Należy zdać sobie sprawę z faktu, że stres jest zjawiskiem towarzyszącym nie tylko człowiekowi dojrzałemu, ale również jest on obecny w życiu dziecka i młodzieży. Błędne jest stwierdzenie, że "dziecko nie ma powodów, by się denerwować, że nie ma sytuacji stresowych, własnych zmartwień, problemów, czy lęków." Okresy napięcia są nieodłączną częścią ludzkiego życia i towarzyszą nam od narodzin, aż do śmierci i jak powiedział Hans Selye "Całkowita wolność od stresu to śmierć." Każda zmiana w życiu człowieka wywołuje troskę, wahania, wątpliwości i niepewność, a co za tym idzie-wywołuje stres. Jego podłoże, warunki otoczenia i środowiska, czynniki go wywołujące są różnorodne, jednak najważniejsze jest to, aby umiejętnie sobie radzić z wszelkimi sytuacjami konfliktowymi, stanami zagrożenia. Ważne, aby potrafić wykorzystywać różnorodne strategie dla złagodzenia tego napięcia i to w taki sposób, by były one skuteczne. Istnieje wiele definicji stresu. Jedna z nich mówi, że stres jest to wzajemna relacja między umiejętnościami radzenia sobie jednostki, a wymaganiami, jakie stawia otoczenie. Stres jest pewnym rodzajem nacisku, presji płynącego ze świata zewnętrznego, ale działającego gdzieś w centrum własnego "ja". Stan ogólny organizmu, wywołany pewnym nieprzyjemnym bodźcem tzw. stresorem jest stresem, przy czym stresorami mogą być różnorodne czynniki i sytuacje obecne w naszym życiu. Obok problemów rodzinnych, nieporozumień z rodzicami, presji i zatargów rówieśników na czele stresujących czynników u dzieci znalazły się problemy szkolne: troska o oceny, sprawdziany, promocja do następnej klasy, egzaminy itp. Okres szkolny jest etapem w życiu każdego człowieka pełnym stresorów. W przypadku, gdy dziecko nie może poradzić sobie z natłokiem myśli, obawia się o swoją pozycję, staje pod presją oczekiwań rodziców, szkoły, własnych pragnień i ambicji, oraz wytyczonych celów, fizyczna reakcja organizmu na zmartwienie, zdenerwowanie i pragnienie realizacji stawianych mu wymagań jest różnorodna i zależy tylko od jednostki i sposobów walki z pojawieniem się nadmiernego napięcia. Najczęstszymi objawami u dzieci sygnalizującymi pojawienie się stresu są: bezsenność, bóle brzucha, mdłości, bóle i zawroty głowy, nadmierne pocenie się, ucisk w żołądku, przyspieszone bicie serca, drżenie kolan i rąk, zaburzenia snu. Wszystkie te objawy, wywołane sytuacjami napięcia mogą natomiast prowadzić do różnorodnych zachowań np.: mogą wywołać stany wzmożonej drażliwości i agresywności, kłótnie i bójki z rodzeństwem, kolegami, bunt kierowany przeciw rodzicom, brak posłuszeństwa, lub idąc w przeciwnym kierunku, całkowite izolowanie się z otoczenia, zamykanie się w sobie, obgryzanie paznokci, skłonności do płaczu, kłopoty z koncentracją, roztargnienie w szkole. Choć zjawisko stresu nie jest nam obce, to jednak należy zdać sobie sprawę z powagi tego tematu i nie należy bagatelizować omawianego problemu, szczególnie w przypadku ludzi młodych. Brak kontroli z naszej strony, brak wiedzy dotyczącej niwelowania nieprzyjemnych objawów występujących z chwilą pojawienia się trudności i problemów, brak umiejętności pokonywania stresu, przyjmowania porażek i szukania rozwiązań może stać się dla młodzieży zapalnikiem do ucieczki na drogę przemocy, narkotyków, alkoholu itp. Bardzo ważne jest, aby móc dostrzec granicę między dwoma rodzajami stresu: stresem pozytywnym i negatywnym. Stres może stać się zjawiskiem pomocnym w osiąganiu przez nas sukcesów i realizacji założeń. W małych dawkach, przy dopuszczalnym wzroście adrenaliny w naszym organizmie, staje się on nawet użyteczny: mobilizuje, podnosi motywacje do działania, wzbudza zainteresowanie i zaangażowanie w pracę, daje wiarę w siebie, entuzjazm, wzbudza chęć osiągania sukcesów, zapał do pracy, rozwija twórcze myślenie. Problem pojawia się, gdy wkrada się nadmiar emocji, z którymi dziecko zupełnie nie może sobie poradzić. Wzmożony, przewlekły okres takiego napięcia przeradza się w tzw. stres negatywny wywołujący wiele niepożądanych skutków. Oprócz ogólnych niekorzystnych doznań fizycznych naszego organizmu zaobserwować można brak koordynacji, zwolniony refleks, opóźnione reakcje organizmu, ciągłe zmęczenie, a nawet zanik pamięci. Życie w takim ciągłym napięciu może stać się przyczyną wielu chorób uaktywniających się w późniejszym życiu (mam na myśli chociażby choroby serca lub układu pokarmowego), a będących następstwem przeżywania nadmiernej ilości sytuacji stresowych. Niezbędne, wobec takiego stanu rzeczy, jest przygotowywanie dzieci, już od najmłodszych lat, do umiejętnego pokonywania trudności i problemów w swoim życiu, radzenia sobie z różnymi sytuacjami, nabierania dystansu i odporności na różnego typu doświadczenia losowe, odporności psychicznej i pracy nad samym sobą w celu kształtowania charakteru. W rozwoju osobowości dziecka największą rolę odgrywają przede wszystkim rodzice, ale również nauczyciele wywierają duży wpływ na postawę dziecka, gdyż duża część życia młodego człowieka związana jest z wypełnianiem obowiązków szkolnych. Jak już wspominałam, szkoła jest w większości przypadków najczęstszym stresogenem u młodzieży. Badania przeprowadzane przez psychologów i pedagogów wykazały, że najbardziej stresującym etapem w procesie kształcenia dzieci i młodzieży jest przejście uczniów ze szkoły podstawowej do gimnazjum. Dzieci zaczynają wówczas nabierać poczucia rzeczywistości, że ich wyniki będą miały wpływ na przyszłość (czekający je egzamin gimnazjalny, dostanie się do dobrego liceum, zapewnienie sobie możliwości rozwoju intelektualnego, budowanie własnej przyszłości). Zmiana środowiska, jak każda zmiana w życiu młodego człowieka wywołuje stany lęku, obawy, niepewność, ale również wyzwala ambicję, plany związane z późniejszym życiem, postanowienia. Zadaniem wychowawców i nauczycieli w nowej szkole jest umiejętne wprowadzenie ucznia w jego nowy świat, w nowe środowisko, w którym będzie egzystował przez najbliższe lata swojego życia, a w którym na początku ma prawo czuć się zagubiony. Ważne jest indywidualne podejście do każdego ucznia, potraktowanie go jako jednostkę na tle społeczności klasowej i szkolnej ze względu na różną odporność psychiczną młodzieży i umiejętność radzenia sobie z sytuacjami mogącymi wywołać stres. To nauczyciel ma obowiązek przygotować młodego człowieka do czekającego go na koniec szkoły egzaminu gimnazjalnego, mającego wpływ na dalsze jego losy i to nie tylko zaopatrując go w bagaż niezbędnej wiedzy, ale również w realizacji tego zadania bez zbędnych, negatywnych emocji mogących pojawić się przed tym ważnym egzaminem. Nauczyciel-wychowawca musi przede wszystkim dobrze poznać swoich wychowanków, zaznajomić się z ich mocnymi i słabymi stronami charakteru, oraz ich głównymi cechami. Powinien pokierować zespołem klasowym, wypracować sobie wzajemne stosunki nauczyciel-uczeń, które będą oparte na wzajemnym zaufaniu, zrozumieniu, partnerstwie. Ważne jest, by uczniowie nabrali pozytywnego odbioru naszej osoby, nie traktowali jako srogiego, niedostępnego belfra, którego należy się bać, ale jako przyjaciela, powiernika, człowieka, który ich zrozumie i pomoże w trudnych dla nich chwilach. Tego oczekują od nas nauczycieli uczniowie. Pragną odrobiny serdeczności, bezpośredniości kontaktów, zainteresowania własną osobą. Sztuką jest pogodzenie dwóch rzeczy: egzekwowania od uczniów wiedzy i wymagań, oraz pracy na lekcji, przy jednoczesnym zachowaniu przyjacielskiego układu. Dlatego niezmiernie ważny jest sposób przekazywania uczniowi pewnych informacji np. o uzyskaniu oceny niedostatecznej ze sprawdzianu, czy zwrócenie uwagi o jego nietaktownym zachowaniu. Nie oznacza to, że należy odejść od słów krytyki wobec takiego ucznia, wręcz przeciwnie należy je wygłaszać w sytuacjach tego wymagających, lecz z drugiej strony musi on poczuć nasze dobre intencje, to, że zależy wam na jego powodzeniu, że jesteście po jego stronie i wytykane błędy mają na celu tylko jego dobro. Uczeń powinien dostrzegać, że nauczyciel jest osobą przyjazną, kimś komu można zaufać i zwierzyć się z własnych obaw, niepowodzeń, problemów. Nauczyciel budując zaufanie ze swymi wychowankami musi uważnie słuchać tego, co mają do powiedzenia, rozumieć ich potrzeby, wykazywać zainteresowanie ich troskami i konsekwentnie zawsze musi być gotów do niesienia im pomocy, rady, ukazywania złych i dobrych zasad postępowania, musi w pozytywny sposób kształtować ich charakter i cechy osobowości. Ma to szczególne znaczenie w okresie dojrzewania i przejawach buntu młodzieńczego, dlatego okres edukacji w gimnazjum jest bardzo ważny. Od początku nauki w szkole nauczyciel powinien dokładnie poznawać sytuacje stresujące danego ucznia. Musi dowiedzieć się, czego najbardziej uczniowie się boją i dlaczego się denerwują, czy obawiają się tego, że nie zdążą się przygotować, czy czują strach przed komisją egzaminacyjną, czy też koszmarem są wygórowane ambicje i wymagania ich rodziców i obawa, że nie są w stanie sprostać ich oczekiwaniom. Właśnie z powodu niwelowania tych wszystkich obaw nauczyciel w trakcie całego cyklu kształcenia musi pomagać uczniom w osiąganiu jak najlepszych wyników, powinien na każdym kroku motywować ich do działań i przedsięwzięć, wzbudzać mobilizację do pracy i osiągania własnych sukcesów. Jak najczęściej należy szczerze rozmawiać z młodzieżą o radzeniu sobie w trudnych sytuacjach, o pokonywaniu aktualnych trudności, przyjmowaniu porażek i niepowodzeń, oraz o sposobach i metodach rozwiązywania niepożądanych sytuacji wywołujących reakcje stresowe. Nauczyciel powinien przygotować ucznia do egzaminu gimnazjalnego nie tylko poprzez przekazywanie wiedzy i egzekwowanie jej systematyczną kontrolą na lekcjach, ale jak wcześniej wyjaśniałam przygotowanie to powinno mieć również podłoże psychologiczne. Sukcesem jest, gdy uczeń zaakceptuje czekającą go sytuację, zna i przyjmuje wszystkie konsekwencje związane z egzaminem, potrafi zapanować nad swoimi emocjami. Ważne, aby uzmysłowić uczniom, że systematyczna nauka i wypełnianie obowiązków daje efekty i poczucie pewności i wiary we własne siły, ułatwia osiąganie zamierzonego celu, eliminuje wiele stresorów, jak chociażby stres związany z brakiem czasu na naukę i powtórki tuż przed egzaminem. Uczeń nabiera szacunku do swojej osoby i pracy. Należy w jak największym stopniu zapoznać uczniów z czekającą ich sytuacją - egzaminem. Oprócz przeprowadzenia próbnego egzaminu mającego przyswoić uczniom atmosfery tego ważnego sprawdzianu, oraz określenia poziomu ich posiadanej wiedzy, można chociażby opowiedzieć uczniom o emocjach i przeżyciach podczas zdawania swoich egzaminów, przytoczyć historyjki i anegdoty związane z egzaminami, tak by rozładować atmosferę. Uczeń musi mieć świadomość, że nie jest on pierwszym zdającym i nie ostatnim, że na egzaminie świat się kończy, musi nabrać poczucia bezpieczeństwa, pewności, pozytywnego myślenia. Właśnie pozytywne nastawienie jest bardzo ważnym elementem w walce i przeciwstawianiu się stresowi. Uczeń nie może z góry skazywać się na niepowodzenie, dlatego nieodzowne jest budzenie w młodych ludziach wiary we własne siły i mobilizacja. Człowiek w swoim życiu zmuszony jest przejść przez wiele egzaminów i sprawdzianów i ważne tylko, by przebrnąć przez nie jak najlepiej w miarę swoich możliwości, lecz włożywszy w nie maksimum pracy i starań w rozwiązywaniu czyhających problemów. Niezbędna w pracy nauczyciela w wychowywaniu uczniów jest pomoc i współpraca z rodzicami uczniów. To właśnie rodzina musi zapewnić swojemu dziecku jak najlepsze warunki do nauki w domu. Rodzice powinni spędzać dużo czasu ze swoimi dziećmi, powinni stawiać im wymagania dostosowane do ich możliwości tak, aby reakcje rodziców na dokonania dzieci nie stały się dla młodych ludzi kolejnym problemem, z którym muszą sobie poradzić i które wywołają symptomy negatywnego stresu. Rodzice nie mogą tylko oczekiwać tylko samych sukcesów i stawiać wymagań. Muszą być wsparciem dla swoich dzieci, okazywać im współczucie, szanować zmartwienia, rozmawiać o nich, nie mogą ignorować ich problemów, lekceważyć obaw. Rodzice powinni pozostawać w ścisłej współpracy z nauczycielem, kontrolować i obserwować dziecko, tak by poczuło troskę i zainteresowanie własną osobą, by poczuło się bezpieczne, ważne i potrzebne. To matka i ojciec powinni zadbać i czuwać nad higieną nauki swojego dziecka, o budowanie optymistycznego nastawienia, pilnowania systematyczności w nauce. Nie należy dopuszczać do sytuacji, w której wszystko trzeba zrobić od razu. Nauka będzie lepiej przyswajalna i przyniesie lepsze efekty, gdy będziemy robić przerwy. Rozplanowanie dnia i czasu zmniejsza pośpiech i poczucie "nie zdążę", więc uwalnia od niepotrzebnej nerwówki. Odpoczynek i relaks jest niezbędnym elementem w walce ze stresem, przeciążenie organizmu wywoła zmęczenie i zniechęcenie. Umartwianie się do niczego nie prowadzi, działa wręcz destrukcyjnie. Lepiej, w czasie przerwy w nauce pójść z koleżanką do kina, przeczytać książkę, posłuchać muzyki lub porozmawiać z przyjacielem. Mam nadzieję, że udało mi się przedstawić wagę omawianego problemu i udzielić pewnych rad i wskazówek w kształtowaniu umiejętności opanowania stresu szkolnego przez młodzież głównie gimnazjalną. Jest rzeczą niemożliwą całkowite pozbycie się wszystkich symptomów i oznak wystąpienia zjawiska stresu, ale możemy nauczyć się panować nad nim i pozostawiać jedynie taką dawkę, która zmobilizuje nasze siły i pomoże osiągać dobre wyniki, a uwolnić się od wszelkich niechcianych i nieprzyjemnych doznań z nim związanych. Poznając siebie, nabierając doświadczeń życiowych, obserwując innych ludzi i wyciągając wnioski z ich lub własnego postępowania uczymy się panować nad stresem. Można spróbować wyzwolić się z jego nadmiernego działania w różnorodny sposób: poprzez łzy, śmiech, ćwiczenia, sen, ale nie ma na to jednoznacznej recepty. Każdy w indywidualny i najbardziej skuteczny dla siebie sposób musi pokonywać własne emocje i napięcia związane z przeszkodami, trudnościami i niepowodzeniami w życiu. Młodym ludziom należy uzmysłowić, że nawet z najgorszej sytuacji musi być jakieś wyjście, ale należy walczyć i pracować ze wszystkich sił na osiąganie własnych sukcesów i starać się nie dopuszczać do porażek. |
