Działa tylko w IE - sorry!    
     

Stosunki polsko-czeskie
od pierwszych Piastów do roku 1939

Piotr Hebda


Losy Państwa czeskiego i polskiego splatały się ze sobą na przestrzeni dziejów i splatają nadal. Wynika to przede wszystkim z położenia geograficznego tych dwóch państw, które były i są najbliższymi sąsiadami. W minionych czasach dochodziło miedzy Polską i Czechami do zawierania sojuszy i zaciętych wojen. Już Mieszko I (960-992) w 965 roku zawarł sojusz z Bolesławem, biorąc za żonę księżniczkę czeską Dobrawę i przyjmując chrzest. Jak widać na początku panowania Mieszka stosunki polsko-czeskie były dobre. Jednak po śmierci Dobrawy w roku 990 odebrał Czechom Śląsk. Poszerzył granice swojego państwa o Małopolskę z Krakowem i Sandomierzem.

W okresie rządów Bolesława Chrobrego (992-1025) gościł na ziemiach polskich przejazdem biskup Praski Wojciech, wygnany z Czech. Misja Wojciecha dotycząca chrystianizacji Prus w 997 roku zakończyła się katastrofą. Biskup zginął śmiercią męczeńską. Bolesław Chrobry wykupił jego ciało i umieścił je w kościele gnieźnieńskim. Gdy papież Sylwester II ogłosił Wojciecha Świętym w 999 roku, do jego grobu w piastowskim grodzie przychodziły pielgrzymki. Gniezno zasłynęło w świecie jako miejsce spoczynku wielkiego męczennika. Papież i cesarz nie mogli odmówić prośbie Chrobrego, by w grodzie tym ustanowić ku czci św. Wojciecha arcybiskupstwo. W ten sposób Polska uzyskała w Gnieźnie własną metropolię kościelną i utworzono biskupstwa w głównych grodach kraju: w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu. Od 1002 roku Bolesław zaczął skupiać pod swoją władzą kraje słowiańskie, zależne dotąd od Niemców. Zajął Łużyce, Milsko, Miśnie a w 1003 r. Czechy, Morawy, Słowację gdzie sprawował rządy do 1004 roku. Henryk II zarządał od Chrobrego hołdu, Bolesław odmówił i to było przyczyną pierwszej wojny polsko-niemieckiej. Czesi w czasie wszystkich trzech wojen posiłkowali wojska cesarskie.

Natomiast w czasie panowania w Polsce Mieszka II (1025-1034) książę czeski Brzetysław spustoszył Polskę (1039) wywożąc relikwie Św Wojciecha i wcielając Śląsk do Czech. Śląsk ponownie do Polski przyłączył Kazimierz Odnowiciel (1016-l058). W 1050 roku po wyczerpaniu pokojowych sposobów Kazimierz siłą zdobywa Śląsk. Zatwierdzony ten fakt zostaje na zjeździe w Kwedlinburgu przez cesarza Henryka III w roku 1054. Polski władca zobowiązał się płacić Czechom trybut ze Śląska. Z powodu spustoszenia Wielkopolski i Śląska przenosi Kazimierz stolicę z Gniezna do Krakowa. Bolesław Śmiały (1058-1079) zaprzestał płacenia trybutu ze Śląska na rzecz Czech i toczył z ich władcami szereg wojen ingerując w ich sprawy wewnętrzne. Bolesław starał się wprowadzić na trony węgierski i czeski swoich sojuszników. Książe Bratysław, który objął panowanie nad Czechami i Morawami, ożenił się z Świętosławą - siostrą Bolesława i Hermana. W latach 1068-71 dochodziło do niepokojów pomiędzy tymi państwami. Konflikt polsko-czeski próbuje zażegnać Henryk IV na zjeździe w Miśni. W 1072 Śmiały ponownie uderza na Czechy. W odwecie Henryk IV ogłasza wyprawie przeciw Polsce, która nie dochodzi na szczęście do skutku. Następcą Bolesława I Śmiałego został jego młodszy brat Władysław I Herman (1079-1102). Nie koronował się on na króla i zachowywał postawę uległości w stosunkach z Czechami. Po dojściu do władzy Herman całkowicie zmienił politykę Polski. Przeszedł do obozu cesarskiego, nawiązał dobre stosunki z Czechami, wzmocnione małżeństwem z czeską księżniczką Judytą. Wznowił też płacenie trybutu ze Śląska. Nieufność cesarza Henryka IV wyraziła się nadaniem władcy czeskiemu Wratysławowi wraz z koroną tytułu króla Czech i Polski (1085). Zaprzyjaźniony z Władysławem król czeski nie próbował realizować uzyskanych od cesarza uprawnień. Niebawem zresztą doszło do zbliżenia polsko-niemieckiego i pełnego uznania polskiego księcia. Po śmierci Władysława Hermana jego syn Zbigniew zostaje księciem zwierzchnim. Bolesław występuje przeciw wspieranemu przez Czechów i Pomorzan bratu. Zbigniew zostaje pokonany i zmuszony do ucieczki z kraju.

Za rządów Bolesława Krzywoustego (1102-1138). znów doszło do wojen z Czechami na tle rywalizacji o tron węgierski, które zakończyły się ostatecznie pokojem w 1137 r. w Kłodzku. Na Węgrzech popiera pretendenta do tronu Borysa przeciw proniemieckiemu Beli II Ślepemu. W tym czasie książę czeski Sobiesław czterokrotnie wyprawiał się na Śląsk. Śmierć Bolesława Krzywoustego zapoczątkowała rozdrobnienie feudalne w Polsce. W drugiej połowie XI wieku nastąpiło także i w Czechach rozbicie dzielnicowe. Z rozbicia dzielnicowego wydźwignął Czechy Przemysł Otokar I. Drugie panowanie Przemysła cechuje konsolidacja państwa, przezwyciężenie wewnętrznych niepokojów, wzmocnienie pozycji Cech i częściowe uniezależnienie się od Reszy potwierdzone tzw. "Złotą Bullą Sycylijską" z 1212 roku. Następne 23 lata rządził Wacław I, syn Przemysła Ottokara I. Od 1253 r., równe 25 lat włada Przemysł Ottokar II. Zginął w czasie bitwy pod Suchymi Krutami w 1278r. Następca tronu, Wacław II był nieletni. W Czechach doszło do chaosu. Po przejęciu władzy 1288 roku dąży do zjednoczenie z Polską, dźwigającą się z rozbicia dzielnicowego. W 1290 r. zwierzchnictwo Wacława II uznaje Kazimierz, książę bytomski. Wkrótce król czeski wypiera Przemysła II z Krakowa, z tym, że przezorny książę Wielkopolski wywozi ze sobą insygnia królewskie. W 1292 musiał się poddać oblężony w Łęczycy Władysław Łokietek. W Boże Narodzenie 1294 r., umarł Mściwój II i jego ziemie przeszły we władanie Przemysła. 26 czerwca 1295 r. Przemysła II koronowano w Gnieźnie za zgodą papieża Bonifacego VIII, dla którego Wacław II też był wrogiem. Niestety, nowy król polski zginął 8 lutego 1296 r. zamordowany przez drużyny brandenburskie nasłane przez dwie rodziny wielmożów. Wezwany przez szlachtę wielkopolską Władysław Łokietek nie potrafił zaprowadzić ładu w kraju pogrążonym w anarchii. W 1297 zawarł umowę z Wacławem II uznającą jego zwierzchnictwo. Trzy lata później biskupi polscy zdetronizowali Łokietka.

W 1291r. Wacław II zorganizował wyprawę i dotarł aż nad morze. Koronował się w Gnieźnie w 1300r. i pojął za żonę Elżbietę Ryksę, córkę Przemysła II. Rządy w Polsce sprawował przy pomocy urzędników zwanych starostami. Stanowiska te obsadzał głównie Czechami i Niemcami, co wywołało powszechne rozczarowanie i przygotowało grunt pod rychłe zachwianie się czeskiego panowania w Polsce, Po jego śmierci do tronu w Polsce rości sobie pretensje jego syn Wacław III, który przygotowuje wyprawę zbrojną. Do interwencji w Polsce nie doszło. W dniu 4.VIII.1306 r. został zamordowany w Ołomuńcu na Morawach, prawdopodobnie za sprawą odsuniętych od władzy panów, czeskich. Na nim wygasła dynastia Przemyślidów. O tron w Pradze zaczęli walkę Luksemburgowie z Habsburgami, z której zwycięsko wyszli Luksemburgowie. I oni też po Przemyślidach rościli sobie pretensje do tronu polskiego. Jan Luksemburg sprzymierzał się przeciw Polsce z Krzyżakami, jednak źle skoordynowane działania nie złamały polskiego oporu. Polskę uratowała wtedy bohaterska postawa Bolka II księcia świdnickiego stawiającego skuteczny opór królowi czeskiemu podczas najazdu w 1331 r. Wojny z Luksemburgami przerwał na krótko pokój zawarty podczas zjazdu wyszehradzkiego 19 listopada 1335 roku. Za cenę 20 000 kop groszy praskich król czeski zrzekał się roszczeń do tronu polskiego. Na zjeździe ustalono ponadto szlaki handlowe z Polski przez Czechy na Południe i ich status oraz sposoby rozstrzygnięć sądowych polskich sporów z Krzyżakami. W dziesięć lat później dochodzi do kolejnej wojny polsko-czeskiej, tym razem sprowokowanej przez Polaków. Jan Luksemburgski obległ Kraków, natomiast Kazimierz Wielki zdobył księstwo raciborskie i szturmował Żory. Po Janie na tron wstąpił jego syn, wybitnie wykształcony Karol IV, który zawarł pokoj w Namysłowie (23.11.1348 r.). Lata 1361-62 widziały silną koalicję króla polskiego, węgierskiego i hrabiego tyrolskiego wymierzoną przeciw Czechom. Dzięki zabiegom władcy Czech szybko się rozpadła. Następcą Karola IV był Wacław IV (1378-1419). Na wieść o wyrzuceniu przez okno rajców miejskich (tzw. pierwsza defenestracja praska) z ratusza praskiego w Nowym Mieście król Wacław IV zmarł tknięty paraliżem. W Czechach dochodzi do rewolucji husyckiej i wojny na tle religijnym 1422 r. Husyci proponują tron Jagielle. Władysław nie przyjmuje go, w przeciwieństwie do swego brata Witolda, który wysyła do Czech Zygmunta Korybutowicza. Zmiana władzy zostaje potępiona przez papieża i więc Korybutowicz wycofuje się. Następnego roku (1423) Zygmunt Luksemburczyk- król rzymski i węgierski spotyka się na terenie Słowacji z Władysławem Jagiełłą zawierając z nim antyhusycki sojusz. Korybutowicz nie mogąc pogodzić się z tym krokiem próbuje bez powodzenia przeprowadzić akcję zbrojną. Po śmierci Zygmunta następuje walka o tron czeski. Część szlachty obwołała królem Albrechta III Habsburga, zięcia Zygmunta druga strona, składająca się głównie ze szlachty husyckiej chciała panowania Kazimierza Jagiellończyka co prowadzi do kolejnej wojny polsko-czeskiej. Albrechta III Habsburga ginie w czasie wyprawy przeciw Turkom a jego następcą zostaje Jerzy z Podiebradu, który w Głogowie roku 1462 zawarł z Kazimierzem Jagiellończykiem sojusz antypapieski. Jednak w Czechach powstaje spisek antykrólewski. Opozycja obwołała królem Macieja Korwina natomiast Jerzy obiecuje tron Władysławowi Jagiellończykowi z pominięciem praw własnego syna. Wojny polsko-czesko-węgierskie kończy pokój w Ołomuńcu z 1478 r.

Po śmierci Jerzego z Podiebradu w 1471 w Czechach panował Władysław Jagiellończyk. Zyskał sobie poparcie husytów, natomiast potępiło go papiestwo. Aby dostać poparcie magnatów wydawał coraz to nowe przywileje dla nich osłabiające władzę królewską. Gdy Maciej w 1490 r. zmarł, Władysław automatycznie stał się królem Węgier. Dla utrzymania pokoju musiał w 1515 r. podpisać na zjeździe w Wiedniu układ, w myśl którego dzieci Władysława miały poślubić wnuki Maksymiliana I. Po ewentualnym wygaśnięciu dynastii Jagiellonów Habsburgowie mieli przejąć tron czeski i węgierski. Po Władysławie następuje na tron Ludwik Jagiellończyk. Jego rządy przerwała śmierć w bitwie z Turkami pod Mohaczem (1526). Władcą został Ferdynand I Habsburg. Jego następcą Maksymilian Habsburg, to późniejszy pretendenta do tronu polskiego. Od roku 1576 Czechami włada Rudolf II syn Maksymiliana. Po roku 1627 zniesiono elekcję królów, korona czeska stała się dziedziczną w rodzie Habsburgów. Od 1663 najazd Turków niepokoił ziemie czeskie. Niebezpieczeństwo tureckie zażegnano dzięki odsieczy wiedeńskiej Jana Sobieskiego z 1683 r.

W trakcie zaborów obydwu narodom przyszło żyć w ramach najpierw monarchii austriackiej a później Austro-Węgierskiej. W 1918 roku podjęły one próbę odzyskania niepodległości. W trakcie kształtowania się granic między obydwoma narodami doszło do sporów o Śląsk Cieszyński, Spisz i Orawę. Zaraz po proklamowaniu niepodległości Polski i Czechosłowacji powołane dwa lokalne organy Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego i český Narodní Vybor pro Slezsko 5 listopada podpisały w Ostrawie układ o podziale tego terenu. Dokonano go najprostszym, bezkolizyjnym sposobem: gdzie przeważała ludność polska to ziemie szły do Polski, gdzie czeska do Czechosłowacji. Rząd Czechosłowacji zdecydował jednak o rewizji układu, głównie ze względu na węzeł kolejowy w Bohuminie. Edward Benes wynegocjował w Paryżu poparcie Francji dla czeskich planów, posiłkując się przy tym rzekomo historycznymi prawami do Śląska Cieszyńskiego. 23 I 1919 roku wykorzystując brak zaangażowania Polski, która w tym czasie prowadziła walki na wschodzie, wojska czeskie zajęły teren Śląska Cieszyńskiego. Planowano plebiscyt ale Polska w zamian za aliancką obietnicę pomocy w wojnie z Rosją bolszewicką ostatecznie zgodziła się na rozpatrzenie sprawy przez Radę Ambasadorów na konferencji w Spa, która odbywała się od 5-16 lipca 1920 roku. Konferencja zdecydowała, że Czechosłowacja dostanie tereny na zachód od rzeki Olzy, Spisz i Orawę. Jakby tego było mało Czesi blokowali transport koleją amunicji, broni i materiałów wojskowych, popierając oficjalnie Armię Czerwoną. Od czasu sporu o Zaolzie do roku 1938 stosunki polsko-czeskie były wyjątkowo złe. Na granicy dochodziło do licznych incydentów i prowokacji. Ludność Śląska Cieszyńskiego przez długie lata nie zapomniała upokorzenia z 1919 roku. W roku 1938 wykorzystując postanowienia konferencji w Monachium, wkraczają na Zaolzie wojska polskie, entuzjastycznie witane przez polską mniejszość. Niedługo później w Czechach i Słowacji zapanowały ideologie faszystowskie a Polska znalazła się pod okupacją niemiecką i sowiecką.

Bibliografia:

  1. Garlicki A., Pierwsze lata Drugiej Rzeczypospolitej, w Dzieje narodu i państwa polskiego, Kraków 1989
  2. Jasienica P., Polska Piastów, Warszawa 1992
  3. Kiryk F., Wielki król i jego następca, w Dzieje narodu i państwa polskiego, Kraków 1992
  4. Labuda G., Pierwsze państwo polskie, w Dzieje narodu i państwa polskiego, Kraków 1989
  5. Manteuffel T., Historia Powszechna-Średniowiecze, Warszawa 1990
  6. Nowak T. i Wimmer J., Dzieje oręża polskiego do roku 1793, Warszawa 1968
  7. Olejnik K., Cedynia, Niemcze, Głogów, Krzystków, w Dzieje narodu i państwa polskiego, Kraków 1988
  8. Samsonowicz H., Łokietkowe czasy, w Dzieje narodu i państwa polskiego, Kraków 1989
  9. Wyrozumski J., Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1986