Działa tylko w IE - sorry!    
     

Inscenizacja - jedną z metod
rozwijania osobowości dziecka

mgr Mirosława Ciszak


  1. Niezwykłość gatunku ludzkiego.
    1. Mnogość warunków, ich wpływ na rozwój człowieka.
    2. Potrzeba - determinantem aktywności człowieka.
  2. Inscenizacja, jako bezpośrednia forma pracy nauczyciela- wychowawcy z dzieckiem w nauczaniu zintegrowanym.
    1. Uwrażliwienie na wartości moralne, społeczne i estetyczne.
    2. Kształtowanie umiejętności współżycia w grupie.
    3. Wielozakresowe rozwijanie mowy.
    4. Udział muzyki, plastyki, techniki w kształtowaniu wyobraźni.
    5. Sensowne ćwiczenie pamięci.
    6. Budzenie zainteresowań czytelniczych.
    7. Poczucie dumy z przynależności do danej społeczności.
  3. Realizacja nadrzędnych celów edukacji wczesnoszkolnej poprzez różnorodne metody.

Człowiek jak i inne żyjące istoty podlegają odwiecznym prawom natury. Spośród innych, człowieka bez wątpienia wyróżnia zdolność abstrakcyjnego myślenia oraz umiejętność porozumiewania się za pomocą mowy. Jego działania nie ograniczają się tylko do zachowania życia. Człowiek nadaje mu treść, poprzez m.in. wyznaczanie cenionych przez siebie treści.

Życie ludzkie upływa w środowisku, które jest coraz bardziej złożone. Dlatego też przygotowanie młodych pokoleń do życia (szczególnie we współczesnym świecie) wymaga przemyślanych, długotrwałych, mniej lub bardziej skomplikowanych, różnych jakościowo zabiegów.

Nie można zapominać, że rozwój człowieka uwarunkowany jest też wrodzonym zespołem indywidualnych cech, które ulegają pewnym zmianom w procesie dydaktyczno- wychowawczym, wpływają jednocześnie na postawy wychowawców, rodziców, kształtując ich oczekiwania i oceny.

Niezwykle złożonym i ciekawym okresem rozwoju człowieka jest wiek ok. 7-9 r. ż. Przypada on na naukę w początkowym etapie szkolnym. Wtedy to rozwój osobowości dziecka powinien budzić szczególne zainteresowanie tak rodziców jak i nauczycieli. Przyjmuje się, że osobowość jest kategorią czasową, bowiem proces rozwoju osobowości człowieka trwa przez całe życie. Podstawą rozwoju osobowości jest aktywność jednostki. Rozwój osobowości może być pobudzany w różnych warunkach. Trudne, pozwolą uwypuklić indywidualne właściwości jednostki, o ile nie są przeżywane zbyt intensywnie, mogą zmuszać do wytrwałości w dążeniu do celów i opanowywaniu emocji zakłócających funkcjonowanie psychiczne. Centrum osobowości stanowi własne "ja". W młodszym wieku szkolnym następuje bardzo interesujący proces zwany racjonalizacją "ja". Dziecko po raz pierwszy zaczyna myśleć o sobie i o swoich sprawach na podstawie świadomości a nie jak do tej pory, wyobrażeń i intuicji. Ma wiele potrzeb, które w umiejętny sposób zaspakajane, pozwolą na jego dalszy rozwój w oczekiwanym kierunku.

Stan, w którym jednostka czuje chęć zaspokojenia jakiegoś braku nazywana jest potrzebą. Ich zaspokojeniu towarzyszy często silna motywacja. Świat otaczający wszystkie organizmy żywe, to świat danych cech chemicznych i fizycznych. One decydują o funkcjach życiowych tych organizmów. Jednak człowiek jako istota społeczna, podlega w swym środowisku rozmaitym wpływom społecznym, kulturowym. Toteż człowiek, aby mógł prawidłowo funkcjonować, oprócz zabezpieczenia potrzeb pierwotnych (biologicznych), musi realizować potrzeby wtórne (psychiczne).Te ostatnie nie będą realizowane, o ile pierwsze nie będą zaspokojone przynajmniej w podstawowym wymiarze. Wszystkie potrzeby, niezależnie od stopnia ich uświadomienia uruchamiają aktywność człowieka. Wielu psychologów przyjęło, iż podstawowymi potrzebami małego człowieka są: potrzeba uczucia, potrzeba bezpieczeństwa, potrzeba komunikowania się i potrzeba aktywności. Są i tacy, którzy w oparciu o współczesną wiedzę psychologiczno-pedagogiczną próbują wyszczególnić potrzeby ucznia.

Uznano, że oprócz w/w potrzeb ważne są potrzeby: uznania, akceptacji, poznawcza, kontaktu emocjonalnego i społecznego.

Nieocenione zadanie w zaspokojeniu wielu potrzeb jednocześnie pełni w życiu (szczególnie)małego człowieka - zabawa. Ta forma aktywności podejmowana samorzutnie lub ukierunkowana, organizowana przez dorosłych, kształtuje w sposób niewymuszony m.in. wyobraźnię, spostrzegawczość, umysł. Zabawa może stać się nauką, źródłem zdobywania wiedzy i sprawności, jak też źródłem radości.

Każdy więc, kto ma wpływ na organizowanie procesu dydaktyczno-wychowawczego, powinien dołożyć wszelkich starań, aby stworzyć uczniom takie warunki, które pozwolą im odkrywać samych siebie, w poczuciu własnej wartości. Powinien też nauczyć dzieci właściwych sposobów zaspakajania wszelkich potrzeb, pamiętając jednocześnie, że permanentne niezaspokajanie pewnych potrzeb, może być przyczyną powstawania nerwic lub niedostosowania społecznego.

Jedną z dróg zaspokajania potrzeb psychofizycznych może być inscenizacja szczególnie w młodszym wieku szkolnym. Może ona być środkiem w realizacji wielu celów dydaktyczno-wychowawczych. Stosowana przy rozmaitych okazjach przyczyni się m.in. do kształcenia uczuć, wrażliwości estetycznej, świadomej dyscypliny, właściwych postaw. Kiedy dziecko zapoznaje się z tekstem inscenizacji, musi dokonać też jego analizy, oceny bohaterów, sytuacji. W jakiś sposób ustosunkuje się do nich, odkryje "jasne" i "ciemne" ich strony. Poprzez bliższe poznanie bohaterów, uczeń ma możliwość nauczyć się odróżniać dobro od zła, wyrażać (za pomocą różnych środków ekspresji) swoją aprobatę lub dezaprobatę.

Prezentowanie przygotowanej inscenizacji zawiera ogromny ładunek emocjonalny, co w efekcie przyczynia się do wpajania uczniom pozytywnych reakcji na problemy natury moralnej, społecznej, estetycznej, jakie niesie życie poza sceną.

Tworzenie dekoracji, rekwizytów, strojów kształci wyczucie estetyczne, uwrażliwia na piękno, harmonię kształtów i barw. W rozwijaniu smaku estetycznego niezwykłą rolę będzie odgrywać muzyka i plastyka.

Praca nad inscenizacją to praca grupowa, oparta na wzajemnych zależnościach. Jednostki (najczęściej zróżnicowane tak pod względem psychofizycznym jak i pod względem społecznym) spaja więź koleżeńska. Wśród małych aktorów ma szansę narodzić się i rozwijać odpowiedzialność nie tylko indywidualna, ale i zbiorowa. Każdy z uczniów biorący udział w przygotowaniu inscenizacji (pod dyskretnym kierownictwem nauczyciela-koordynatora, demokraty) będzie dbał o zachowanie ładu i porządku w szerokim tego słowa znaczeniu.

Inscenizacja zajmuje ważne miejsce zarówno w działaniach w swerze wychowania jak i nauczania. Może być uatrakcyjnieniem procesu dydaktycznego.

Wszelkie "nauki" w szkole nie powinny przybierać sztucznych, wyizolowanych form. Uczeń powinien czuć potrzebę zdobywania wiadomości, a rolą nauczyciela powinno być m. in. kształtowanie twórczego stosunku do nauki, budzenie szerszych zainteresowań i wzbogacanie form ekspresji uczniów.

Praca nad tekstem inscenizacji rozwija mowę ucznia, głównie w zakresie czytania, mówienia, z uwzględnieniem ćwiczeń słownikowych, uczenia się na pamięć. Nauka czytania nie musi być nudna mechaniczna i monotonna. Przydzielenie choćby najmniejszej roli oprócz tego, że dowartościowuje każdego ucznia, to samo czytanie roli poprzez element dramatyzmu zmusza do pełniejszej analizy i interpretacji tekstu. Dzięki temu łatwiej nauczycielowi kształtować procesy myślowe, poznawcze i emocjonalne.

Polecenie przeczytania jakiegoś tekstu, przeznaczonego do inscenizacji, jest elementem twórczym, mobilizującym do naturalnego, estetycznego czytania. Wzmaga się też poczucie odpowiedzialności za dobre wykonanie swojego zadania. Zastosowanie zespołowego czytania z pewnością ośmieli tych, którym brak wiary we własne siły (np. z powodu wady wymowy) i zachęci do podejmowania wysiłku nauki czytania i mówienia.

Podczas pracy nad inscenizacją niepostrzeżenie można prowadzić ćwiczenia w mówieniu wraz z szerokim wachlarzem ćwiczeń słownikowych (np. rozmowa nt. inscenizacji, samorzutne i swobodne wypowiedzi, bogacenie czynnego słownictwa itp.) W oparciu o własne przeżycia i obserwacje dużo łatwiej będzie uczniom dokonać opisu (np. dekoracji) czy opowiedzieć (np. o kolejnych etapach pracy przy powstawaniu inscenizacji).

Poprawność ortograficzna, a właściwie jej brak jest przysłowiową zmorą uczących. Jest szansa, że uczeń czytając tekst przeznaczony do inscenizowania będzie go postrzegał przez pryzmat pozytywnych,własnych emocji. Może to przyczynić się do wzmożenia czujności ortograficznej, a w konsekwencji do zapamiętywania wyrazów z trudnościami ortograficznymi.

Uczeń ucząc się swej roli na pamięć, nie tylko doskonali umiejętność zapamiętywania, jednocześnie zapamiętuje fragmenty poprawnej polszczyzny, poznaje nowe związki frazeologiczne. Pod kontrolą nauczyciela kształci poprawną, naturalną dykcję.

Przeniesienie tekstu na scenę wymaga wiele czynności. Nie wystarczy wybrać tekst, rozdzielić role i nauczyć się ich na pamięć. Niezbędna jest oprawa plastyczna i muzyczna. Przy ich tworzeniu jest wspaniała okazja do doskonalenia sprawności manualnej, odkrywania sensu twórczej działalności wyzwalania własnej ekspresji muzycznej. Uczniowie chętnie akompaniują za pomocą naturalnych efektów dźwiękowych, wykonują z dostępnych im materiałów proste instrumenty perkusyjne, projektują dekoracje, stroje. Poszukują odpowiednich rekwizytów, wartościują je, dokonują wyboru. Wszystkie te działania kształcą, rozwijają wyobraźnię i fantazję.

Mali aktorzy mogą próbować sami poszukiwać tekstów, które można wykorzystać np. w przygotowaniu imprezy na uroczystość szkolną. Będą mieli okazję zajrzeć do domowej biblioteczki, bądź szkolnej biblioteki, co niewątpliwie pozytywnie wpłynie na rozwijanie więzi interpersonalnych. Być może kontakty te wpłyną na rozwój zainteresowań czytelniczych.

Specyficzną formą pracy nad inscenizacją jest przygotowanie występu na uroczystość szkolną, czy klasową. Nierzadko uczniowie zobowiązani są do uatrakcyjnienia takich dni jak: rozpoczęcie lub zakończenie roku szkolnego, przyjęcie pierwszoklasistów w poczet uczniów, upamiętnienia ważnych wydarzeń dla mieszkańców regionu, bądź kraju. Miłym zwyczajem stało się składanie życzeń z okazji np. Dnia Mamy, Taty, Dziadków, oraz świąt Bożego Narodzenia. W przeważającej części takich programów, uczniowie zobowiązani są do dość wiernego odtwarzania ról. Ich udziałem może być współtworzenie odpowiedniego nastroju. Tworzenie plakatów, zaproszeń wyznaczanie uczniów czuwających nad porządkiem, sprzyjają wspólnemu przeżywaniu, które ma o wiele mocniejsze oddziaływanie wychowawcze, na uczniów, niż przeżywanie indywidualne.

Celem współczesnej pedagogiki jest wielokierunkowe wychowanie człowieka o wszechstronnie rozwiniętej osobowości. Współcześni pedagogowie zobowiązani są dziś do szerokiego oddziaływania na wyobraźnię i uczucia. Dążą m. in. do zwiększenia wrażliwości uczniów na piękno przyrody, literatury, muzyki, plastyki. Edukacja dziecka w pierwszych latach jego pobytu w szkole ma rozwinąć u niego pewne możliwości, zdolności poznawcze, ukształtować pozytywny stosunek do nauki, nauczyć podstawowych umiejętności (np. czytania, pisania, liczenia, myślenia, zapamiętywania itp.), dostarczać podstawowych treści pomocnych w rozumieniu świata, poznawaniu prawdy, przygotować do aktywnego, estetycznego i etycznego życia w dorosłym świecie.

Nim jednak dziecko stanie się dorosłym uczestnikiem życia społecznego, każdy dorosły musi pamiętać, że typową i jednocześnie podstawową formą działalności dziecka jest zabawa, dzięki której zaspokojona zostaje potrzeba ruchu i działania. Może to być zabawa swobodna, lub kierowana, organizowana przez nauczyciela. Ta swoista forma aktywności, sprzyjająca rozwojowi fizycznemu, jak i psychicznemu może być realizowana poprzez np. inscenizacje. Są one wyśmienitym ćwiczeniem o charakterze twórczym i ekspresyjnym Można pokusić się np. o próbę stworzenia scenariusza na podstawie tekstu przeczytanej lektury. Twórczą wyobraźnię uczniów oraz potrzebę ekspresji rozbudzi i zaspokoi wymyślanie rekwizytów. Inscenizacja z pewnością nie tylko pobudzi wyobraźnię, ale i przygotuje uczniów do pełniejszego odbioru treści książki, jego lepszego zrozumienia. Jest więc jedną z metod analizy tekstu lektury.

W życiu ucznia klas młodszych powinno być dużo miejsca na ekspresję ruchową. W realizacji tej jednej z podstawowych potrzeb pomaga również inscenizacja, dzięki której w naturalny sposób wprowadza się śpiew, muzykę oraz w najszerszym pojęciu ruch rozumiany jako tło ekspresji słownej.

Rozwiązywanie problemów wychowawczych może okazać się łatwiejsze i efektywniejsze przy pracy nad inscenizacją. Może się tak stać poprzez wykorzystanie różnych powstałych sytuacji na terenie klasy i porównanie ich z podobnymi w omawianych lekturach. Daje to możliwość wdrażania uczniów do obiektywnego patrzenia na te sytuacje i do obiektywnej własnej oceny.

Praca nad realizacją jakiejkolwiek inscenizacji, wyzwala u uczniów twórczą postawę. Podjęty trud, konieczność egzekwowania ustalonych wcześniej zasad, zachowanie pewnej dyscypliny, przezwyciężanie własnych niedoskonałości a wreszcie możliwość zaprezentowania efektu podjętych działań gwarantuje zacieśnienie więzi między członkami grupy, ale nie tylko. Pozwala też na dowartościowanie każdego z nich i na budzenie poczucia zadowolenia z osiągniętego celu oraz dumy z przynależności do zespołu. W przyszłości takie dyspozycje i postawy, mogą mieć znaczący wpływ np. na intensyfikację elementów twórczych w pracy zawodowej.

Każdy uczeń, zgodnie z ogólnymi założeniami programowymi, w toku edukacji, winien nabyć fundamentalne podstawy wiedzy nie tylko o świecie, ale o osobie samym. Powinien też przyswoić sobie zestaw metod umożliwiających mu w przyszłości rozwijanie własnych zdolności rozumowania i wyobraźni oraz własnego osądu i poczucia odpowiedzialności.

Edukacja wczesnoszkolna ma w jak największym stopniu integrować wszystkie dziedziny wiedzy, by pokazać obraz świata nas otaczającego jako całość. Dziecko w tej rzeczywistości jest indywidualnością, a wszystkie działania w procesie kształcenia i wychowania winny oscylować wokół dziecka - jego potrzeb rozwojowych, zainteresowań, sukcesów czy niepowodzeń. Postulaty te nauczyciel może zrealizować m.in. stosując w pracy wszelkiego rodzaju inscenizacje. Dzisiejsi uczniowie spędzają wiele czasu przed ekranami telewizyjnymi, filmowymi lub monitorami komputerów. Jeśli nawet znajdują tam coś, co stanowi źródło ich przeżyć to po pierwsze - często my, dorośli mamy nad tym niewielką kontrolę i nikłe szanse na ich jakość; po drugie - podczas śledzenia tego, co serwowane jest na ekranach, odbiorca pozbawiony całkowicie jest kontaktów interpersonalnych, które niewątpliwie mają znacząca rolę nie tylko w kształtowaniu osobowości.

Niezależnie od okazji, wszystkie inscenizacje przygotowywane szczególnie z uczniami klas I-III obejmują wiele cennych wartości, które wykorzystane świadomie przez nauczyciela, przyczynią się do uzyskania lepszych wyników w zakresie nauczania i wychowania.

BIBLIOGRAFIA:

Awgulowa J., Świętek W.,: Inscenizacje w klasach początkowych, WSiP, W-wa 1985
 
Chromczyńska-Miliszkiewicz M., Pankowska D.: Polubić szkołę.Ćwiczenia grupowe do pracy wychowawczej, WSiP, W-wa 1995
 
Cybulska J.: Inscenizowanie zabaw na podstawie literatury dziecięcej, WSiP, W-wa 1974
 
Filipczuk H.: Potrzeby psychiczne dzieci i młodzieży, Instytut wydawniczy CRZZ, W-wa 1980
 
Okoń W.: Nowy Słownik Pedagogiczny, "Żak", W-wa 1998
 
Program nauczania zintegrowanego w klasach 1-3 szkoły podstawowej, JUKA, W-wa 1999
 
Program wczesnoszkolnej zintegrowanej edukacji XXI wieku klasy 1-3, WSiP, W-wa 1999
 
Przetacznik-Gierowska M., Makiełło-Jarża G.: Podstawy psychologii ogólnej, WSiP, W-wa 1989
 
Schopf S.: Odkrywamy fantastyczne światy: Zabawy i inscenizacje dla dzieci w wieku od 3 do 9 lat, "Jedność", Kielce 2003