwycone przez nauczycieli w przedszkolu lub w zerówce. W drugim semestrze klasy zerowej można już dość jednoznacznie zakwalifikować dziecko do tak zwanej grupy ryzyka dysleksji. Powinien to zrobić nauczyciel, terapeuta, pedagog lub logopeda w szkole (lub przedszkolu). Może się w tym celu posłużyć Skalą Ryzyka Dysleksji prof. Marty Bogdanowicz.
Po dziesiątym roku życia dzieci, u których utrzymują się objawy dysleksji, powinny zostać skierowane na badania do Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej. Dopiero wtedy można jednoznacznie zdiagnozować.
TERAPIA DYSLEKSJI
Zajęcia, które mają pomóc dzieciom ryzyka dysleksji, to terapia pedagogiczna. Kiedyś używano terminu reedukacja, od którego od jakiegoś czasu się odchodzi. Terapia polega na usprawnianiu zaburzonych funkcji wzroku, słuchu i ruchu, za pomocą różnych ćwiczeń. Wiele z nich można - i warto - wykonywać z dzieckiem samemu w domu, jednak ich dobór powinien być doradzony przez terapeutę.
W terapii dysleksji należy pracować zarówno nad objawami jak i przyczynami zaburzeń. Ćwiczenia adresowane są zarówno do sfer zaburzonych jak
i do sprawnych - aby możliwa była kompensacja. Terapia obejmuje:
- Uporządkowanie wiadomości na temat obowiązujących zasad, przepisów i reguł ortograficznych w obrębie najważniejszych działów ortografii.
- Doskonalenie umiejętności korzystania z reguł ortograficznych.
- Utrwalanie obrazów wzrokowych wyrazów, kształcenie integracji słuchowo-wzrokowej i wzrokowo-słuchowej oraz słuchowo-wzrokowo-ruchowej
- listy wyrazów niewymiennych, uczenie się ich za pomocą różnych technik zapamiętywania
- rozwiązywanie i układanie krzyżówek
- tworzenie rodzin wyrazów
- pisanie opowiadań z "trudnymi wyrazami"
- pisanie i uczenie się przysłów i powiedzeń z "trudnymi wyrazami"
- uzupełnianie luk w wyrazach
- rozsypanki literowe i sylabowe
- rozwiązywanie rebusów ortograficznych
- użycie kolorów w tekście (wyróżnianie sylab, trudności ortograficznej, podkreślenia, ramki)
- trening czytania z góry na dół
- trening czytania z rozszerzeniem pola widzenia (czytanie "jednym rzutem oka")
- wyszukiwanie liter, sylab, wyrazów w rozsypankach, łączenie tych samych liter, sylab i wyrazów
- zapisywanie wyrazów przy pomocy kodów graficznych
- uzupełnianie i przekształcanie wzorów graficznych
- "pisanie w powietrzu"
- pisanie na gazecie pędzlem
- pisanie palcem na plecach kolegi
- nagrywanie czytanego tekstu na kasetę i wielokrotne jej wysłuchiwanie z wyobrażeniami wzrokowymi
Do pracy wykorzystywane mogą być także:
- ćwiczenia z techniki Dennisona, np. ósemki rysowane w powietrzu, na papierze, jedną ręką, oburącz, ćwiczenia naprzemienne. Ćwiczenia z tej techniki powodują lepszą współpracę obu półkul mózgowych, a więc pełniejsze wykorzystywanie właściwości obu półkul przy czytaniu i pisaniu - analityczną z lewej i syntetyczną z prawej. Ćwiczenia zawarte w tej technice zdecydowanie poprawiają koordynację wzrokowo-ruchową, koncentrację uwagi.
- zabawy w grupie, np. tworzenie ciągów wyrazowych, 20 pytań, kalambury
- Ćwiczenie koncentracji uwagi i pamięci
- materiału literowego - wykreślanie liter, łączenie tych samych liter, sylab, wyrazów w rozsypankach, znajdowanie różnic, ćwiczenia z zakresu kombinatoryki wyrazowej
- materiału rysunkowego - znajdowanie różnic, uzupełnianie brakujących elementów
- ćwiczeń Dennisona - np. pozycja Cooka, "punkty na myślenie", picie wody
- ćwiczeń relaksacyjnych - np. metoda treningu autogennego Schultza oraz inne techniki relaksacyjne, których podłożem jest ustalenie równowagi autonomicznego układu nerwowego
- wizualizacji połączonej z nauką głębokiego oddychania i koncentracji na wyobrażonym punkcie lub obrazie
- innych ćwiczeń - np. koncentracja na bodźcach słuchowych płynących z wnętrza pokoju, z zewnątrz budynku, z wnętrza własnego ciała
- uczenie się krótkich wierszyków "ortograficznych",
- słowa "klucze" do zapamiętania części materiału
- skojarzenia z zabarwionym emocjonalnie elementem
- skojarzenia z rysunkiem, symbolem, kolorem lub liczbą
- Wdrażanie uczniów do samokontroli
- wdrażanie do systematycznego czytania napisanych przez dziecko tekstów
- samodzielne lub z pomocą znajdowanie błędów i poprawianie ich (używanie korektora)
- naukę czytania pojedynczych wyrazów w tekście czytanym "od tyłu"
- wpisywanie poprawionych wyrazów do słowniczka
- wyrabianie nawyku korzystania ze słownika ortograficznego
- wyrabianie nawyku korzystania z wyuczonych zasad ortograficznych
- Praca nad emocjami i motywacją
Przez cały czas pracy nad dysleksją należy starać się wyrabiać i podtrzymywać motywację ucznia stosując pochwały, doceniać jego własne pomysły ćwiczeń, umożliwiając sukces dzięki stosowaniu małych partii materiału. Ważna jest tu dobra współpraca z nauczycielem, aby jego pochwały wzmacniały motywację.
Skala ryzyka dysleksji (srd) prof. Marty Bogdanowicz
| SPRAWDŹ TO Z DZIECKIEM |
Test dla dzieci sześcioletnich (również trochę młodszych i trochę starszych). Mogą go wykonać rodzice ze swoimi dziećmi,
by dowiedzieć się, czy u dziecka występuje ryzyko dysleksji. SRD zawiera 21 stwierdzeń, które należy ocenić wg skali
4-stopniowej. Cyfry na skali wskazują na symptomy: 1 - nigdy nie występuje, 2 - czasem występuje, 3 - często występuje,
4 - zawsze występuje. Proszę uważnie przeczytać poniższe stwierdzenia i zakreślić kółkiem cyfry najlepiej charakteryzujące zachowanie dziecka. |
| 1. | Dziecko ma trudności z zapamiętaniem wszystkich liter. | 1 2 3 4 |
| 2. | Dziecko ma trudności z posługiwaniem się nożyczkami. | 1 2 3 4 |
| 3. | Dziecko ma wadę wymowy. | 1 2 3 4 |
| 4. | Dziecko jest mało sprawne ruchowo: słabo biega, skacze, źle jeździ na rowerze, hulajnodze. | 1 2 3 4 |
| 5. | Dziecko pisze litery i cyfry zwierciadlanie lub odwzorowuje wyrazy przez zapisywanie ich od strony prawej do lewej. | 1 2 3 4 |
| 6. | Dziecko przekręca słowa (np. mówi krartor), zmienia przedrostki w wyrazach (np. zauczyć się), myli wyrazy o podobnym brzmieniu. | 1 2 3 4 |
| 7. | Dziecko nie umie odróżnić głosek o podobnym brzmieniu (np. g - k, z - s), dlatego nie dostrzega różnic w parach wyrazów, takich jak np. góra - kura, koza - kosa. | 1 2 3 4 |
| 8. | Dziecko ma problem z budowaniem poprawnych wypowiedzi (zmienia szyk wyrazów w zdaniu albo używa nieprawidłowych form gramatycznych). | 1 2 3 4 |
| 9. | Dziecko niechętnie bawi się układankami, klockami Lego, puzzlami lub nie umie układać ich według wzoru (tworzy tylko własne kompozycje). | 1 2 3 4 |
| 10. | Dziecko niechętnie uczestniczy w zabawach ruchowych. | 1 2 3 4 |
| 11. | Dziecko ma problem z odróżnianiem i zapamiętaniem liter o kształtach identycznych, lecz inaczej położonych w przestrzeni (np. b - p - g - d). | 1 2 3 4 |
| 12. | Dziecko niechętnie rysuje, pomimo że jest do tego zachęcane. | 1 2 3 4 |
| 13. | Dziecko ma trudności z pamięciowym odtwarzaniem materiału uszeregowanego w sekwencje (np. nazwy pory dnia, posiłków, dni tygodnia, pory roku, szeregi 4-cyfrowe. | 1 2 3 4 |
| 14. | Dziecko ma kłopoty z koncentracją uwagi, łatwo się rozprasza. | 1 2 3 4 |
| 15. | Dziecko źle funkcjonuje na zajęciach fizycznych (np. podczas gry w piłkę, wykonywania układów gimnastycznych, ćwiczeń równoważnych, takich jak chodzenie po linii, stanie na jednej nodze). | 1 2 3 4 |
| 16. | Dziecko ma trudności z odróżnieniem i zapamiętaniem liter o podobnym kształtach (np. m - n, l - t - ł). | 1 2 3 4 |
| 17. | Dziecko ma kłopot z wyróżnieniem głosek w słowach (np. nos = n- o-s). | 1 2 3 4 |
| 18. | Dziecko ma problemy z odtwarzaniem szlaczków i figur geometrycznych (przerysowaniem rombu ze wzoru). | 1 2 3 4 |
| 19. | Dziecko ma trudności z łączeniem głosek w słowo (np. o-k-o = oko). | 1 2 3 4 |
| 20. | Dziecko ma problemy z zawiązywaniem sznurowadeł, zapinaniem guzików, wiązaniem kokardek oraz wykonywaniem innych czynności samoobsługowych. | 1 2 3 4 |
| 21. | Dziecko ma trudności z dokładnym zapamiętaniem krótkich wierszyków i piosenek oraz z rozpoznawaniem i tworzeniem rymów. | 1 2 3 4 |
Wyniki testu można analizować bardzo szczegółowo (potrafią to specjaliści), można też po prostu podliczyć punkty i porównać je z niżej zamieszczoną skalą.
- Od 21 do 34 punktów: u twojego dziecka raczej na pewno nie ma ryzyka dysleksji, co nie oznacza, że powinieneś bacznie przyglądać się jego rozwojowi i szkolnym osiągnięciom.
- Od 35 do 40 punktów: specjaliści mówią, że twoje dziecko jest "na pograniczu" ryzyka dysleksji. Wątpliwości powinna rozwiać wizyta w poradni pedagogiczno-psychologicznej. A zatem skontaktuj się ze specjalistą na wszelki wypadek, a w czasie zabaw i codziennych zajęć stymuluj i usprawniaj słabo rozwijające się umiejętności dziecka.
- Od 41 do 53 punktów: u twojego dziecka występuje umiarkowane ryzyko dysleksji. Koniecznie odwiedź specjalistów w poradni, być może najwyższy czas zacząć pracować z dzieckiem.
- Od 54 do 84 punktów: u twojego dziecka występuje bardzo wysokie ryzyko dysleksji! Czeka ciebie i dziecko dużo pracy wraz z nauczycielem terapeutą.
Polecane pozycje książkowe do pracy z dziećmi:
Kamila Waleszkiewicz, "Bajki dla dyslektyków. Bajki dla dzieci z trudnościami w nauce czytania i pisania"
-
Książka jest niezastąpioną pomocą w zwalczaniu problemu z nauką czytania i pisania, który nie polega na tym, jak wielu sądzi, czy dziecko nauczy się czytać i pisać, lecz na tym, jakim sposobem i w jakim czasie to osiągnie. Prezentowane w niniejszej publikacji bajki pomagają dzieciom zbudować zbiór skojarzeń ułatwiających prawidłowe rozpoznawanie liter, a dzięki zabawie uatrakcyjniają proces nauki czytania i pisania.
Helena Łazewska, Beata Mikitiuk, Barbara Moritz, "Co zrobić, aby ułatwić dziecku naukę czytania i pisania"
-
Prezentowany poradnik stanowi doskonale przygotowany zestaw ćwiczeń, który rodzice mogą wykorzystać w zabawach ze swoimi dziećmi w celu rozwinięcia ich zdolności słuchowych i językowych, niezbędnych do opanowania umiejętności czytania i pisania.
|
