Działa tylko w IE - sorry!    
     

Wspieranie aktywności edukacyjnej dzieci w kształceniu
zintegrowanym - metody i środki dydaktyczne

mgr Barbara Rońda


1. Metody nauczania i wychowania

Metody kształcenia stanowią szczególnie ważny element pracy z uczniem. Są one zarówno wyznacznikiem efektywności nauczania, jak również jego atrakcyjności.

Metoda pochodzi od greckiego "methodos" co oznacza drogę, sposób postępowania. Pod pojęciem "metoda kształcenia", "metoda nauczania" lub "metoda dydaktyczna" rozumie się najczęściej celowo i systematycznie stosowany sposób pracy nauczyciela z uczniami, umożliwiający im osiąganie celów kształcenia: opanowanie wiedzy, umiejętność posługiwania się nią w praktyce, a także rozwiązywanie zdolności i zainteresowań poznawczych.

Dobór metod zależy od wieku uczniów, specyfiki kierunku kształcenia, celów i zadań pracy dydaktyczno-wychowawczej, a także środków dydaktycznych.

Przez metodę wspierania aktywności edukacyjnej uczniów należy rozumieć sposób pracy nauczyciela z uczniami stosowany z myślą o tym, aby umożliwić im rozwój oczekiwań poznawczych i równocześnie sposób ich zaspokajania czy osiągania, a także sposób, który ma szeroki zakres stosowalności (R. Więckowski 1998).

1.1. Klasyfikacja metod nauczania

Metody nauczania dają odpowiedź na pytanie: jak uczyć?

W polskiej dydaktyce najbardziej rozpowszechniony jest podział metod na trzy grupy: słowne, oglądowe, praktyczne. Kryterium podziału stał się dominujący rodzaj przekazu informacji przez nauczyciela lub sposób ich samodzielnego zdobywania przez uczniów.

Metody słowne - oparte są na słowie, a do nich zalicza się:

  • pogadankę, opis, opowiadanie, wykład, dyskusję, pracę z książką.

Metody oglądowe - oparte na obrazie i są to:

  • różnego różne odmiany pokazu, obserwacji i demonstracji, zwłaszcza środków dydaktycznych.

Metody praktyczne - oparte na działalności praktycznej. Wśród metod praktycznych najczęściej wyróżnia się metodę zajęć laboratoryjnych i zajęć praktycznych.

Słabością tej tradycyjnej klasyfikacji metod jest to, że nie mieści w sobie metod, które weszły już na stałe do repertuaru podręczników dydaktyki. Są to:

-metoda problemowa, nauczanie programowane, metody gier dydaktycznych.

Każda z grup metod spełnia funkcje:

- służy zaznajamianiu uczniów z nowym materiałem,
- zapewnia utrwalenie zdobytej przez uczniów wiedzy,
- ułatwia kontrolę i ocenę stopnia opanowania wiedzy.

Spotyka się różne klasyfikacje, których podstawą są m.in. aktywność uczniów, sposób organizacji tej aktywności.

Można je podzielić na różny sposób. Dla potrzeb edukacji wczesnoszkolnej (w tym także edukacji polonistycznej), najbardziej przydatny jest podział metod nauczania według M. Nagajowej, W. Zaczyńskiego. R. Więckowskiego, H. Wichury.

METODY PODAJĄCE (informacyjne, problemowe)
  • Opis - stosuje się w połączeniu z demonstracją okazów, obiektów, filmu, obrazów itp.
  • Opowiadanie - wzbogacić należy rysunkiem na tablicy układaniem elementów na flanelogramie.
  • Wyjaśnienie - wiąże się z udzieleniem odpowiedzi na pytania zadawane przez uczniów.
METODY POSZUKUJACE (heurystyczne, problemowe)
  • Pogadanka heurystyczna - nauczyciel odwołuje się do doświadczeń i przeżyć dzieci.
  • Dyskusja - inicjowana przez nauczyciela polega na słuchaniu wypowiedzi rówieśników, zgadzanie się z ich poglądami lub nie.
  • Metoda problemowa - nauczyciel organizuje pracę badawczą uczniów.
  • Gry dydaktyczne - oparte są na regułach, zasadach i przepisach. Ukierunkowane są na cel fikcji: loteryjki, układanki, rebusy, krzyżówki, gry stolikowe. W działalności zabawowej uczniowie doskonalą umiejętności rachunkowe (lotto, domino), utrwalają zasady pisowni.
  • Gry komputerowe - można wykorzystać do tworzenia dialogu, tworzenia barwnych obrazów na ekranie monitora, wykonywania obliczeń, wytwarzania dźwięku, przetwarzania i drukowania tekstów.
METODY WALORYZUJACE (eksponujące)
  • Metoda ekspresyjna - dziecko wyraża własne przeżycia. Zorganizowana działalność dzieci (zabawa, wycieczka, impreza itp.) jest podstawą twórczej pracy, m.in. tworzenie swobodnych tekstów, prace plastyczne, muzykowanie.
  • Metoda inscenizacji - odtwarzanie wydarzeń przedstawionych w tekstach literackich. Inscenizacja rozwija wyobraźnię, uczy wnikania w tekst, wyodrębniania wydarzeń, wczucia się w przeżycia bohatera itp. Uczy, więc oceny siebie i innych.
  • Metoda impresyjna - kontakt dziecka z twórczością literacką, plastyczną, muzyczną. Przedmiotem ekspresji może być utwór muzyczny, sztuka teatralna, film, lektura, poezja, sytuacja społeczna. Dzieci inspirowane przeżyciem podejmują własną działalność twórczą, np. literacką, muzyczną czy plastyczną.
  • Gry dramatyczne - zabawa w teatr, improwizacje twórcze.
METODY OPERATYWNE (praktyczne)
  • Metoda ćwiczeń - nabywanie umiejętności wymaga systematycznych powtórzeń. Środki do ćwiczeń powinny być urozmaicone: rozsypanki, tabele, grafy, rebusy, zagadki, tekst z lukami.
  • Metoda praktycznego działania - czyli stosowanie wiadomości w praktyce: prace hodowlane, gra na instrumencie, ćwiczenia terenowe, wydawanie gazetki, wykonywanie albumu, pisanie listów itp.

1.2. Metody wychowania

Jak mówi St. Wołoszyn, wychowanie jest zawsze procesem kulturyzacji i socjalizacji, wprowadzaniem w świat kultury i doświadczeń kulturowych oraz w świat współżycia międzyosobniczego i doświadczeń prospołecznych; jest dorastaniem do człowieczeństwa.

Przez metodę wychowania rozumiemy każdy wyodrębniony sposób postępowania wychowawcy, polegający na wywołaniu określonej aktywności wychowanka, postawy w przyswojonymi wartościami, głównie w sferze moralnej, takich jak:

- normy moralne określające ludzkie powinności,
- oceny moralne ludzkich zachowań,
- wzory lub ideały moralne, regulujące postępowanie jednostek i grup społecznych względem siebie,
- dobre obyczaje, zgodne z elementarnymi zasadami postępowania moralnego.

Ranga wartości przysługuje im wtedy gdy:

  • rzeczywiście stają się dla jednostki miarą, wg której kieruje się ona w swym zachowaniu,
  • mają szczególne znaczenie dla życia ludzkiego.

W tak rozumianym wychowaniu do wartości ważne są trzy składowe: wychowawca, wychowanek i warunki, w których ten ostatni żyje i rozwija się.

Wychowawca wtedy ma szansę na wychowanie do wartości, gdy okazuje uczniowi należyte zrozumienie i szacunek. Uczeń szanowany i kochany bez względu na to, co sobą reprezentuje, odwzajemnia się szacunkiem i miłością oraz zaczyna z czasem rozumieć, że wiążą go więzi solidarności nawet z tymi, wobec których nie odczuwa nici sympatii. Uprzystępnianie im wartości moralnych i szczególnego na nie uwrażliwienia powoduje, że uczniowie przyswajają sobie je przez naśladownictwo. To są przesłanki do określenia głównej metody, jaka jest metoda modelowania.

Metoda modelowania (dawanie dobrego przykładu) powoduje:

- odwzorowywanie, czy upodabnianie się do zachowań modela,
- umożliwianie uczniom wykonywania konkretnych zadań zgodnie z obowiązującymi zasadami i normami moralnymi,
- perswazyjne nauczanie wartości moralnych, tj. oddziaływanie na świadomość moralną uczniów - mówiąc inaczej uświadamianie etyczne; perswazyjne
  nauczanie wartości (i to nie tylko moralnych) może mieć miejsce podczas każdej lekcji, w każdej sytuacji,
- występowanie dyskusji na podstawie przeczytanych lektur, autobiografii, biografii, usłyszanych wspomnień, filmów, sztuk teatralnych o tematyce
  społeczno-obyczajowej.

Dziś poszukuje się sposobów wychowania różniących się od tradycyjnych. Jak dotąd znane są dwa rodzaje oddziaływań wychowawczych, umożliwiające uczniom swobodny wybór wartości, zgodnie z własnym odczuciem co do ich prawdziwości i użyteczności.

Pierwsza, to metoda klasyfikowania wartości (Values Clasification). Druga, to metoda "rozumowania moralnego" (moral reasoning). Polega na uświadomieniu sobie przez uczniów własnych uczuć związanych z głoszonymi wartościami; szczególnym przedmiotem zainteresowań czyni przeżywane przez uczniów uczucia. Wartością jest to, co się lubi, co jest uczuciowo bliskie dziecku, a nie to, jak powinni postąpić.

Druga metoda obejmuje różne strategie, tj. w miarę atrakcyjne ćwiczenia praktyczne m.in. wybór wartości przez głosowanie. Dziecko 7-letnie znajduje się w fazie heteronomii, czyli przyjmuje za wytyczne swego postępowania to, co jest zgodne z wymaganiami i oczekiwaniami osób, które dysponują możliwością stosowania kar i nagród.

Uważa się, że wśród dzieci w wieku 6-10 lat w dalszym ciągu ogromne znaczenie będą mieć te sposoby, które zaliczamy do tradycyjnych: metoda osobistego wpływu, sugestia, perswazja, aprobata i dezaprobata dla postępowania dziecka.

1.3. Metody aktywizujące - ich charakterystyka

Mapa mentalna
- wizualne opracowanie zagadnienia (problemu) z wykorzystaniem pojęć, skojarzeń, symboli, haseł
 
Piramida priorytetów
- ułożenie listy priorytetów wg ustalonych kryteriów, np. ważności, kolejności, w strukturę przypominającą piramidę
 
Ranking diamentowy
- ułożenie listy priorytetów, układ przypominający strukturę diamentową
 
Burza mózgów
- podanie przez uczniów dużej liczby różnych skojarzeń, rozwiązań dotyczących określonego problemu, zagadnienia
 
Techniki socjometryczne
- służą poznaniu uwarunkowań, istoty i przemian nieformalnych związków międzyosobowych grupach rówieśniczych. Pozwalają poznać:
- osoby popularne, lubiane
- osoby nielubiane
- osoby niewybrane przez nikogo (izolowane)
- pary, czyli osoby wzajemnie się wybierające.
Mapa nieba
- pozwala na analizę klimatu grupowego i dynamiki rozwoju grupy. Każdy uczeń zaznacza swoje miejsce i miejsce innych członków grupy w określonej przestrzeni umownie nazwanej "niebem".
 
Bezludna wyspa
- metoda ta uczy współżycia uczniów zespole oraz podejmowania przez nich decyzji. Jest to pantomimiczna symulacja sytuacji, w której uczniowie-rozbitkowie muszą zorganizować sobie życie na bezludnej wyspie, gdzie rzucił ich los.
 
Dywanik pomysłów
- umożliwia prowadzenie dyskusji w grupach nad postawionym problemem w celu wyszukania i wyboru najlepszego rozwiązania. Uczniowie zapisują swoje pomysły na kartkach, które następnie segregują i grupują wg propozycji rozwiązań. Rozwiązania, które najczęściej się powtarzają, są uważane za najlepsze.
 
Tratwa
- służy do badania struktury grupy. Rozłożone na podłodze gazeta jest symbolem tratwy. Uczniowie jako rozbitkowie statku, chcąc się uratować, muszą zmieścić się na tej "tratwie".
 
Drzewo
- służy do badania struktury grupy. Na schematycznym rysunku drzewa uczniowie zaznaczają swoje miejsce, w ten sposób tworzą układ zależności odpowiadający strukturze grupy.

2. Środki dydaktyczne w inicjowaniu uczenia się dzieci

2.1. Funkcje środków

Środki dydaktyczne są to przedmioty, które dostarczają uczniom określonych bodźców sensorycznych, oddziałujących na ich wzrok, słuch, dotyk itp., ułatwiają im bezpośrednie i pośrednie poznanie rzeczywistości. Określenie "przedmioty' użyte w powyższej definicji odnosi się zarówno do przedmiotów oryginalnych, jak i do ich zastępników modelowych, obrazów słownych lub symbolicznych.

Środki dydaktyczne są jednym z elementów poprawnie zorganizowanego procesu nauczania-uczenia się. Ich stosowanie uwarunkowane jest celami, zasadami, metodami i formami nauczania oraz treściami programowymi oraz wiekiem uczniów.

2.2. Klasyfikacja środków

Większość dydaktyków dzieli środki biorąc pod uwagę kryterium aktywizowanego przez nie narządu. Cz. Kupisiewicz dzieli je na:

  1. środki wzrokowe obejmujące naturalne przedmioty, maszyny, narzędzia, preparaty oraz modele, obrazy, wykresy, mapy, diagramy, podręczniki i teksty przedmiotowo- metodyczne;
  2. środki słuchowe pozwalające przekazywać dźwięk: magnetofon, gramofon, radio, instrumenty muzyczne i nagrania telewizyjne;
  3. środki wzrokowo-słuchowe (audiowizualne) łączące obraz z dźwiękiem: film dźwiękowy i nagrania telewizyjne wraz z projektorami i aparatami do odtwarzania filmów i nagrań telewizyjnych;
  4. środki częściowo automatyzujące proces nauczania i uczenia się: maszyny dydaktyczne, laboratoria językowe, dydaktyczne układy sygnalizacyjne, urządzenia interkomunikacyjne oraz komputery.

Inny podział środków dydaktycznych najbardziej przydatny do potrzeb edukacji wczesnoszkolnej jest wg R. Więckowskiego i J. Póturzyckiego. W procesie edukacyjnym środki dydaktyczne są niezbędne. Występują w funkcji "pośrednika" między dzieckiem a poznawaną przezeń rzeczywistością.

Za kryterium podziału przyjmuje się rodzaj eksponowanych przez nie bodźców: wzrokowych, słuchowych i wzrokowo-słuchowych. Stąd podział na środki techniczne i środki konwencjonalne:

  • Środki techniczne wymagają określonych przyrządów, aparatury, które działają na zmysł wzroku i słuchu.
  • Środki konwencjonalne nie wymagają aparatury, działają na zmysł wzroku, dotyku, węchu a nawet smaku.

Środki dydaktyczne są jednym z elementów poprawnie zorganizowanego i realizowanego procesu nauczania-uczenia się.

W zależności od ich doboru, techniki stosowania metod i form nauczania pełnią wielorakie funkcje:

  • motywacyjną
    Wywołują pozytywne motywy uczenia się przez budzenie zainteresowania przedmiotem poznania. Stąd bierze się gotowość uczenia się, oglądania, spostrzegania, mówienia, rysowania, konstruowania itp.
  • poznawczą
    Występuje w procesie poznawania i zapamiętywania, zbliża uczniów do poznawania rzeczywistości.
  • kształcącą
    Rozwijają zdolności poznawcze (myślenie, spostrzegawczość, wyobraźnia), wyzwalają aktywność uczniów, wdrażają do samodzielnej pracy.
  • dydaktyczną
    Służą jako materiał ilustracyjny przy słownym opracowaniu treści, do utrwalania wiadomości, a także kontroli i oceny stopnia opanowania wiedzy przez uczniów.
  • kontrolną
    Umożliwiają kontrolowanie wiadomości i sposób myślenia, ocenianie stopnia opanowania wiadomości i umiejętności.
  • wychowawczą
    Pomagają w kształceniu odpowiednich postaw, opinii oraz poglądów wobec określonych zjawisk, procesów i osób. Wywołują przeżycia.

Klasyfikacja środków dydaktycznych wg R. Więckowskiego:

  1. Techniczne
    • słuchowe - audycje radiowe, nagrania magnetofonowe, płyty cv
    • wzrokowe - film niemy, przeźrocza
    • wzrokowo-słuchowe - audycje TV, film dźwiękowy, programy komputerowe, nagrania magnetowidowe
  2. Konwencjonalne
    • podręcznik
    • pomoce graficzne,
    • modele,
    • okazy naturalne

Klasyfikacja środków dydaktycznych wg J. Półturzyckiego

                        TECHNICZNE ŚRODKI DYDAKTYCZNE
  1. Wzrokowe
    - PROJEKCJA STATYCZNA
    a) przezroczyste: przeźrocza, foliogramy, fazogramy
    b) nieprzeźroczyste: rysunki, fotografie, ilustracje poligraficzne
    - PROJEKCJA GRAFICZNA
    film 8 i 16 mm
    - POMOCE GRAFICZNE
      rysunki, fotografie, ilustracje wycinane z gazet itp.
  2. Słuchowe
    NAGRANIA
    - płyta gramofonowa, taśma magnetofonowa
    AUDYCJE
    - radiowe
  3. Wzrokowo-słuchowe
    OBRAZ NA EKRANIE
    a) dźwięk przez głośnik, film 16 mm dźwiękowy
    OBRAZ Z KINESKOPU
    a) dźwięk z głośnika, program TV, taśma magnetofonowa
    OBRAZY ULTRADŹWIEKOWE
    Film niemy w połączeniu z nagraniem na taśmie magnetofonowej, przeźrocza w połączeniu z nagraniem na taśmie magnetofonowej
  4. Automatyzujące
    MASZYNY DYDAKTYCZNE
    a) programy maszyn
    - uczących
    - egzaminacyjnych
    - repetycyjnych
    - treningowych
    KOMPUTERY
    a) stacjonarne
    - dyskietki
    - skaner
    - mysz
    b) przenośne
    - dyskietki
    - twardy dysk

W procesie nauczania ważną rolę pełni nauczyciel. Powinien on znać rozwój dzieci, aby mógł nim prawidłowo kierować. Efektywny nauczyciel posiada bogaty repertuar różnorodnych metod, technik nauczania i środków nauczania. Posługując się metodami wspierania edukacyjnego nauczyciel stawia pytania uczniom, lecz nie w celu kierowania ich aktywnością, tylko, aby otrzymać od nich pomoc, której potrzebuje, albo udaje, że potrzebuje. Powinien stwarzać także takie sytuacje edukacyjne, w których pytaniach chcieliby zadawać sami uczniowie, adresując je do siebie, do koleżanek i kolegów, do nauczyciela, do otaczające rzeczywistości, do rozmaitych źródeł informacji.

Gdy nauczyciel sam coś opisuje, to stosuje metody nauczania, a jak włącza do tego uczniów, stosuje metody wspierania edukacyjnego; gdy dyskusję inspiruje nauczyciel, to występuje pierwsza metoda, gdy czynią to także uczniowie, to są to metody wspierania.

Takie postępowanie nauczyciela sprzyjać będzie podmiotowej funkcji ucznia, bardziej będzie koncentrowane na jego potrzebach i oczekiwaniach niż na programie szkolnym i jego wymaganiach.

Uważam, że efektywny nauczyciel powinien pracować metodami wspierania aktywności edukacyjnej uczniów, wykorzystując ww. środki dydaktyczne wówczas będzie wyposażał uczniów w podstawowe umiejętności radzenia sobie w różnych sytuacjach.

Mam nadzieje, że przedstawione przeze mnie materiały będą przydatne w podejmowaniu działań na rzecz wspierania kariery ucznia. Na zakończenia podam literaturę, do której gorąco zachęcam.


Bibliografia

  1. Adamek I., Podstawy edukacji wczesnoszkolnej. Oficyna Wydawnicza "Impuls", Kraków 2000
     
  2. Brudnik E., Muszyńska A., Owczarska B., Ja i mój uczeń pracuje aktywnie. Przewodnik po metodach aktywizujących, Zakład Wydawniczy SFS, Kielce 2000
     
  3. Denek K., Wartości i cele edukacji szkolnej, Poznań-Toruń 1994.
     
  4. Encyklopedia pedagogiczna. Fundacja Innowacja, Warszawa 1993.
     
  5. Półturzycki J., Dydaktyka dla nauczycieli, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 1996.
     
  6. Wichura H., Metody kształcenia początkowego. [w:] Praca nauczyciela i ucznia w klasach I-III. Red. M. Lelonek, T. Wróbel, Warszawa 1990.
     
  7. Więckowski R., Pedagogika wczesnoszkolna, WSiP, Warszawa 1998.