Żeby mówić o ADHD, należy najpierw zdefiniować pojęcie nadpobudliwości.
Termin ten używany jest w różnych znaczeniach. Najczęściej jako nadpobudliwe określa się dzieci z przewagą procesów pobudzania przy słabym hamowaniu wewnętrznym. Z tym terminem wiązane są również inne określenia: zaburzenia nerwicowe, nerwowość, reakcje nerwicowe, neurotyczność czy psychonerwica.
W literaturze nadpobudliwość nazywana jest również nadaktywnością, hiperkinezą, nadruchliwością, minimalną dysfunkcją mózgu, zaburzeniem w przewodzeniu bodźców, rozumiana jest również jako nadmierna, niekontrolowana nerwowość. Jest ona zwykle związana z nieuwagą, niecierpliwością i brakiem koncentracji.
Nadpobudliwość jest objawem. Jej przyczyny są różnorodne.
Mogą to być:
- alergie, zmiany skórne, duszność, katar sienny,
- choroby genetyczne i metaboliczne,
- padaczka,
- upośledzenie umysłowe,
- przyjmowanie leków mogących wywołać objawy nadpobudliwości, np. paracetamolu na ból, czy przeziębienie, którego składnikiem jest pseudoefedryna, która działa pobudzająco, plus np. tussipect, który również zawiera pseudoefedrynę i to razem może dać objawy nadpobudliwości,
- robaczyca,
- nadczynność tarczycy,
- znaczny przyrost trzeciego migdałka,
- płodowy zespół alkoholowy,
- zatrucie ołowiem,
- mania i depresja,
- nerwica, zachowania lękowe,
- psychozy,
- zespół dziecka maltretowanego,
- gorączka, różne stany zapalne,
- wada słuchu, niedosłuch,
- wada wzroku,
- niedożywienie,
- zaburzenia autystyczne,
- zespół Aspergera (brak poczucia humoru),
- następstwa urazów głowy,
- kłopoty np. rodzinne,
- złe samopoczucie,
- ADHD.
Nadpobudliwość towarzyszy każdemu z nas. W różnych sytuacjach stajemy się nadpobudliwi, drażliwi, ale jest to objaw krótkotrwały. Gdy kończą się trudności, również nadpobudliwość mija.
Problemem dla wielu nauczycieli i psychologów jest nadpobudliwość psychoruchowa, zwłaszcza ADHD.
Co to jest ADHD?
- DEFINICJA
- ADHD jest to zespół nadpobudliwości psychoruchowej, zwany też niekiedy zespołem hiperkinetycznym, czyli zaburzeniem z deficytem uwagi i nadruchliwością, będący schorzeniem, mającym charakterystyczne objawy i wymagającym odpowiedniego leczenia.
Zespół ten jest znany na świecie od 150 lat. Nie zawsze nazywał się tak samo. W różnych okresach lekarze posługiwali się innymi określeniami. Przykładowo w Polsce w ciągu ostatnich kilkunastu lat używano następujących terminów:
- zespół nadpobudliwości psychoruchowej,
- zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi,
- zespół hiperkinetyczny wieku dziecięcego,
- zespół nadruchliwości,
- zespół minimalnego uszkodzenia mózgu,
- zespół minimalnej dysfunkcji mózgu,
- zespół zaburzeń hiperkinetyczno-odruchowych,
- zaburzenie z deficytem uwagi i hiperaktywnością,
- lekka encefalopatia,
- wczesnodziecięcy zespół psychoorganiczny,
- postać tzw. Nerwowości dziecięcej,
- deficyt uwagi,
- "nadruchliwość" dziecięca,
- niespokojne dzieci,
- ZDUN - zespół deficytu uwagi i nadruchliwości.
Skąd pochodzi ta nazwa zespołu nadpobudliwości psychoruchowej?
KLASYFIKACJA
Istnieje kilka klasyfikacji zespołu nadpobudliwości psychoruchowej. Oficjalnie używa się dwóch systemów klasyfikacyjnych, które nieco inaczej definiują zespół nadpobudliwości psychoruchowej.
- W klasyfikacji I - ICD-10, proponowanej przez Światową Organizację Zdrowia Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób, Urazów i Przyczyn Zgonów, zaburzenia koncentracji uwagi, nadmierna aktywność i impulsywność są częścią składową zaburzeń psychicznych. Używa ona terminu Hyperkinetic Disorder, czyli "zespół hiperkinetyczny lub zaburzenia hiperkinetyczne".
Ta klasyfikacja obecnie obowiązuje również w Polsce.
- W klasyfikacji II - DSM-IV, Klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, jest mowa o Attention Deficyt Hyperactivity Disorder, w skrócie ADHD, czyli zaburzeniach uwagi z nadmierną aktywnością ruchową i ADD, czyli zaburzeniach uwagi bez nadmiernej aktywności. Wyodrębnia się również III podtyp - mieszany, z nasilonymi objawami nadruchliwości i zaburzeń koncentracji uwagi.
- I podtyp ADHD
- - z przewagą nadpobudliwości ruchowej - częściej występuje u chłopców.
Takie dzieci głównie biegają, ciągle zmieniają miejsce. W szkole nie mają kłopotów
z przyswojeniem sobie materiału, ale szybko się nudzą i wstają z ławki. Odpowiadają na
każde pytanie nauczyciela, nawet jeśli nie jest skierowane do nich. Ma opinię zdolnego
"wiercipięty".
- II podtyp ADD
- - z przewagą zaburzeń koncentracji uwagi - częściej występuje u dziewczynek.
Takie dziecko nie może skupić się na pracy, nie umie słuchać, zapomina o czym mówiło
przed chwilą, w czasie odrabiania lekcji interesuje się wszystkim dookoła, ale nie pracą.
Zwykle nie wykazuje nadmiernej ruchliwości. Uchodzi za dziecko mniej zdolne lub nie
radzące sobie z nauką.
- III podtyp - mieszany
- - częściej występuje u chłopców.
U dziecka występują zarówno nasilone objawy niepokoju ruchowego, słaba kontrola
impulsów jak i objawy zaburzeń uwagi.
OBJAWY
Pierwsze objawy pojawiają się wcześnie, to znaczy między 5 a 6-7 rokiem życia. Pierwszą sytuacją trudną dla dziecka, mogącą ujawnić niepokojące sygnały jest początek pobytu dziecka w przedszkolu, a drugą początek nauki w szkole.
Główne objawy to:
- w sferze poznawczej - zaburzenia uwagi, czyli niemożność skoncentrowania się na czymś
i wzmożone roztargnienie,
- w sferze ruchowej - nadmierna aktywność, czyli zbyt duża ruchliwość,
- w sferze emocjonalnej - nadmierna impulsywność, czyli zbyt szybkie działanie, inaczej mówiąc dziecko najpierw coś zrobi, dopiero potem pomyśli.
Objawy na podstawie których lekarze rozpoznają ADHD
wg klasyfikacji ICD-10, tej która obowiązuje w Polsce:
- Brak uwagi
Co najmniej 6 z następujących objawów braku uwagi utrzymywało się przez co najmniej 6 miesięcy w stopniu prowadzącym do nieprzystosowania lub niezgodnych z poziomem rozwoju dziecka.
- Częste nie zwracanie bliższej uwagi na szczegóły lub częste beztroskie błędy w pracy szkolnej lub w innych czynnościach.
- Częste niepowodzenia w utrzymaniu uwagi na zadaniach lub czynnościach związanych z zabawą.
- Często wydaje się nie słyszeć, co zostało do niego powiedziane.
- Częste niepowodzenia w postępowaniu wg instrukcji albo w kończeniu pracy szkolnej lub innych obowiązków.
- Często upośledzona umiejętność organizowania zadań i aktywności.
- Częste unikanie lub silna niechęć do takich zadań, jak praca domowa wymagająca wytrwałego wysiłku umysłowego.
- Częste gubienie rzeczy niezbędnych do niektórych zadań lub czynności (ołówki, książki, zabawki itp.).
- Często łatwa odwracalność uwagi przez zewnętrzne bodźce.
- Częste zapominanie w toku codziennej aktywności.
- Nadmierna aktywność
Co najmniej 3 objawy z następujących utrzymywały się przez co najmniej 6 miesięcy w stopniu prowadzącym do nieprzystosowania lub niezgodnym z poziomem rozwoju dziecka.
- Często niespokojnie porusza rękoma lub stopami, albo wierci się na krześle.
- Opuszcza siedzenie w klasie lub w innych sytuacjach, w których oczekiwane jest utrzymanie pozycji siedzącej.
- Często nadmierne rozbieganie lub wtrącanie się w sytuacjach, w których jest to niewłaściwe.
- Często przesadna hałaśliwość w zabawie lub trudność zachowania spokoju w czasie wypoczynku.
- Przejawia utrwalony wzorzec nadmiernej aktywności ruchowej, praktycznie nie modyfikowany przez społeczny kontekst i oczekiwania.
- Impulsywność
Co najmniej 1 z następujących objawów impulsywności utrzymywał się przez co najmniej 6 miesięcy w stopniu prowadzącym do nieprzystosowania lub niezgodnym z poziomem rozwoju dziecka.
- Często udziela odpowiedzi zanim pytanie jest dokończone.
- Często nie umie czekać w kolejce lub doczekać się swej rundy w grach lub innych sytuacjach grupowych.
- Często przerywa lub przeszkadza innym (np. wtrąca się do rozmów lub gier innych osób).
- Często wypowiada się nadmiernie bez uwzględnienia ograniczeń społecznych.
Oprócz wymienionych objawów muszą być spełnione jeszcze następujące warunki:
- Początek zaburzenia nie później niż w wieku 7 lat.
- Kryteria są spełnione w więcej niż jednej sytuacji np. szkoła i dom.
- Objawy powodują istotne klinicznie cierpienie lub upośledzenie w zakresie funkcjonowania społecznego, szkolnego lub zawodowego.
- Objawy nie są częścią innego zaburzenia (np. depresji, zaburzeń lękowych).
Objawy na podstawie których lekarze rozpoznają ADHD wg klasyfikacji DSM-IV:
- Zaburzenia koncentracji uwagi
Sześć lub więcej z podanych poniżej objawów zaburzeń koncentracji uwagi musi utrzymywać się
przez przynajmniej 6 miesięcy w stopniu utrudniającym funkcjonowanie dziecka bądź w stopniu
niewspółmiernym do jego rozwoju.
- Dziecko nie jest w stanie skoncentrować się na szczegółach podczas zajęć szkolnych, pracy lub w czasie wykonywania innych czynności, popełnia błędy wynikające z niedbałości.
- Często ma trudności z utrzymaniem uwagi na zadaniach i grach.
- Często wydaje się nie słuchać tego, co się do niego mówi.
- Często nie stosuje się do podawanych instrukcji i ma kłopoty z dokończeniem zadań szkolnych i wypełnianiem codziennych obowiązków.
- Często ma trudności z zorganizowaniem sobie pracy lub innych zajęć.
- Nie lubi, ociąga się lub unika rozpoczęcia zajęć wymagających dłuższego wysiłku umysłowego - jak nauka szkolna lub odrabianie zajęć domowych.
- Często gubi rzeczy niezbędne do pracy lub innych zajęć.
- Łatwo rozprasza się pod wpływem zewnętrznych bodźców.
- Często zapomina o różnych codziennych sprawach.
Sześć lub więcej z podanych poniżej objawów nadruchliwości i impulsywności musi się
utrzymywać przez przynajmniej 6 miesięcy w stopniu utrudniającym funkcjonowanie dziecka lub
w stopniu niewspółmiernym do jego rozwoju.
Nadruchliwość
- Dziecko ma często nerwowe ruchy rąk lub stóp bądź nie jest w stanie usiedzieć w miejscu.
- Wstaje z miejsca w czasie lekcji lub w innych sytuacjach wymagających spokojnego siedzenie.
- Często chodzi po pomieszczeniu lub wspina się na meble w sytuacjach, gdy jest to zachowanie niewłaściwe - w szkole, w pracy, w domu.
- Często ma trudności ze spokojnym bawieniem się lub odpoczywaniem.
- Często jest w ruchu, "biega jak nakręcone".
- Często jest nadmiernie gadatliwe.
Impulsywność
- Często wyrywa się z odpowiedzią zanim pytanie zostanie sformułowane w całości.
- Często ma kłopoty z zaczekaniem na swoją kolej.
- Często przerywa lub przeszkadza innym (np. wtrąca się do rozmowy lub zabawy).
- Niektóre upośledzające funkcjonowanie dziecka objawy zaburzeń koncentracji uwagi lub nadpobudliwości psychoruchowej (nadruchliwości i impulsywności) ujawniły się przed 7 rokiem życia.
- Upośledzenie funkcjonowania dziecka spowodowane tymi objawami występuje w dwóch lub więcej sytuacjach (np. w szkole i w domu).
- Stwierdza się klinicznie istotne upośledzenie funkcjonowania społecznego, zawodowego lub szkolnego.
- Objawy u dziecka nie występują w przebiegu przetrwałych zaburzeń rozwojowych, schizofrenii lub innych psychoz i nie można ich trafniej uznać za objawy innego zaburzenia psychicznego.
PO CZYM NAUCZYCIEL MOŻE POZNAĆ, ŻE DZIECKO JEST NADPOBUDLIWE PSYCHORUCHOWO?
Co jest zauważalne w szkole?
- nie jest w stanie dostosować się do regulaminu szkolnego, a zwłaszcza do spokojnego siedzenia
i uważania na lekcjach,
- jest bardzo ruchliwe, czyli "wszędzie go pełno", posadzone na krześle kręci się, wierci niespokojnie, co chwilę wstaje, wymachuje nogami, manipuluje przedmiotami znajdującymi się w zasięgu ręki,
- jest towarzyskie, rozmowne, często gadatliwe, hałaśliwe,
- żywo interesuje się otoczeniem, ale powierzchownie, często zmienia zainteresowania,
- trudno mu zająć się na dłużej jedną i tą samą czynnością, dlatego jest niesystematyczne, szybko się zniechęca i często nie kończy rozpoczętego zadania czy czynności,
- słucha nieuważnie i nie jest w stanie skupić się na szczegółach,
- nie pamięta, co miało zrobić; w środku zdania zapomina, o czym mówiło,
- wyrywa się z odpowiedzią, zanim zostanie zadane pytanie,
- często przerywa innym,
- podejmuje pochopne decyzje i łatwo, bez zastanowienia akceptuje cudze pomysły,
- jest mało spostrzegawcze,
- często buja w obłokach,
- ma zmienne nastroje, często wpada w złość lub wybucha płaczem,
- nie chce wykonywać poleceń dorosłych, a w stosunku do rówieśników jest często konfliktowe
i agresywne,
- lubi koncentrować na sobie uwagę rówieśników,
- nie umie przegrywać,
- ma zazwyczaj nie najlepszą pozycję w grupie, często jest samotne,
- często odgrywa rolę błazna klasowego albo tyranizuje innych.
U dzieci dotkniętych tymi zaburzeniami występuje stałe napięcie, wynikające ze wzmożenia procesów nerwowo - mięśniowych i psychicznych. Właśnie to napięcie zmusza je do bycia aktywnym, do wyładowania ruchem wewnętrznego niepokoju. A więc dziecko takie nie jest niegrzeczne w sposób zamierzony, ale nie potrafi się kontrolować za pomocą własnej woli. Dziecko nadpobudliwe zwykle napotyka duże trudności w szkole, gdzie stawia mu się wymagania wyższe niż w domu, jeśli chodzi o koncentrację i spokojne zachowanie.
Czy z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej współwystępują inne zaburzenia?
Często zaburzenia te występują łącznie z zaburzeniami zachowania (kłamstwa, kradzieże, ucieczki, agresja, wagary). U około 20-30% dzieci współwystępują specyficzne opóźnienie w rozwoju umiejętności szkolnych (np. trudności w czytaniu i pisaniu bez błędów, dysgrafia, dyskalkulia, dysleksja), a także zaburzenia mowy, ale wszystkie te zaburzenia należy rozpatrywać oddzielnie. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej może także ujawnić się razem z zaburzeniami lękowymi, depresjami, tikami.
EPIDEMIOLOGIA
- Statystycznie przyjmuje się, że w każdej klasie jest przynajmniej jedno dziecko z ADHD.
- W całej populacji dziecięcej ryzyko, że u dziecka wystąpi ADHD wynosi około 3-10% wg kryteriów DSM-IV, a 1-2% wg ICD-10.
- Chłopcy mają częściej ADHD niż dziewczęta (w skali 2:1 lub 3:1). U chłopców są to głównie objawy związane z nadmierną ruchliwością i impulsywnością. W wieku dojrzałym pojawiają się depresje, zaburzenia zachowania, wchodzenie w negatywnie oddziaływujące grupy rówieśnicze.
- Dziewczęta przejawiają głównie objawy związane z zaburzeniami koncentracji uwagi. W wieku dojrzałym pojawia się lęk paniczny, uzależnienie od alkoholu lub narkotyków.
- Trwałe objawy pojawiają się przed 7 rokiem życia, szczyt rozpowszechnienia między 6-9 rokiem życia.
PRZYCZYNY
Przyczyny ADHD do tej pory nie są jednoznaczne. Istnieje kilka teorii, które próbują prześledzić przyczyny.
Oto one:
- Przewlekłe zatrucie ołowiem.
- Alergia pokarmowa na barwniki, konserwanty czy naturalne salicylany.
- Alergia na cukier.
- Mikrouszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego.
- Czynniki okołoporodowe.
- Najnowsze badania wykazały, że zespół nadpobudliwości psychoruchowej jest zaburzeniem przekazywanym z pokolenia na pokolenie, czyli uwarunkowanym genetycznie.
I ta teoria jest obecnie uznawana za najbardziej prawdopodobną.
Jeśli u kogoś z krewnych, bliższych lub dalszych, stwierdzano lub stwierdza się występowanie zespołu nadpobudliwości, to ryzyko wystąpienia ADHD u kolejnego członka rodziny jest 5-7 razy większe niż u dzieci z rodzin, w których ten problem nie występuje. Gdy jedno z rodziców ma ADHD to ryzyko wystąpienia ADHD u dziecka wzrasta nawet do 50%, u rodzeństwa do 35%, u innych członków rodziny 32-50%.
Co nie może być przyczyną ADHD?
- Złe wychowanie.
- Gry komputerowe.
- Oglądanie telewizji.
- Trudna sytuacja w domu.
Można natomiast stwierdzić, że takie czynniki psychospołeczne jak trudna sytuacja rodzinna, brak stałych norm i zasad, impulsywność rodziców mogą nasilać objawy ADHD. W troskliwej, tolerancyjnej, przestrzegającej stałych zasad rodzinie, objawy dziecka z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej mogą być słabiej wyrażone.
PRZEBIEG I ROKOWANIE
- do 3 roku życia występuje nadmierna ruchliwość, ale w tym wieku trudna do oceny.
- przedszkole - oprócz nadruchliwości, występuje impulsywność, agresja wobec innych dzieci. Trudno jeszcze powiedzieć, które z tych dzieci będą nadruchliwe w szkole,
- szkoła - pojawiają się zaburzenia koncentracji i uwagi, występuje stopniowe ustępowanie objawów,
- dorastający przejawia wewnętrzny niepokój, nieuporządkowanie,
- u 70% (2/3) chorych objawy utrzymują się w okresie dojrzewania, oznacza to, że 30% wyrasta
z nadpobudliwości do tego czasu,
- 30 - 50% chorych przechodzi wiek dojrzały, na pierwszy plan wysuwają się problemy koncentracji uwagi oraz trudności poznawcze, znaczna część przejawia w życiu dojrzałym zachowania antyspołeczne, uzależnienia od narkotyków, depresje, większe ryzyko popełnienia samobójstw. Dorośli z nadpobudliwością mogą być postrzegani jako trudni we współżyciu partnerzy albo jako niesumienni pracownicy nie spełniający oczekiwań pracodawcy mimo posiadanych kwalifikacji i umiejętności.
- Pełnoobjawowy zespół nadpobudliwości przetrwa u 3% dorosłych.
DIAGNOZA
Nie każde dziecko nadpobudliwe psychoruchowo musi mieć ADHD, bowiem jego nadruchliwość może mieć inne przyczyny. Dlatego, żeby mówić o dziecku, że ma ADHD, musi być zdiagnozowane przez specjalistę. ADHD rozpoznaje psychiatra, neurolog, psycholog, lekarz rodzinny lub pediatra i wydaje orzeczenie. Ale najlepiej od razu pójść do psychiatry, bo ma on większą wiedzę i większe możliwości. Może przepisać leki, czego nie zrobi psycholog i przeprowadzić psychoterapię, której nie przeprowadzą inni lekarze.
Rozpoznanie ADHD jest trudne, ponieważ prawie całkowicie opiera się na obserwacji dziecka
i doświadczeniu lekarza. Nie może być postawione w ciągu jednego spotkania.
Do postawienia diagnozy w kierunku ADHD potrzebne są:
- informacje zebrane od rodziców na temat rozwoju dziecka i jego obecnego zachowania,
- informacje uzyskane od nauczyciela-wychowawcy na temat zachowania dziecka w przedszkolu lub w szkole,
- badanie pediatryczne,
- badanie neurologiczne, w razie potrzeby badanie EEG,
- obserwacja zachowania dziecka,
- rozmowa z dzieckiem, również bez obecności rodziców,
- oceny nasilenia problemu nadpobudliwości psychoruchowej i zaburzeń koncentracji uwagi oraz zachowań problemowych przy pomocy skali i kwestionariuszy diagnostycznych,
- ocena zachowania dziecka przy pomocy kwestionariuszy opartych o kryteria DSM-IV lub ICD-10,
- obiektywna lub subiektywna ocena aktywności ruchowej dziecka,
- obiektywny pomiar uwagi dziecka,
- badanie psychologiczne, ocena ilorazu inteligencji.
LECZENIE
Obecnie uważa się, że dziecku z ADHD potrzebna jest kompleksowa i wielokierunkowa pomoc, która obejmuje oddziaływania psychospołeczne, psychoterapię i leczenie farmakologiczne.
ODDZIAŁYWANIA PSYCHOSPOŁECZNE
- Wyjaśnianie rodzicom i innym członkom rodziny istoty objawów ADHD, jego przebiegu i rokowania. Poradnictwo w zakresie metod wychowawczych.
- Wyjaśnienie dziecku istoty zaburzenia, omawianie z nim kłopotów jakie miało w czasie badania
i testów. Nakłanianie do obserwacji swojego zachowania.
- Wyjaśnienie nauczycielom istoty zaburzenia, współpraca ze szkołą i poradnią psychologiczno-pedagogiczną.
PSYCHOTERAPIA
Zdarza się że u dziecka nadpobudliwego i w jego rodzinie pojawiają się problemy wykraczające poza ramy poradnictwa rodzinnego. Takim dzieciom i rodzicom proponuje się dostępne formy psychoterapii.
- Terapia rodzinna - jeśli rodzina jako całość ma znaczne trudności w funkcjonowaniu.
- Terapia indywidualna lub grupowa dziecka. Przeciwdziała ona niskiej samoocenie dziecka, pomaga rozwiązywać problemy z rówieśnikami.
- Trening umiejętności społecznych i terapia zaburzeń uwagi.
FARMAKOTERAPIA - stosowanie leków
Leczenie farmakologiczne jest niezbędne w przypadkach, gdy objawy są tak nasilone, że inne możliwości pomocy dziecku nie przynoszą efektu. Stosuje się leki o działaniu stymulującym, pobudzającym, aktywizującym, nie zaś uspokajającym. Mózg dziecka nadpobudliwego rozwija się inaczej i konieczne jest pobudzenie jego określonych fragmentów, aby możliwa była najbardziej złożona forma jego pracy, czyli kontrola zachowań i skupienie uwagi. Dziecko leczone jest tak długo, jak długo wymaga tego leczenie.
Leki nie mogą wyleczyć z nadpobudliwości. Mogą tylko zmniejszyć te objawy.
Leki stosowane w leczeniu nadpobudliwości mogą spowodować, że:
- dziecku będzie łatwiej skupić się podczas pracy i nauki,
- zacznie słyszeć co się do niego mówi,
- łatwiej będzie mu zapanować nad swoją potrzebą ruchu i mówienia,
- będzie mógł przez chwilę pomyśleć, zanim coś zrobi.
JAKA POMOC W ZALEŻNOŚCI OD DOMINUJĄCEGO TYPU ZABURZEŃ?
- Nadruchliwość:
- poradnictwo dla rodziców i nauczycieli,
- praca z dzieckiem nad pewnymi zachowaniami,
- zmiana czynników środowiskowych,
- farmakoterapia.
- Zaburzenia uwagi:
- farmakoterapia,
- ćwiczenia koncentracji uwagi,
- ćwiczenia funkcji poznawczych (pamięci, kontroli).
- Impulsywność i agresja:
- praca z dzieckiem nad pewnymi zachowaniami,
- terapia rodziny,
- poradnictwo indywidualne i terapia indywidualna,
- farmakoterapia.
- Niepowodzenia szkolne:
- reedukacja,
- nauczanie wyrównawcze,
- poradnictwo indywidualne.
CZY STOSOWANIE DIETY MOŻE POMÓC?
Nie ma dowodów na to, że stosowanie diety wyleczy z ADHD, lecz istnieje przekonanie, że może pomóc zmniejszyć objawy. Sposoby dietetycznego leczenia nadpobudliwości podzielono na dwie grupy:
- Diety wzbogacone, czyli takie do których dodaje się witaminy, głównie z grupy B, cynk, magnez, zioła, miód, olej z nasion wiesiołka i inne.
- Diety eliminacyjne, czyli takie z których należy usunąć cukier, barwniki, substancje konserwujące
i przeciwutleniacze. Ten rodzaj diety jest najbardziej popularny.
METODY TERAPEUTYCZNE
- Ćwiczenia rozluźniające
Mają na celu zmniejszenie napięcia psychofizycznego. Obniżenie napięcia mięśni osiąga się przez charakterystyczne ułożenia ciała w całkowitym podparciu przy najmniej rozciągniętych mięśniach lub przez wykonywanie odpowiednich ruchów.
- Relaksacja
Jej celem jest zwolnienie napięcia mięśniowego i psychicznego. Zgodnie z tą metodą należy dążyć do
stopniowego świadomie ukierunkowanego opanowania ciała. Ważną rolę w ćwiczeniu odgrywa mowa
nauczyciela oraz zdolność dziecka do słuchania i współodczuwania. Do wywołania sprzyjającej
relaksacji atmosfery należy użyć odpowiednio dobranej muzyki. Można tu zastosować relaksację wg
Jacobsona.
- Terapia ruchowa Weroniki Sherborne
Program tej terapii obejmuje ćwiczenia, które można ująć w 9 zestawów.
- Nauka nawiązywania kontaktu emocjonalnego i koncentracji wzroku.
- Rozwijanie poczucia bezpieczeństwa i zaufania.
- Nauka współdziałania i partnerstwa.
- Ćwiczenia w schemacie ciała i orientacji w przestrzeni.
- Nauka opanowania lęku i emocji.
- Rozwijanie siły i sprawności fizycznej.
- Nauka rozluźniania (relaksu).
- Rozwijanie samodzielności ruchu w zabawie.
- Rozwijanie wyobraźni i naśladownictwa.
- Muzykoterapia.
Celem muzykoterapii jest rozluźnienie napięcia emocjonalnego, ćwiczenie wyobraźni dziecka, rozwijanie wrażliwości estetycznej, odreagowanie konfliktów.
- Choreoterapia.
To leczenie tańcem, ćwiczenia muzyczno - ruchowe, improwizacje ruchowe do wybranej muzyki. Taniec w kręgu wzmaga poczucie integracji i przynależności, taniec w parach pozwala na wymianę energii i nastrojów.
- Taniec integracyjny.
- integruje grupę,
- rozluźnia,
- ożywia atmosferę panującą w grupie,
- pobudza do działania,
- rozładowuje obawy,
- dostarcza radości płynącej z ruchu własnego ciała,
- pobudza do uśmiechu.
- Metoda Peto
To połączenie leczniczej rehabilitacji psychopedagogicznej i społecznej. Usprawnianie przebiega
w zakresie:
- odczuwania własnego ciała,
- odreagowania, wyrzucenia negatywnych przeżyć,
- kontroli postawy i ruchów lokomocyjnych,
- koordynacji wzrokowo-ruchowo-czuciowo-słuchowej.
- Muzykodrama
Wykonywanie działań scenicznych przy wsparciu muzycznym lub wykonywanie działań muzycznych
z uwzględnieniem działań interpersonalnych. Technika ta jest oparta na psychodramie, pantomimie
i grach terapeutycznych.
- Elementy Kinezjologii Edukacyjnej wg Paula Dennisona
- Ćwiczenia na przekraczanie linii środka.
- Ćwiczenia energetyzujące.
- Ćwiczenia wydłużające.
- Inne metody wspierające:
- Akupunktura.
- Homeopatia.
- Dieta.
- Biofeedback - metoda modyfikująca zachowanie pacjenta, poprzez pokazanie mu kiedy i jak reaguje jego organizm oraz jak może w takich sytuacjach temu przeciwdziałać. Specjalne aparaty mierzą temperaturę, przewodnictwo elektryczne skóry, częstość akcji serca, zapis fal mózgowych. Na monitorach przedstawiane jest to w postaci czytelnych wykresów. Gdy pacjent widzi, że jego reakcja jest zbyt silna, zaczyna wtedy stosować techniki autorelaksacji, starając się wyciszyć i uspokoić.
- Metoda Dobrego Startu - stosowana w klasach I-III.
- Program korekcji zachowań opracowany przez Opolską i Potempską.
- Hipoterapia i inne terapie.
DZIAŁANIA NAUCZYCIELA W PRACY Z DZIECKIEM NADPOBUDLIWYM
Zmiany sposobu nauczania
- Zorganizowanie miejsca
- Ustawienie ławki dziecka nadpobudliwego bliżej biurka nauczyciela, Takie ustawienie ogranicza liczbę wzmocnień otrzymywanych od kolegów, będących reakcją na zachowanie dzieci (np. błaznowanie). Ułatwia to nauczycielowi stałe monitorowanie zachowania dziecka. Pozwala częściej przekazać dziecku informację dotyczące jego pracy i zachowania. Taka izolacja dziecka może być również korzystna dla niego samego, może bowiem pomagać w skupieniu uwagi.
- Poprawienie umiejętności organizacyjnych dziecka
- Możliwość pomocy dziecku w planowaniu i realizacji jego zadań, wybieraniu najważniejszych celów oraz kończeniu zadania.
- Ustalenie jasnych reguł pracy w klasie, nadających strukturę i jasno wyrażających oczekiwania nauczyciela. Mogą one być wywieszone w widocznym miejscu, tak aby można się do nich odwołać. Ustanowienie rutynowych czynności porządkujących i przygotowujących do pracy.
- Wypisanie na kartce przeznaczonej dla dziecka przedmiotów i materiałów potrzebnych do przygotowania się na kolejne zajęcia.
- Sporządzenie jasnego i przejrzystego planu godziny lekcyjnej, informującego dokładnie o tym, co i kiedy powinien uczeń robić.
- Sprawdzenie pod koniec lekcji, czy uczeń ma dokładnie zanotowane, co i na kiedy ma przygotować w domu.
- Zapisanie pracy domowej wyraźnie na tablicy i dopilnowanie, by uczeń to przepisał.
- Składanie materiałów dotyczących jednego zagadnienia i jednego przedmiotu w oddzielnej teczce, segregatorze. Rozkładanie nowych zadań po jednej (zawsze tej samej) stronie ławki,
a starych, dokończonych, po przeciwnej.
- Pobudzanie uwagi dziecka
Zalecenia:
- Skracać zadanie przez dzielenie go na mniejsze zadania cząstkowe,
- Skracać prace domowe do mniejszej liczby zadań,
- Urozmaicać zadania,
- Korzystać z materiałów, którymi można manipulować,
- Proponować takie aktywności, które wymagają zaangażowania ucznia, czynnej dyskusji itp.
- Poprawianie zdolności słuchania
Nadpobudliwi uczniowie często niedosłyszą i nie rejestrują ważnych informacji. Brakuje im umiejętności aktywnego słuchania, które, oprócz przyjmowania i słyszenia słów, pozwala zrozumieć ich treść. Pomocne dla uczniów w aktywnym słuchaniu mogą być następujące techniki:
- przygotowanie krótkich instrukcji, złożonych z prostych, krótkich zdań,
- powtarzanie instrukcji tak często, jak to potrzebne,
- nakłanianie uczniów do powtórzenia instrukcji po jej usłyszeniu, a później do powtórzenia jej sobie jeszcze raz,
- informowanie uczniów o tym, że komunikuje się im najważniejsze wiadomości poprzez używanie kluczowych zdań typu L, to jest ważne, proszę słuchać,
- korzystanie dla zilustrowania i podkreślenia informacji z pomocy wizualnych.
- Inne metody dostosowania programu szkolnego do nadpobudliwego ucznia
Warto pozwolić uczniom odpowiadać ustnie zamiast pisać. Dziecko nadpobudliwe zwykle dobrze koncentruje się podczas odpowiedzi ustnej, natomiast w czasie prac pisemnych popełnia błędy wynikające z nieuwagi: nie doczytuje do końca poleceń, myli się przy przepisywaniu, bardzo źle wypada w testach wielokrotnego wyboru (w których musi wybrać jedną właściwą odpowiedź spośród kilku zbliżonych).
Trudnym zadaniem dla dzieci nadpobudliwych jest właściwe rozplanowanie czasu. Takie dzieci często natychmiast odrywają się od wykonywanego zadania i angażują w inne - atrakcyjniejsze.
Techniki mogące pomóc dziecku we właściwym rozporządzeniu czasem:
- Ustalenie planu pracy.
- Przygotowanie spisów, list z rozpisanym planem wykonania jakiegoś zadania (odhaczenia) czynności, którą już wykonał.
- Nauczanie przez rówieśników
- Dostosowanie zachowań dziecka do reguł klasowych
- Zasady zachowania i wszelkie instrukcje powinny być zrozumiałe.
- Wszelkie konsekwencje zachowań muszą pojawiać się natychmiast po pojawieniu się negatywnego zachowania i powinny się odnieść do zachowania dziecka, a nie do niego samego.
- Konieczne są częste pochwały motywujące do pracy.
Wskazówki dla rodziców, przydatne przy postępowaniu z dzieckiem cierpiącym na ADHD:
- Wprowadzić porządek (stały rytm dnia) - daje to dziecku poczucie bezpieczeństwa.
- Ograniczać bodźce, ponieważ dziecku trudno się skoncentrować. Postarać się, aby w domu był spokój (nie puszczać głośnej muzyki).
- Dbać o to, aby dziecko mogło skupić się na jednej czynności.
- Przygotować odpowiednie miejsce do pracy - ciche, wygodne, z niewielką liczbą przedmiotów, które mogłyby rozpraszać uwagę dziecka.
- Mówić jasno i wyraźnie, aby uniknąć nieporozumień.
- Unikać zdań rozkazujących.
- Nie narażać dziecka na porażkę, stawiając dziecko w sytuacjach przerastających jego możliwości.
- Podczas rozmowy patrzeć dziecku prosto w oczy, porządkować spokojnie jego chaotyczne często wypowiedzi.
- Dawać mu tylko jedno konkretne polecenie naraz.
- Przypominać o obowiązkach umieszczając karteczki z różnymi napisami, czy rysunkami
w widocznych miejscach.
- Podsuwać rozwiązania alternatywne zamiast karcić.
- Jak najczęściej chwalić.
- Organizować zabawy i zajęcia, które uspokajają (wyciszająca kąpiel, malowanie zwłaszcza palcami na dużych arkuszach papieru).
Umiejętne wypełnianie czasu wolnego:
zajęcia sportowe, rytmika, kółka zainteresowań, ukierunkowane zabawy ruchowe, długie spacery, majsterkowanie, rysowanie, kredkowanie, malowanie farbami, wycinanie - rozładowują napięcie
i poprawiają sprawność rąk, ograniczanie do minimum telewizji i gier komputerowych.
Izolacja od wielobodźcowego środowiska szczególnie podczas nauki:
- utrzymywanie porządku na biurku,
- wyrabianie nawyku samokontroli, rodzic kontroluje, ale dziecko pracuje samodzielnie,
- w razie niepokojących trudności w nauce zgłaszanie się z dzieckiem do specjalistów: psychologa lub pedagoga,
- wprowadzenie zrównoważonej diety ograniczającej cukier, słodycze, chipsy, sól, napoje gazowane, produkty konserwowane chemicznie,
- wprowadzać posiłki zawierające białko (mięso, jajka, orzechy, jogurt, biały ser) oraz warzywa zawierające wapń, magnez, witaminę C i kompleks witamin B.
Pracując z dzieckiem nadpobudliwym warto:
- poświęcić mu dużo uwagi,
- wzmacniać wszelkie przejawy pożądanego zachowania,
- stosować zrozumiałe dla dziecka reguły,
- być konsekwentnym,
- przekazywać treści w jasnej i krótkiej formie a wszelkie konsekwencje wyciągać natychmiast,
- pomóc dziecku zorganizować świat wokół siebie,
- stosować zrozumiały dla dziecka system pochwał i kar.
Sławni ludzie, którzy cierpieli na zespół nadpobudliwości psychoruchowej:
- Albert Einstein
- Woodrow Wilson prezydent USA
- Leonardo da Vinci
- Thomas Edison
- Agatha Christie
- Cher
- Tom Cruise
- Winston Churchill
Bibliografia:
- Nartowska H.: Wychowanie dziecka nadpobudliwego. Nasza Księgarnia, Warszawa 1986.
- Opolska T., Potempska E.: Dziecko nadpobudliwe. Program korekcji zachowań. Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej MEN, Warszawa 1999.
- Schäfer U.: Dlaczego dzieci się wiercą? Wydawnictwo ERDA. Warszawa 2001.
- Serfontein G.: Twoje nadpobudliwe dziecko. Prószyński i S-ka, Warszawa 1999.
- Spionek H.: Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1970.
- Tomaszek B.: Jak pracować z dzieckiem nadpobudliwym w szkole i w domu? Wydawnictwo RUBIKON, Kraków 2005.
- Wolańczyk T., Kołakowski A., Skotnicka M.: Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci. Wydawnictwo BiFolium, Lublin 1999.
|
