Rola nauczyciela w kształtowaniu osobowości dzieci i młodzieży

mgr Jacek Juszczak

>>Twoja opinia<<

1. Kompetencje nauczyciela w procesie nauczania i wychowania

Zawód nauczyciela wymaga nie tylko wiedzy i umiejętności ale również a może przede wszystkim predyspozycji do pełnienia tej roli. Możliwości związane z pełnieniem roli zawodowej nauczyciela są wynikiem istniejącego systemu życia społecznego oraz makroperspektywy tego systemu. Środowisko wychowawcze szkoły, cały system oświatowy jak również określone wzorce, normy kulturowe, polityczne i społeczne maja wpływ na życie szkoły. Określony system społeczny wyznacza wzory zachowań oraz zasady moralne, które są wdrażane dzieciom i młodzieży w procesie wychowania i nauczania. Zakłada się, ze nauczyciel ma pośrednicząca rolę w tym procesie.

W obecnej sytuacji społecznej ukierunkowanej na rozwój samorządności lokalnej rola nauczyciela z konieczności musi wychodzić poza ściśle rozumianą działalność dydaktyczno - wychowawczą w szkole. W procesie wychowawczym bowiem uczestniczą również takie instytucje jak Kościół, biblioteki czy domy kultury.

Inaczej sytuuje natomiast nauczyciela problem mikroperspektywy społecznej. Wyraża się on w kontaktach nauczyciela z domem rodzinnym dziecka, wiąże się z jego pozycją wśród innych nauczycieli, relacjami z przełożonymi, radą szkoły czy samorządem szkolnym.

Koniecznym również wydaje się wspomnieć o "różnicy interesów" która rozgrywa się między dwiema stronami procesu wychowania, mianowicie nauczycielem a rodzicem i dzieckiem. Nie wchodząc głębiej w ten problem należy stwierdzić, że oczekiwania ze strony rodziców co do prawa oddziaływania na dziecko są odwrotne w stosunku do wymagań rodziców dotyczących efektów nauczania i wychowania.

Aby właściwie realizować proces dydaktyczno-wychowawczy nauczyciel musi posiadać niezbędne w tym celu kompetencje. Do najważniejszych z nich zalicza się:

1. wiedzę
2. umiejętności
3. predyspozycje

Aby przekazać pożądaną wiedzę uczniom nauczyciel musi ją najpierw nabyć. Wprowadzana reforma szkolnictwa skłania nauczycieli do korzystania z określonych rodzajów studiów, szkoleń i kursów. To wszystko po to, aby przygotować najmłodszą grupę społeczną do roli świadomego swych praw i obowiązków obywatela. Aby to zadanie wykonać właściwie nauczyciel musi mieć określony zakres kompetencji. Kompetencje te nauczyciel powinien zdobywać nie tylko poprzez odpowiednio zorganizowane formy nauczania ale uzyskiwać je również drogą samokształcenia indywidualnego. Szczególnie ważna dla nauczyciela-wychowawcy jest znajomość tych dziedzin wiedzy, które pozwolą mu kształtować u dzieci i młodzieży postawy otwarte, życzliwe i nacechowane zaufaniem dla drugiego człowieka. Nowe obywatelskie społeczeństwo potrzebuje obywateli samodzielnych, radzących sobie w nowych nieznanych dotąd sytuacjach.

Zbyt często spotyka się jeszcze ludzi z wyuczoną bezradnością. Wychowywanie ludzi oraz kształtowanie w nich właściwej osobowości wymaga od nauczycieli stosowania nowych metod nauczania i wychowania oraz nowych umiejętności w przekazywaniu zarówno wiedzy jak i treści wychowawczych.

"Umiejętności są tą płaszczyzną w sferze kompetencji, która określana jest także jako konieczna, co przyjmujemy również jako jej niezbędność. Rozumiemy bowiem, że (...) wiedza musi znaleźć gdzieś przestrzeń realizacyjną i adekwatny do zadania dobór metod oddziaływania czy technik wspierania podmiotu naszej aktywności". [1]

Równie ważną rolę jak wiedza i umiejętności w pojęciu kompetencji odgrywają predyspozycje. W literaturze wyróżnia się m.in. następujące predyspozycje:

- talent i takt pedagogiczny

- miłość dusz

- transgraniczność postawy nauczyciela.

Talent pedagogiczny jest wynikiem pracy nauczyciela nad sobą. Zadatki talentu ujawniają się w sferze naszej osobowości ale ich rozwijanie i kształtowanie jest kwestią indywidualnej pracy każdego z nas. Cechami które wzmacniają talent jest intuicja i takt. B. Suchodolski pisze "zdolność wnikliwego wyczucia i odpowiedniego ustosunkowania się do ucznia, co potocznie uważa się za istotę tzw. intuicji i taktu pedagogicznego, wyrabiają w sobie doświadczeni nauczyciele - przy odpowiedniej wiedzy i kulturze pedagogicznej w wyniku długoletniej nieraz pracy wychowawczej". [2]

Miłość dusz jest tą cechą nauczycielstwa, która jest niezbędnym warunkiem funkcjonowania zgodnie z powołaniem i etyką zawodu. Pojęcie to wprowadził do pedagogiki Jan Władysław Dawid w 1921r. ale wydaje się ono nie tracić na swoim znaczeniu.

Transgraniczność postawy nauczyciela wiąże się z jego dążeniem i skłonnością do pogłębiania i poszerzania swojej wiedzy. Cecha ta skłania nauczyciela do podejmowania działań nieschematycznych i twórczych. Nauczyciel taki chce i potrafi nawiązać dialog wychowawczy nie tracąc nic ze swojego autorytetu.

Tak więc kompetencje są koniecznym warunkiem do kształtowania osobowości i postawy wychowanków, a dla nauczyciela do osiągnięcia sukcesu pedagogicznego.

2. Wpływ środowiska wychowawczego na dziecko

Wychowywanie człowieka zaczyna się od pierwszych dni jego życia. Pomijając uwarunkowania genetyczne, pierwszymi osobami mającymi wpływ na kształtowanie osobowości dziecka są rodzice. Później są to rówieśnicy, znajomi rodziców, koledzy czy koleżanki.

Mechanizmem kształtującym osobowość najpierw dziecka a później dorosłego człowieka jest mechanizm naśladownictwa zachowań. Fundamentem ludzkiej egzystencji są relacje międzyludzkie. Relacje te kształtują się w dwu przeciwstawnych sobie płaszczyznach, spotkania lub dominacji. Pierwsza z nich to relacja "ja-ty" uznająca partnerstwo i podmiotowość egzystencji z drugim człowiekiem.

Druga relacja zasadza się na stosunku "ja-to" akcentującym, że można sobie kogoś podporządkować. Może to być dowolnie spotkany człowiek - członek rodziny czy kolega z klasy szkolnej. Jeżeli zasady te "nałożyć" na wszechobecną dzisiaj brutalizację życia, należy zadać pytanie: ku jakiemu wzorcowi życia ma się skłaniać dzisiaj młody człowiek? Należy sobie również uświadomić jakie zadania wychowawcze stają przed szkołą i nauczycielem i zadać pytanie jakie stosować metody aby zminimalizować niekorzystny wpływ środowiska wychowawczego na postawy i wychowanie dzieci i młodzieży.

Odpowiedzi na te pytania jak się wydaje należy szukać przede wszystkim w przyczynach agresji dzieci i młodzieży. Istnieje kilka źródeł agresji. Do najważniejszych z nich można zaliczyć:

• ukryte strony natury ludzkiej
• brak akceptacji w rodzinie
• brak autorytetów i czerpanie złych wzorców ze środków masowego przekazu a szczególnie z telewizji
• brak możliwości realizacji marzeń i celów
• zła sytuacja materialna rodziców
• niezaspokajanie potrzeby bezpieczeństwa i miłości
• brak wartości rodzinnych, norm i zasad moralnych

Oczywiście wpływ tych źródeł na zachowanie młodzieży jest różny oraz indywidualny dla poszczególnych jednostek. Należy mieć na uwadze również to, że agresja i przemoc są zaraźliwe i stosunkowo szybko są przejmowane przez jednostki słabsze nie mające pozytywnych wzorców w rodzinie, lub w najbliższym otoczeniu. Efekty pracy z taka młodzieżą zależą od dokładnego rozpoznania przyczyn i problemów w każdym indywidualnym przypadku.

3. Współpraca nauczyciela z rodzicami i środowiskiem

Potrzeba współpracy nauczyciela z rodzicami i środowiskiem w którym dziecko się wychowuje wynika z faktu, że to właśnie rodzina a później szkoła są miejscem w którym dziecko zdobywa wiedzę potrzebną w życiu, zaczyna orientować się kim jest i gdzie jest. Są to miejsca w których dziecko zaczyna "wrastać" w społeczeństwo. Rodzina ma zasadnicze znaczenie w tym procesie, jest naturalnym łącznikiem między osobnikiem a społeczeństwem, między jednostką a systemem społecznym. [3]

Szkoła może uzupełniać wychowawczy wpływ domu rodzinnego ,wspierać i pobudzać rozwój dziecka, wzmacniać istniejące u dzieci uzdolnienia oraz pobudzać tworzenie się w dziecku nowych możliwości i uzdolnień. Bez współpracy szkoły ze środowiskiem rodzinnym, pełny rozwój i wychowanie dziecka wydaje się niemożliwe. Natomiast z faktu, że szkoła jest elementem szerszego środowiska społecznego, wynika potrzeba ustalenia przez nauczycieli-wychowawców i rodziców wspólnego, uzgodnionego systemu postępowania z dziećmi. Problem ten znalazł swoje unormowanie prawne w Ustawie o systemie oświaty z dnia 07.09.1991r. z poźn. zmianami oraz w aktach wykonawczych do tej ustawy, gdzie zostały określone warunki współpracy rodziców i nauczycieli w sprawach wychowania i kształcenia.

W praktyce jednak mamy często do czynienia z sytuacją kiedy rysuje się wyraźna rozbieżność postaw między dwiema stronami procesu wychowania, mianowicie nauczycielem a rodzicem i dzieckiem. Rodzice oczekują, że nauczyciel przekaże dziecku określoną wiedzę a jednocześnie podważają jego wiedze przedmiotową.

Rodzice oczekują ze dziecko będzie wdrażane do szacunku wobec obowiązków szkolnych a jednocześnie w sytuacji zaistnienia uchybienia tych obowiązków blokują ewentualne sankcje. Sytuację komplikuje jeszcze fakt wpływu środków medialnych na dzieci i młodzież. Dzieci i młodzież nie posiadając jeszcze dostatecznie wyrobionej wartości pojęć dobra i zła często przejmują negatywne wzorce zachowania.

Dlatego też współpraca rodziców i środowiska rodzinnego z nauczycielem-wychowawcą nie jest łatwa, nie mniej jednak konieczna. Z uwagi na różny poziom wiedzy i kultury rodziców oraz na występowanie środowisk patologicznych wymaga ona od nauczyciela dużej wiedzy i taktu.

Prowadząc rozważania teoretyczne na temat współpracy nauczyciela z rodzicami należy mieć przez cały czas na uwadze praktyczne uwarunkowania z którymi musi liczyć się nauczyciel. Przez cały czas działa on bowiem w określonym środowisku, gdzie najczęściej mieszka i posiada rodzinę. Dlatego też niezmiernie trudna i skomplikowana staje się sytuacja, gdy ma on reagować na niewłaściwe niejednokrotnie zachowania grup młodzieży w przypadku, gdy często grupy te są grupami o charakterze przestępczym.

Reasumując ten punkt rozważań wydaje się, że zwiększenie roli szkoły i nauczyciela w procesie wychowania młodzieży będzie możliwe gdy młodzież będzie miała pozytywne wzorce do naśladowania w całym systemie społecznym.

4. Kształtowanie osobowości ucznia w praktycznym procesie nauczania i wychowania

Rozpatrując problem kształtowania osobowości ucznia należy przede wszystkim postawić pytanie jakim celom ma to służyć? S. Kawula pisze: "kształtowanie nastawień i zachowań prospołecznych jednostek i grup jest szczególnie pożądanym zadaniem i zasadą wychowawczą (...) Dzięki osiąganiu tych właściwości charakteru, możliwa staje się gotowość ludzi i umiejętność współpracy z innymi oraz gotowość do podejmowania działań na rzecz innych ludzi i grup. Warunkuje to poprawne funkcjonowanie jednostki w obrębie grupy społecznej w całym społeczeństwie, pozwala to jej na dostrzeganie wszelkich problemów społecznych w różnych dziedzinach (osobistych, lokalnych, regionalnych, ogólnospołecznych). Pobudza motywacje do ich rozwiązywania oraz ukierunkowuje aktywność na realizację społecznie ważnych celów i zadań". [4]

Osiągnięcie wyżej wymienionych celów wymaga prowadzenia procesu wychowawczego z jednostką. Właściwe prowadzenie procesu wychowania przez nauczyciela-wychowawcę jest niemożliwe bez zrozumienia czym jest w istocie rzeczy wychowanie. W literaturze podejmowane są różne próby definiowania pojęcia wychowania. Na ogół wychowanie rozpatrywane jest jako proces czyli szczególny rodzaj ludzkiego działania. W naszych rozważaniach wychowanie będziemy rozpatrywać jako proces odnoszący się przede wszystkim do sfery emocjonalno-motywacyjnej dzieci i młodzieży. Wychowanie jest dokonywaniem zmian w osobowości człowieka lub w jego rozwoju.

W rozumianym współcześnie wychowaniu podkreśla się znaczenie współdziałania i współpracy pomiędzy wychowawcą i wychowankiem a przede wszystkim rolę ich porozumiewania się na zasadach autentycznego partnerstwa i demokratyzmu.

Rozróżnia się kilka cech wychowania. Najczęściej wymienia się takie cechy jak: intencjonalność, interakcyjność, relatywność, złożoność, długotrwałość. Nie wdając się w szczegółowe definicje poszczególnych cech, należy zaznaczyć, że każda z nich spełnia określoną rolę w procesie wychowania. Intencjonalność oznacza, że wychowawca jest świadomy celów, jakie pragnie zrealizować w wyniku planowo organizowanej działalności wychowawczej. Interakcyjność oznacza, że proces wychowawczy polega na współdziałaniu ze sobą wychowawcy i wychowanka. Relatywność wiąże się z trudnościami, jakie nastręcza przewidywanie skutków oddziaływań wychowawczych.

Wychodząc z definicji cechy intencjonalnej rozumiemy ze jest to uświadomienie sobie celów i zadań, jakie stawia sobie nauczyciel-wychowawca w procesie wychowania. Doceniając znaczenie celów społecznych wydaje się, że bardziej przydatne dla teorii i praktyki pedagogicznej są cele dotyczące cech osobowości. Takie cechy człowieka jak: uczciwość, pracowitość, odpowiedzialność, życzliwość, poczucie sprawiedliwości, umiejętność współdziałania z innymi, czy radzenie sobie z własnymi problemami emocjonalnymi mają głęboki sens i kształtowanie ich w procesie wychowania odpowiada zarówno potrzebom jednostki jak i szeroko pojętego życia społecznego.

Rozważając rolę nauczyciela w kształtowaniu osobowości ucznia nie sposób przecenić takich umiejętności nauczyciela jak poznawanie i diagnozowanie ucznia.

Z przeprowadzonych lekcji praktyki z młodzieżą szkoły ponadgimnazjalnej wyniosłem praktyczne doświadczenie jak ważne są to kompetencje. Mimo stosunkowo krótkiego okresu prowadzenia zajęć z młodzieżą mogę stwierdzić, że jakiekolwiek działania nauczyciela bez zastosowania diagnozowania nie pozwolą na osiągnięcie sukcesu pedagogicznego. Przeświadczony jestem, że każdy wychowawca chcący skutecznie i efektywnie organizować proces wychowania musi przede wszystkim poznać swoich uczniów oraz, co nie mniej ważne, posiąść informacje dotyczące różnych dziedzin życia uczniów. Mam na myśli takie informacje jak: właściwości psychiczne uczniów, sytuację rodzinną, warunki ich życia, postawy, wartości, zainteresowania i zajęcia pozaszkolne.

Poznawanie uczniów jest podstawowym warunkiem efektywnej pracy pedagoga. Nauczyciel powinien poznać klasę jako całość, wiedzieć, który wychowanek w jakiej dziedzinie się wyróżnia, który pozostaje na uboczu, kto dominuje.

Niezwykle istotnym w praktycznej pracy z młodzieżą jest przestrzeganie zasad wychowania. Bez nich proces wychowania nie może istnieć. Do najbardziej szczegółowych, instrumentalnych zasad wychowania zalicza się tzw. zasady operacyjne.

Do grupy tych zasad należą:

1. zasada poszanowania godności wychowanka
2. zasada odwoływania się do doświadczeń wychowanka
3. zasada stopniowania wymagań wychowawczych
4. zasada konsekwencji wymagań wychowawczych
5. zasada dyscyplinowania zachowań

Najbardziej istotną zasadą w kształtowaniu osobowości dzieci i młodzieży jest - moim zdaniem - zasada poszanowania godności wychowanka. Sądzę, że od właściwej relacji między nauczycielem a uczniem, od zachowania właściwie rozumianego partnerstwa zależy wpływ nauczyciela na wychowanka. Nie szanując godności wychowanka wychowawca narusza zasadniczy warunek wzbudzania zaufania do siebie. U ucznia rodzi się w takim przypadku przeświadczenie, że nauczyciel sam postępuje wbrew elementarnym zasadom humanizmu. Nieprzestrzeganie tej zasady praktycznie uniemożliwia organizację procesu wychowawczego i nie pozwala na osiągnięcia celów wychowawczych.

Zasada odwoływania się do doświadczeń wychowanka ma na celu łączenie doświadczeń dziecka z wymaganiami wychowawczymi.

Zasada stopniowania wymagań wychowawczych dotyczy poziomu wymagań-proporcjonalnie do wieku dziecka i jego możliwości psychicznych i fizycznych.

Zasada konsekwencji wymagań wychowawczych wiąże się z zasadą stopniowania tych wymagań i konsekwentnego ich egzekwowania.

Zasada dyscyplinowania wymagań powinna być rozumiana jako życzliwe zainteresowanie czy nawet aprobatę dla dziecka podczas wykonywanych przez niego zadań. Nauczyciel zauważając wysiłki dziecka może znacznie pobudzić jego aktywność, zachęcić do odwagi ruchowej i społecznej. Stosowanie tej zasady decyduje niejednokrotnie o zasadniczych cechach osobowości jednostki.

Inną kategorię zasad wychowania stanowią zasady kierunkowe, zorientowane na realizację kierunkowych celów wychowania, uwzględniające etapy rozwoju wychowanków.

Nadrzędną zasadą wychowania jest zasada wychowania perspektywicznego. Argumentację przemawiającą za istnieniem obowiązku wychowawczego w zakresie wychowania perspektywicznego przedstawiają B. Suchodolski i S. Kawula. [5] Zasadzie wychowania perspektywicznego musi towarzyszyć świadomości wychowawcy podczas całego procesu wychowawczego.

Przyszłość Polski będącej członkiem Unii Europejskiej będzie tworzyć nowe pokolenie, pokolenie wykształcone, życzliwe innym, o osobowości nakierowanej na samodzielność. Nie sposób więc przecenić roli nauczycieli w kształtowaniu młodego pokolenia.

BIBLIOGRAFIA

1. Piotr Petrykowski "Podstawy teorii wychowania" - wprowadzenie w problematykę. Wydawca Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna we Włocławku.Włocławek 2003
2. M. Łobodzki "Teoria wychowania w zarysie" Kraków 2003
3. "Kompetencje nauczyciela - wychowawcy". Redakcja naukowa: Krystyna Ferenz, Edward Kozioł. Redakcja wydawnictw humanistyczno - społecznych Uniwersytetu Zielonogórskiego. Zielona Góra 2002
4. Angelika Paszkiewicz "Technologia Wychowania" Wydawnictwo Uniwersyteckie Trans Humana. Białystok 2001
5. Wincenty Okoń "Wszystko o wychowaniu" Wydawnictwo akademickie "Żak" Warszawa 1999
6. "Wychowanie na co dzień" - miesięcznik dla nauczycieli, wychowawców i rodziców. Numer 4-5 Kwiecień-Maj 1998
7. Mieczysław Łobocki "ABC Wychowania" - dla nauczycieli i wychowawców. Wydawnictwo szkolne i pedagogiczne. Warszawa 1992
8. Maria Porębska "Osobowość i jej kształtowanie się w dzieciństwie i młodości" WsiP Warszawa 1992
9. Czesław Wiśniewski artykuł "Zasada złotego środka" Społeczne towarzystwo oświaty "Edukacja i dialog" numer 71/1995
10. Miesięcznik "Problemy opiekuńczo wychowawcze" Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne
11. J. Szczepański "Elementarne pojęcia socjologii" Warszawa 1972
12. Internet

[1] "Kompetencje nauczyciela - wychowawcy". Jacek Kurzepa. Redakcja naukowa: Krystyna Ferenz, Edward Kozioł. Redakcja wydawnictw
     humanistyczno-społecznych Uniwersytetu Zielonogórskiego. Zielona Góra 2002 str. 70

[2] tamże str. 74 i 75

[3] K. Ferenc. Wprowadzenie dzieci w kulturę. Wrocław 1993. str. 57

[4] Angelika Paszkiewicz "Technologia Wychowania" Wydawnictwo Uniwersyteckie Trans Humana. Białystok 2001 str. 35

[5] Angelika Paszkiewicz "Technologia Wychowania" Wydawnictwo Uniwersyteckie Trans Humana. Białystok 2001 str. 30 i dalsze.

>>Twoja opinia<<

Strona główna Opinie W sieci Downloads Publikacje E-learning E-sklep O stronie