Pomoc niepełnosprawnym

mgr Anna Wesołowska

>>Twoja opinia<<

1. Organizacje wspomagając niepełnosprawnych

Znaczenie środowiska, rodziny i rehabilitacji w życiu dziecka niepełnosprawnego jest ogromne. W końcu XX wieku rodzina mająca dziecko niepełnosprawne poddana jest licznym zagrożeniom, niemniej jako instytucja wychodzi z tych trudności obronną ręką, dzięki celowej pomocy międzynarodowych i narodowych organizacji. Te ostatnie dzielą się na rządowe i woluntarne. Cały Świat przywiązuje dzisiaj wielką wagę do poszanowania praw człowieka zdrowego i niepełnosprawnego. Na rzecz kształcenia specjalnego powstało wiele organizacji. Do najważniejszych liczących się na arenie międzynarodowej należy Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ) a z jej specjalistycznych agencji Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO), Fundusz Pomocy Dzieciom Narodów Zjednoczonych (UNICEF), Międzynarodowa Organizacja Pomocy (MOP) i Światowa Organizacja Zdrowia (SOZ). Posiadają one przedstawicielstwa w poszczególnych rejonach świata i poszczególnych państwach.

W Europie mają one siedzibę w Genewie - ONZ, MOP, SOZ. W Paryżu znajduje się siedziba UNESCO i UNICEF. [1] Podstawą działania tych organizacji na rzecz dzieci i młodzieży jest Deklaracja Praw Dziecka uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 20 listopada 1959 roku. [2] W deklaracji tej między innymi czytamy, że dziecko upośledzone powinno mieć zapewnione specjalne leczenie wychowanie i opiekę, odpowiednio dla danego przypadku.

W oparciu o tę deklarację powyższe organizacje uchwaliły szereg zaleceń, które określają ich zadnia. One to opracowują z pomocą ekspertów programy pomocy upośledzonym osobom, kształcenia się i zaspokajania w tym zakresie potrzeb i aspiracji. Zadaniem powstających organizacji na rzecz kształcenia jest inicjowanie kształcenia na różnych jego poziomach, poprzez konsultacje rządów poszczególnych państw, pomoc w kształceniu kadry, organizacji szkół i innych placówek oświatowych oraz prowadzenie studiów w tej dziedzinie w różnych rejonach świata.

UNESCO publikuje wiele książek w zakresie kształcenia specjalnego. Co parę lat dla specjalistów wydaje raporty z zebrań ekspertów.

Istnieje 46 międzynarodowych organizacji społecznych, które w sposób bezpośredni lub pośredni przyczyniają się do rozwoju szkolnictwa specjalnego. Zrzeszone są w Światowej Radzie do Spraw Inwalidztwa. We wszystkich z nich istnieją komórki do kształcenia dzieci niepełnosprawnych.

Do najważniejszych, z którymi kraj nasz współpracuje i które zajmują się problemami upośledzonych umysłowo, należą: Międzynarodowe Towarzystwo Rehabilitacji Inwalidów, Światowa Konfederacja Fizjoterapii, Międzynarodowe Towarzystwo Terapeutów Zajęciowych, Międzynarodowa Liga Stowarzyszeń Pomocy dla Upośledzonych Umysłowo, Międzynarodowe Stowarzyszenie do Badań Naukowych. [3]

Celowo wymieniam długą listę organizacji międzynarodowych, aby udowodnić, iż dzieci upośledzone umysłowo i ich rodzice borykający się z wieloma problemami związanymi z ich niepełnosprawności mogą liczyć na pomoc na całym ŚWIECIE.

Na terenie Polski działają agendy międzynarodowych organizacji, np. Polski Komitet do Spraw UNESCO, Polski Komitet do Spraw UNICEF. Woluntarne organizacje działające na terenie naszego kraju mają charakter społeczny lub społeczno-naukowy i naukowy. Niektóre charakteryzują się bogatą tradycją, inne powstały w ostatnich latach.

Do najbardziej prężnych zaliczamy między innymi Towarzystwo Przyjaciół Dzieci (TDP), które działalność swą skupia na dzieciach i młodzieży upośledzonej umysłowo z różnych przyczyn i w różnym stopniu współpracuje z dziećmi, rodzicami dzieci upośledzonych, naukowcami, praktykami wolontariuszami oraz Polskie Towarzystwo Walki z Kalectwem (TWK). Członkiem TWK może być każdy obywatel, który pragnie przyczynić się do zapobiegania upośledzeniu, inwalidztwu, rehabilitacji osób trwale poszkodowanych na zdrowiu. Ich kształcenia maksymalnego usamodzielnienia, urządzenia ich w życiu i zwalczania ograniczających społecznych i architektonicznych barier. [4]

Aktywność organizacji społecznych wzrosła w szczególny sposób w latach osiemdziesiątych i na przełomie tej dekady. Postały między innymi takie organizacje jak: Wielkopolski Związek Inwalidów Narządów Ruchu, Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Upośledzonych, Grupa Aktywnej Rehabilitacji, Polski i Katolickie Towarzystwo Osób Niepełnosprawnych i wiele innych. [5] W programach działania tych organizacji jest przede wszystkim pomoc dzieciom niepełnosprawnych, ale nie tylko im, także dorosłym potrzebującym pomocy.

Obok organizacji wyżej wymienionych Polska posiada po raz pierwszy Rządowy program działań na rzecz osób niepełnosprawnych i ich integracji ze społeczeństwem. Celem programu jest zapewnienie osobom niepełnosprawnym warunków do samodzielnego życia poprzez wspieranie profilaktyki, łagodzenie skutków niepełnosprawności i wyrównanie szans tych osób.

2. Funkcje organizacji pozarządowych

Rozwój społeczeństw wiąże się z rozwojem wszelkiego rodzaju związków, stowarzyszeń, zrzeszeń i wszelkiego rodzaju ruchów społecznych. Powiązania występujące w poszczególnych grupach odnoszą się zarówno do dzieci, młodzieży, dorosłych ludzi z różnymi kategoriami wykształcenia kobiet i mężczyzn. Przynależność człowieka do pewnej odpowiadającej mu grupie społecznej, z którą mógłby się utożsamiać wynika z pierwotnej i naturalnej potrzeby systemu takiego odniesienia i uszeregowania nosi nazwę afikacji. Polega ona na zachowaniu równowagi psychicznej. Funkcja afikacyjna odnosi się do zachowań pierwotnych człowieka czyli sąsiedztwa, środowiska, miejsca pracy czy wspólnoty parafialnej stanowiącej najwłaściwsze miejsce zaspakajania potrzeb i oczekiwań. [6]

Składowymi funkcji społecznej są dwie podgrupy, a mianowicie funkcja złożona, która odnosi się do celów i zamierzeń danego stowarzyszenia, określonych w jego statucie, w aktach normatywnych, w zarządzeniach będących wytyczną i kierunkową dla przewodnich elementów w polityce społecznej. Rezultaty wysuwające się z założonych i realizowanych celów i zamierzeń. Drugie to rezultaty, nieprzewidywalne zjawiska nieokreślone celami i zamierzeniami stowarzyszenia, a które niekiedy mogą być donioślejsze od zamierzonych.

Organizacja społeczna, stowarzyszenie to "formalna grupa osób zidentyfikowanych z jego celami i zadaniami, połączonych wspólną więzią o charakterze przedmiotowym, której treścią jest dążenie do realizacji wspólnego obywatelskiego zadania wynikającego z potrzeb mikro i makro-środowiskowych społeczeństw, potrzeb aktualnych lub przewidywanych". [7] Dla realizacji swych zadań statutowych stowarzyszenia podejmują w różnych zakresach działalność oświatową, która może być ukierunkowana na członków i osoby związane ze stowarzyszeniem na szerszy najczęściej anonimowy krąg odbiorców.

Funkcja ekspresyjna to działalność uniwersytetów trzeciego wieku towarzystw krajoznawczych, towarzystw miłośników, stowarzyszeń kulturalnych, związków sportowych, klubów hobbystycznych. Dominują tutaj elementy samorealizacji. Przeważa w tej formie rozwijanie własnych zainteresowań, upodobań, pogłębianie wiedzy z interesujących ich dziedzin nauki, sztuki czy kultury.

Obszarami, w których organizacje pozarządowe mogą spełniać funkcje pomocnicze są sfery ograniczonego oddziaływania instytucji publicznych. To dziedziny w których instytucje te nie są wystarczająco skuteczne bądź nie ma ich tam wcale. Spełniają one w swej działalności raczej role terapii niż zaspakajanie potrzeb materialnych. [8]

Organizacje stanowią ważny element wiążący rozmaite struktury publiczne ze społeczeństwem oraz jednostki i grupy społeczne pomiędzy sobą. Jest to wykorzystywane zawsze przy tworzeniu niewielkich lokalnych zrzeszeń (funkcja bardzo charakterystyczna dla stowarzyszeń kulturalnych, oświatowych, towarzystw).

Funkcja opiekuńczo-wychowawcza ukerunkowana jest na kształtowanie osobowości dzieci i młodzieży, pomoc w wyrównywaniu braków w ich sferze psychologicznej, warunkach życia oraz na tworzeniu optymalnych warunków rozwoju. W ten sposób w organizacjach może przebywać proces uspołeczniania jako dalszy etap wychowania rodzinnego, szkolnego, jest to proces przygotowujący jednostkę do funkcjonowania w zespole, pełnienia ról społecznych i ponoszenia odpowiedzialności życiowej. Można więc powtórzyć za M. Porowskim, że wychowawcza funkcja stowarzyszeń zawiera się w regule wychowania do zbiorowości przez zbiorowość. [9]

Funkcja normalizująca ujawnia się zawsze tam, gdzie występuje mniejsze zainteresowanie służb publicznych, czyli w dziedzinach, w których państwo nie dostrzega problemów, bagatelizuje je lub nie jest w stanie ich rozwiązać. Do obszarów charakteryzujących się znacznie większą aktywnością organizacji należy niewątpliwie sfera rehabilitacji i opieki nad ludźmi upośledzonymi umysłowo, resocjalizacji osób nieprzystosowanych społecznie, pomoc osobom uzależnionym i bezdomnym.

Nacisk i funkcja z nim związana to dzisiaj przede wszystkim prężne organizacje z zakresu ochrony środowiska naturalnego. [10] "Tendencje obywateli do organizowania się w nieraz wysoce wojownicze grupy nacisku czy grupy jednego interesu stanowią zbawienne ostrzeżenie dla partii (w pełni zgodne z demokratyczną zasadą wolności), że nie wolno im zawieść w pełnieniu ich najważniejszej funkcji - wyraźnego mówienia o prawdziwych sprawach ich wyborców". [11]

Uspołecznienie państwa to funkcja podsumowująca wszystkie przedstawione powyżej. Jest ona ściśle związana z urzeczywistnieniem idei demokracji. Ponieważ miernikiem stopnia demokracji jest ilość nasycenia życia publicznego działalnością stowarzyszeniową czyli współkształtowanie życia społecznego.

3. Prawne uregulowania funkcjonowania organizacji pozarządowych w Polsce

Rozwój form organizacji pozarządowych i regulowanie ładu społecznego w rozwiniętych państwach, nie mogło ominąć naszego kraju. Na wzór zachodni prawo polskie zna dwie zasadnicze formy organizacji pozarządowych. Pierwsza to stowarzyszenie druga natomiast to fundacje. Ustawa legalizująca te działania to prawo o stowarzyszeniach z dnia 7 kwietnia 1989 roku z późniejszymi zmianami oraz ustawa o fundacjach z 6 kwietnia 1984 roku.

"Stowarzyszrnie jest dobrowolnym, samorządnym, trwałym zrzeszeniem o celach niezarobkowych". [12] W myśl tej zasady dobrowolne zawiązywanie stowarzyszeń określa jedynie stałe, trwałe , niezmienne cele, nie powoduje ono o konsensusie osób, składzie członków. Występowanie oraz wstępowanie jest nieograniczone bez żadnych zobowiązań. Polega to na nieograniczonej swobodzie. Specyficzna klauzula i uregulowanie prawa decydują o tym, że stowarzyszenie ma charakter niezarobkowy, co daje mu odseparowanie od związków typu spółka czy spółdzielnia.

W typie stowarzyszeń występują dwa podrodzaje związków: stowarzyszenia i stowarzyszenia zwykłe. [13]

Stowarzyszenia uzyskują osobowość prawną w wyniku zarejestrowania. Znaczy to, że stają się prawnie wyodrębnionymi podmiotami praw i obowiązków, obwarowanymi zdolnością prawną. Jednym z warunków założycielskich jest minimum 15 osobowy skład. Z podstawowych dokumentów wymagany jest statut. Następnie wybranie komitetu założycielskiego. Z wnioskiem występuje się do regionalnego Sądu Wojewódzkiego z prośbą o rejestrację stowarzyszenia. Po decyzji sądu stowarzyszenie zostaje wpisane do rejestru stowarzyszeń.

Nadzór nad działalnością stowarzyszenia jest wykonywany wyłącznie z punktu widzenia legalności, tzn. zgodności działania stowarzyszania z przepisami prawa i postanowieniami statutu bez wkraczania w merytoryczną stronę tej działalności. [14] Sąd jako organ nadzorujący zobowiązuje zarząd stowarzyszenia do składania w wyznaczonym terminie odpisów uchwał zebrań członków, przeglądanie w lokalu stowarzyszenia w uzgodnieniu i w obecności przedstawiciela władz stowarzyszenia dokumentów związanych z prowadzoną działalnością, oraz składanie niezbędnych wyjaśnień. [15]

Do kontroli wewnętrznej służy komisja rewizyjna, jej powołanie wynika z art. 11 ust. 8 ustawy. Posiada ona uprawnienia do kontroli podstawowych zadań, czyli działalności stowarzyszenia, występowanie do zarządu z wnioskami wynikającymi z przeprowadzonej kontroli i lustracji, składanie sprawozdań ze swej działalności walnemu zebraniu członków. [16]

Stowarzyszenie zwykłe mogą założyć co najmniej 3 osoby. Uchwalają one wewnętrzny regulamin. Powinien on zawierać nazwę stowarzyszenia, cele, teren działania, środki służące do realizacji celów, oraz siedzibę stowarzyszenia. Nie może ono powoływać jednostek terenowych, łączyć się w związki stowarzyszeń, zrzeszać osób prywatnych, przyjmować darowizn, spadków, zapisów a także korzystać z ofiarności publicznej. Środki na swoją działalność stowarzyszenia zwykłe mogą czerpać jedynie ze składek członkowskich. [17]

Prawo tworzenia stowarzyszeń przysługuje obywatelom polskim mającym pełną zdolność do czynności prawnych i nie pozbawionych praw publicznych. Również cudzoziemcy zamieszkujący terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mogą zrzeszać się w stowarzyszeniach zgodnie z przepisami obowiązującymi obywateli polskich, jeśli nie mieszkają w Polsce mogą wstępować do stowarzyszeń, których statuty przewidują taką możliwość. [18]

Nabywanie członkostwa, jak i jego utrata, muszą być dokładnie określone w statucie stowarzyszenia. W praktyce polskich stowarzyszeń wykształcił się następujący tryb utraty członkostwa - może ona nastąpić przez dobrowolne wystąpienie, gdyż przynależność do organizacji jest aktem woli osoby wpisującej. W przypadku uchylenia się od płacenia składek może nastąpić skreślenie z listy członków stowarzyszenia. W chwili uporczywego naruszania zasad statutowych może nastąpić wykluczenie ze stowarzyszenia. Jest to decyzja o charakterze represyjnym i może być podjęta po przeprowadzeniu właściwego postępowania. [19]

Fundacja to inna forma organizacji pozarządowej, funkcjonującej w prawie polskim - jest to osoba prawna powołana do prowadzenia działalności o określonym zakresie z dziedziny: kultury, nauki, ochrony środowiska, świadczeń społecznych, itp. Na zasadzie niedochodowej, czerpiącej środki finansowe na swą działalność z majątku własnego, ofiarności publicznej lub działalności gospodarczej. [20]

Aktem prawnym regulującym zasady funkcjonowania i określającym formy fundacji jest ustawa z 1984 roku, mówi ona, że fundacja nie ma członków i może być założona nawet przez jedną osobę - fizyczną lub prawną, która przekaże na jej cele właściwe środki finansowe.

Miejscem rejestracji wszystkich fundacji z całej Polski jest Sąd Rejonowy dla Miasta Stołecznego Warszawa XIV Wydział Gospodarczy. [21] Celem fundacji jest działalność społecznie użyteczna, choć nie może to być działalność prowadzona w celu osiągnięcia zysku. [22]

Według Banku Informacji o Organizacjach Pozarządowych KLON/JAWOR przełomem w rejestrowaniu fundacji był rok 1992 w tymże roku zarejestrowano 1155 różnego typu fundacji. Do końca 1995 roku na terenie Rzeczypospolitej funkcjonowało 4779 organizacji o statucie fundacji. [23]

Nie doczekała się dotąd regulacji prawnych działalność wolontariuszy, ich status, uprawnienia, miejsce w życiu publicznym, formy organizacyjne. Zważywszy jednak na wzrastającą rolę ludzi pracujących społecznie przy zaspokajaniu potrzeb środowiska lokalnego, uporządkowanie tego odcinka pod względem prawnym stanie się niewątpliwie koniecznością.

Sumując wszystkie organizacje stowarzyszenia i fundacje zajmują one obszary, w których administracji publicznej poruszać się trudniej ze względu na rozmaite zawiłości. Do sfer tych należą: pomoc społeczna, edukacja, ekologia, sport, rekreacja.

Powierzenie zadań publicznych organizacjom pozarządowym stanowi więc przejaw prywatyzowania tych zadań i ograniczenie roli państwa w życiu społecznym na korzyść obywateli.

4. Finansowanie organizacji pozarządowych

Podstawą działalności każdej jednostki są środki finansowe. Aby koszty działania wolontariuszy były jak najniższe, stosuje się wobec tych organizacji obniżone stawki czynszowe od wynajmowanych pomieszczeń. Wszelkie darowizny w postaci wyposażenia i sprzętu do pracy zwolnione są od opłat skarbowych i urzędowych. [24]

Praca ludzi działających w ruchu obywatelskim tych placówek jest nieodpłatna lub opłacana symbolicznie.

Jak do tej pory brak jasno określonych zasad odnośnie przydziałów środków finansowych z budżetu lokalnego, wojewódzkiego czy centralnego. Efekt działania opiera się najczęściej na tym, kto częściej odwiedza odpowiednią osobę, która coś może w tym zakresie zrobić, kto zdobywa lepszą pracę lub ma "odpowiednie znajomości".

Główne źródła finansowania organizacji pozarządowych to po pierwsze fundusze z budżetu państwa, bez których niemożliwe byłoby ich funkcjonowanie. [25] Jest to jednak źródło, które w znacznej mierze zależy od aktualnej sytuacji politycznej kraju.

Również w budżetach gmin wyznacza się środki na finansowanie organizacji pozarządowych. Są to praktycznie najodpowiedniejsze i najbardziej zorientowane źródła, albowiem na szczeblu lokalnej władzy w najlepszym stopniu są znane zagadnienia i tematy nurtujące obywateli. Jednocześnie współpraca i dotowanie na tym szczeblu powinny odbywać się w sposób najbardziej naturalny, tzn. świadomość potrzeb z jednej strony a możliwość ich realizacji z drugiej strony, dają wstępną gwarancję powodzenia. Również krótsza droga środków materialno-finansowych (pomija się ich wędrówkę z Warszawy i z powrotem) daje potwierdzenie słuszności dokonanego wyboru. Przy zatrudnieniu odpowiednio kompetentnych obywateli sposób ten jest największą szansą ubiegania się o wsparcie finansowe ze źródeł zagranicznych.

Spośród wielu rozmaitych programów pomocnowych o charakterze międzynarodowym najbardziej znanym jest fundusz PHARE. Jest to jednostka Unii Europejskiej realizująca obecnie w naszym kraju oraz w innych krajach naszego regionu kilka programów. Jednym z wielu (utworzonych w ramach PHARE funduszy) jest fundusz pomocowy dla wsparcia organizacji pozarządowych. [26]

Chcąc skorzystać ze środków z funduszu PHARE należy na zasadzie konkursu przedstawić określony projekt, który w chwili uznania za najlepszy zostaje zaakceptowany (mały lub duży grant) jako najlepszy w swej kategorii. Wsparcie finansowe otrzymane ma wielki plus, gdyż nie obciąża ono "kieszeni" polskiego podatnika. Jest jednak obwarowane to ścisłymi terminami przy ich realizacji, a następnie przy ustalaniu harmonogramu czynności. [27]

Innym sposobem pozyskiwania środków jest dotacja. Jest to najczęściej spotykana forma dofinansowania działalności organizacji pozarządowych. Jest ona wykorzystywana przy pokonywaniu bieżących drobnych rachunków np. opłata energii, gazu, telefonu. Taką formę stosuje się najczęściej w organizacjach nowopowstałych nie posiadających określonego doświadczenia w planowaniu i działaniu, ma charakter sporadyczny i ratowniczy. [28] Pragnie pomóc podźwignięciu się z chwilowych kłopotów finansowych. Tym modelem finansowania organizacji pozarządowych jest kontrakt. Polega to na przeniesieniu ustawowych zobowiązań sektora publicznego wobec społeczeństwa na organizację pozarządową jednocześnie z zabezpieczeniem tego typu działań. Forma ta jest najpopularniejsza i najbardziej rozpowszechniona w społeczeństwach posiadających wysoką kulturę socjalną i ukształtowaną przez wiele lat. [29]

W Polsce innowacja i próby wprowadzenia kontraktu stosowane są najczęściej w zakresie świadczenia usług opiekuńczych.

Fundowanie nagród to specjalna, a jednocześnie najstarsza, forma wsparcia finansowego. Polega ona na tworzeniu specjalnych funduszy, z których są przyznawane i rozdzielane środki finansowe. Podział i uwarunkowania wykonawcze mogą mieć charakter zarówno jednostkowy, jak i grupowy. Nagrody mogą otrzymać zatem jednostki społeczne jak i osoby indywidualne. Celem głównym takich poczynań jest chęć dowartościowania ludzi zaangażowanych w działalność społeczną i jednocześnie inspirowanie do jej podejmowania młodzieży.

Jednym ze sposobów uniezależnienia działania od czynników zewnętrznych jest podjęcie działalności gospodarczej. Problemem jest jednak jej opłacalność. [30] Wiele organizacji pozarządowych prowadzi działalność gospodarczą, w oparciu o przepisy ustaw o działalności gospodarczej z dnia 23 grudnia 1988 roku, o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej z dnia 25 października 1991 roku, o podatku od towarów i usług oraz podatku akcyzowym z dnia 8 stycznia 1993 roku i innych.

Mniej aprobaty zyskają stowarzyszenia zwykłe, które z własnej woli nie posiadają osobowości prawnej. Źródłem ich dochodów mogą być jedynie składki członkowskie.

Inną formą pozyskiwania funduszy są zbiórki publiczne. Obowiązuje w tym zakresie Ustawa o zbiórkach publicznych z dnia 15 marca 1933 roku. [31] Aby można zbierać pieniądze oraz dobra w naturze potrzebne jest zezwolenie władz lokalnych. Cel zbiórki nie może być niezgodny z prawem. Musi być zgodny ze statutem organizacji i dotyczyć celów oświatowych, zdrowotnych, kulturalnych, religijnych czy społeczno-opiekuńczych. [32]

Za sprawy finansowe odpowiedzialny jest w stowarzyszeniu skarbnik (lub księgowy). Jednak za złe gospodarowanie finansami odpowiada zarząd. [33] Pieniądze winny być składane w banku na konto organizacji.

Na koniec warto wspomnieć o ulgach podatkowych w stosunku do organizacji, a są one uregulowane prawnie w ustawach o podatkach i opłatach lokalnych z dnia 12 stycznia 1991 roku, Ustawa - Prawo celne z 28 grudnia 1989 roku, Ustawa o opłacie skarbowej z dnia 31 stycznia 1989 roku. [34] Przepisy te informują iż organizacje pozarządowe są zwolnione z opłat celnych za towary przywożone z zagranicy w ramach pomocy innych państw. [35] Dzięki takiej pomocy w wielu przypadkach budżet stowarzyszeń i fundacji został w dużym stopniu "podreperowany".

Z kolei dzięki ustawie o podatkach i opłatach lokalnych organizacje mogą nie płacić podatku od nieruchomości czy środków transportu. [36]

Powodzenie w kwestii finansowej organizacji pozarządowych zależy więc w znacznym stopniu od kwalifikacji przywódcy, pracowników stosunków panujących w danym zespole a przede wszystkim od współpracy z ludźmi.

Środki finansowe i ich nieustanny w miarę systematyczny dopływ ma duży wpływ i posiada istotne znaczenie dla egzystencji organizacji i zaistnienia jej w środowisku społecznym.

>>Twoja opinia<<

Strona główna Opinie W sieci Downloads Publikacje E-learning E-sklep O stronie