Teatr to ten rodzaj sztuki, który poprzez słowo, ruch muzykę, elementy plastyczne oddziałuje na widza w sposób szczególny. Jest źródłem wrażeń, przeżyć, kształtuje wyobraźnie, wzbogaca doświadczenia i zasób słownictwa.
Sztuka teatralna jest zawsze z radością przyjmowana przez małe dzieci, gdyż bardziej niż inne rodzaje twórczości artystycznej ukazuje sytuacje i zdarzenia, których w codziennym życiu samo nie potrafi dojrzeć. Zwłaszcza widowiska lalkowe pozwalają wprowadzić dziecko w najbardziej nawet fantastyczny świat bajek, w których grają obok siebie nie tylko ludzie, lecz także przedmioty. Wszystko to przyczynia się do rozwijania zdolności myślenia i mowy, wyobraźni i fantazji dziecka, a także do budzenia w nim szlachetnych i wzniosłych uczuć.
Dziecko przedszkolne spotyka się dosyć często z różnymi formami teatru są to:
- spontaniczna działalność zabawowa
- zabawy inscenizowane
- zabawy w teatr-form (te tworzone są przez samo dziecko)
- inne formy, to te które dla dzieci tworzą dorośli np. widowiska lalkowe oraz te w których występuje dialog lub monolog z zastosowaniem pacynek względnie kukiełek.
Można więc ogólnie stwierdzić, że dziecko uczęszczające do przedszkola ma możliwość być samo "twórcą teatru" i uczestniczyć w teatrze organizowanym mu przez dorosłych.
Przystępując do analizy form teatralnych, z jakimi dziecko spotyka się na terenie przedszkola, należy zaznaczyć, że dziecko na tym etapie rozwoju posiada już wszystkie fizyczne i psychiczne właściwości do podejmowania i rekonstrukcji zdobytych doświadczeń.
Zbieżność zabawy z elementami sztuki dramatycznej przejawia się przede wszystkim w postaci przyjmowania przez dziecko określonych ról, a ich wybór staje się jednym z ważniejszych elementów zabawy. Role te polegają na wprowadzeniu zabawowo - "na niby" tego, co dziecko już wie o świecie, w jakim żyją i działają ludzie dorośli.
Dziecko potrafi udawać, że śpi, że upadło, że podaje nie istniejący przedmiot. Udaje psa, kota - chodzi na czworakach, naśladuje głosy zwierząt i ptaków, karmi lalki, wozi je na
spacer. Jest żołnierzem, kierowcą, konduktorem i wykonuje cały szereg związanych z tym czynności. Wszystko to świadczy o twórczym opracowaniu doświadczeń wyrażonych
w działalności ruchowej, uzupełnionej mową, mimiką, gestem, a czasami
i śpiewem. Podejmowanie tych ról zmusza dziecko do wyboru takich zachowań, które w sposób najbardziej pełny odpowiadają przyjętej przez nie postaci. Materiałem, z którego dzieci czerpią treści do swych zabaw, są ich obserwacje i refleksje. Czynny zaś charakter podejmowanych zabaw zmusza je do wypowiadania się zrozumiale nie tylko dla samych siebie, ale i dla otoczenia, i to w możliwie najbardziej realistyczny sposób.
Możemy wydzielić cztery grupy form teatru tworzonego przez samo
dziecko:
- Pierwsza grupa to zabawy dowolne, które dzieci organizują spontanicznie -nazywamy je zabawami twórczymi,
- Druga grupa to zabawy, których treść ukierunkowana jest utworami literackimi, opowiadaniami nauczycielek, bajkami czy kolędami - ten rodzaj zabaw określamy jako zabawy inscenizowane?
- Trzecia grupa te zabawy, których dzieci przez swoje zachowanie i kostiumy oddziałowują na innych,
- Czwarte, grupa to zabawy w teatr.
Zabawy twórcze to te, które dzieci same podejmują dzielą pomiędzy sobą role i decydują o kolejnych etapach zabawy, wymyślając przy tym akcesoria (zabawki kostiumy), jakie im są potrzebne, W zabawach tych pomysł, w co i jak się bawić jest
inicjatywą jednego lub dwojga, dzieci. Zabawy te prowadzą do poczucia zbiorowej odpowiedzialności w bawiącej się grupie, rozwija uczucia koleżeńskości, uczy organizowania i realizowania dążeń swoich i innych.
Wszystkie te wartości pomagają dziecku tworzyć świat fikcyjny, uzgadniać działanie "na niby", a tym samym uczą rozumienia języka gry aktorskiej i umowności świata scenicznego. W zabawach twórczych procesy poznawcze wiążą się z wyobraźnią i wchodzą w skład działania zespołowego, Zbliżone elementy występują i w sztuce teatralnej. Wskazując na zbieżność tych zabaw z tworzeniem świata, scenicznego (role i fikcyjne sytuacje), należy
uświadomić sobie, że są one pewną formą edukacji teatralnej.
Zabawy inscenizowane są bardzo popularne w przedszkolu. Są to zabawy, w których dzieci odtwarzają określony temat nie na podstawie swoich osobistych doświadczeń, lecz fabuły poznanej w trakcie opowiadań nauczycielki, nauki wiersza, piosenki, głośnego czytania baśni. Swoistość ich wyraża się w tym, że w zabawie inscenizowanej
odtwarza się wszystkie zdarzenia w określonej kolejności, a dzieci biorące W niej udział wykonują rolę proponowane przez nauczycielkę. Inscenizacja, jest zbliżona do zabaw twórczych, ponieważ jej formą jest przedstawienie w działaniu i mowie sytuacji i postaci,
które dzieci poznały ze słyszenia. Inscenizacjom towarzyszy, analogicznie jak i zabawom twórczym, ruch, mowa, mimika, a niekiedy śpiew.
I chociaż dzieci odtwarzają tylko akcje, to jednakże muszą wnieść wiele własnej
inicjatywy. W zabawie inscenizowanej należy zachować kolejność akcji i jest
to nowym elementem stosunku do zabaw podejmowanych przez dzieci dowolnie.
W ten sposób zachowanie dziecka zbliżone jest do gry aktorskiej na scenie, gdzie aktor - podobnie jak dziecko w zabawie inscenizowanej - jest ograniczony tekstem utworu scenicznego.
W zabawach inscenizowanych dzieci są aktorami bez publiczności. Nie jest im ona jeszcze potrzebna. Podejmowanie i odgrywanie ról jest dla nich sprawą najbardziej istotną. Nie dostrzegają jeszcze potrzeby widowni.
R. Miller stwierdza na przykład, że wyeliminowane pokusy popisywania się sprawiają, że dzieci zachowują w zabawie tyle prostoty i szczerości.
Następny rodzaj zabawy w której występują elementy sztuki dramatycznej to te, które zawierają elementy straszenia lub rozśmieszania. Polegają one nie tyle na przyjmowaniu przez dziecko określonej roli, ile na przebraniu się, w celu wywołania pewnej reakcji u innych.
Dzieci wkładają ubrania dorosłych, przykrywają się czymś, kładą coś na głowę lub malują twarze. Nałożony kostium powoduje zmianę wyglądu dziecka, zmieniając jednocześnie sposób jego zachowania się- wytwarzając oczekiwanie, że inni będą zaskoczeni ich przemianą. Przebrane dzieci chcą być dostrzeżone i działają często przez zaskoczenie. Sprawia im radość, jeśli potrafią kogoś przestraszyć lub rozśmieszyć. Celem jest wywołanie reakcji kolegów czy nauczycielki a rola jest już grana nie tylko dla siebie, ale i dla innych, co jest charakterystyczne dla sztuki aktorskiej. Zabawy te wydają się prośbą nawiązania kontaktów z widzem, są świadomym wywoływaniem określonych i zamierzonych reakcji. Są one jak gdyby początkiem prawdziwej gry aktorskiej, która wymaga przecież współdziałania widzów.
Inną formą teatru tworzonego przez samo dziecko jest próba samodzielnego organizowania teatru na wzór zawodowego teatru lalek lub teatru żywego planu.
Zabawy te w pierwszej fazie zaczynają się najczęściej od poszukiwania miejsca na ustawienie sceny, miejsca da widzów - dzieci czy - zabawek.
Podobnie jak w zabawach twórczych czy inscenizowanych. Dzieci dokonują pomiędzy sobą podziału ról i dobierają się w zależności od treści, zabawki lub kukiełki, które są aktorami. Scenariusze przedstawień tworzą czasami same dzieci, same też je odgrywają, częściej jednak w treściach przedstawień spotkać można urywki utworów scenicznych, które udostępnia im nauczycielka.
Niekiedy w scenariuszach tworzonych przez same dzieci spotyka się treści z doświadczeń rodzinnych czy też Z terenu przedszkola, łączonych z wątkami opowiadań i bajek.
Niekiedy treści podejmowanych przedstawień dostarczają dzieciom, przedstawienia zawodowego teatru lalek lub audycje telewizyjne. Zabawy te są krótkotrwałe, szczególnie w początkowym okresie, trwają one krócej, aniżeli samo przygotowanie do zabawy. Z czasem jednak dzieci zaczynają przywiązywać większą uwagę do samego przedstawienia niż do spraw organizacyjnych. We wszystkich jednak inscenizacjach wprowadzony jest podział na scenę i widownię, na aktorów i widzów.
W zabawach w teatr dzieci nigdy powtarzają dosłownie słów scenariusza, za każdym razem potrafią wypowiadać swoje kwestie bardzo indywidualnie. Ton głosu, manipulowanie kukiełkami zdradzają próbę ekspresji udawanych, względnie przeżywanych uczuć.
Bibliografia:
- R. Miller.: Z badań nad edukacją teatralną. Warszawa PWN
|
