Działa tylko w IE - sorry!    
     

Poszukiwanie klucza do efektywności nauczania
Metody aktywizujące proces nauczania

mgr Elżbieta Nodzewska


Jednym z założeń reformy edukacji jest przejście od encyklopedyzmu w nauczaniu na rzecz utylitaryzmu dydaktycznego, odchodzenia od metod podających i położenia głównego nacisku na metody aktywizujące. Jak to się przedstawia w praktyce szkolnej? Spróbujmy wniknąć w proces kształcenia i zaobserwować poczynania nauczycieli i uczniów - czyli osoby biorące udział w tym procesie.

Szczególnie nauczyciele realizując proces nauczania mają wpływ na jego przebieg. Powinni więc tak realizować swój program, by nie sprowadzać go do encyklopedycznych haseł, do wypunktowanych wykładów, do wiadomości zebranych w podręcznikowe definicje, czyli do gotowej "papki" informacyjnej. Taka informacja nie wymaga od uczniów żadnego wysiłku intelektualnego, nie skłania go do żadnej aktywności umysłowej. Zadaniem ucznia jest tylko zapisać i przyswoić, czyli działanie odtwórcze, mechaniczne. Nauczyciel powinien zachęcić ucznia do większego wysiłku, do samodzielnych poszukiwań. Drogą studiowania różnych wydawnictw, literatury i źródeł informacji, powinien on umieć wnioskować i analizować, określać skutki i przyczyny, formułować definicje, docierać do wszystkich potrzebnych mu wiadomości. Wykorzystując przy tym szereg wiadomości pozaszkolnych: prasę, radio, telewizję, wystawy, muzea, wycieczki edukacyjne, Internet itp.

Każda metoda może być realizowana jako aktywizująca, bądź nie. Wszystko zależy od nauczyciela, który może określone zachowania ucznia wyzwolić lub zablokować. Niezależnie od planowanej metody warto przed każdą lekcją zadać sobie kilka pytań:

-Jak uruchomić wyobraźnię uczniów?
-Czy można to o czym mamy mówić dotknąć, posmakować, odegrać, narysować, zdemontować, złożyć, uruchomić?
-Czy można zaobserwować zmiany?
-Czy można to zobaczyć za oknem lub w pobliżu szkoły?
-Co można na ten temat przywołać z lekcji?
-Z jakimi faktami skojarzyć to, o czym mamy zamiar rozmawiać z uczniami?
-W jaki sposób przekonać ich o tym, że to o czym chcemy rozmawiać jest przydatne w różnych sytuacjach życiowych?

Przed wyborem metody warto zawsze pamiętać o tym, że:

  1. Spośród przypadkowych reakcji organizmu utrwala się ta, która przyniosła zaspokojenie potrzeby (prawo efektu Thorndijka). Ważne jest zatem uwzględnienie skomplikowanego i wieloszczeblowego systemu potrzeb ucznia oraz pobudzanie motywacji do uczenia się.
  2. Stopień opanowania materiału informacyjnego zależy od zastosowanej metody pracy i aktywności ucznia na lekcji.

Według stożka zapamiętywania Dale'a jesteśmy w stanie zapamiętać:

-90% tego, co robimy (poprzez doświadczenie, obserwację, modelowanie, projekt)
-40-50% tego, o czym rozmawiamy (pogadanka, dyskusja, burza mózgów, metaplan)
-20% tego, co widzimy i słyszymy (wykład ilustrowany)
-10% tego, co słyszymy (wykład).

Przyczyny częstszego stosowania metod podających przez nauczycieli są różne, m.in.:

  • tzw. słaby i trudny zespół klasowy, gdzie nie ma sposobu wyegzekwowania wiadomości, o ile nie poda się ich gotowych, wyselekcjonowanych tematów niczym w encyklopedii,
  • słaby warsztat pracy samego nauczyciela, brak możliwości dokształcania się,
  • słaby warsztat pracy oferowany przez szkołę(w tym również bibliotekę szkolną) - brak aktualnych pozycji metodycznych, prasy fachowej, literatury do przedmiotu, filmów i innych pomocy naukowych,
  • mniejsze możliwości szkół wiejskich czy w małych miastach, a tym samym pracujących w nich nauczycieli (muzea, wystawy, teatry, uczelnie wyższe, ośrodki informacji znajdują się głównie w dużych miastach),
  • ogólna (zła) sytuacja polskiej oświaty i szkolnictwa (w tym również pogarszająca się sytuacja finansowa), która powoduje w świadomości społeczeństwa degradację zawodu nauczyciela oraz samego procesu nauczania - wszystko to odbija się negatywnie na samym nauczycielu.

Podobnie rzecz ma się z uczniami: są lepsi i gorsi, zdolniejsi i mniej zdolni, ambitni i pozbawieni inwencji własnej. Uczniowie, którzy właściwie pojmują sens nauki i ideę procesu uczenia się, dobrze wiedzą, że podręcznik, hasło encyklopedyczne czy notatka z zeszytu, to za mało. Oni chcą więcej! Potrafią szukać i szukają (podchodzą do nauki aktywnie). Natomiast są też tacy, którzy z własnej woli palcem nie kiwną. Praca w zespole klasowym mającym przewagę takich właśnie uczniów (a są takie) przypomina według niektórych nauczycieli", orkę na ugorze".

Przedstawiony przeze mnie problem, to tylko ogólna diagnoza sytuacji. Samo stwierdzenie, że celem reformy, m. in., jest:"(...) wdrożenie nowoczesnego sposobu kształcenia, zmierzającego do wyposażenia uczniów w umiejętności całościowego postrzegania wiedzy oraz samodzielnego poszukiwania źródeł informacji" - chyba jednak nie wystarczy.
(Ministerstwo Edukacji Narodowej. O bibliotekach. Warszawa 2000. «Biblioteczka reformy» Z. 25).

Uważam, że należy zapewnić szkołom dobre, aktualne pod względem wiedzy i przepisów oświatowych, warsztaty pracy i zaplecza naukowe. To one powinny stać się podstawą i oparciem dla nauczania aktywizującego zarówno dla uczniów, jak i nauczycieli. Proces przejścia do nauczania aktywizującego na pewno będzie bardzo trudny i długi. To, co można zrobić bez większego nakładu pieniężnego, to stosowanie elementów metod aktywizujących w nauczaniu. Przedstawię kilka z nich:

1.WYKŁAD. CZY WYKŁAD MOŻE BYĆ METODĄ AKTYWIZUJĄCĄ PROCES NAUCZANIA?

Oto kilka wskazówek dla nauczycieli, aby tak było:

  • Powiedz na początku o czym będziesz mówić.
  • Na koniec podsumuj to, o czym mówiłeś.
  • Mów dynamicznie.
  • Przy najważniejszych sprawach zmień ton głosu.
  • Rób przerwy po wygłoszeniu trudniejszych fragmentów.
  • Pozwól na refleksje.
  • Aby skupić na sobie uwagę, zmieniaj pozycję ciała.
  • Zapisuj lub rysuj najistotniejsze elementy.
  • Stosuj dygresje, ale oszczędnie.
  • Nie dyktuj. Pozwalaj uczniom na formułowanie zapisów.
  • Pozwalaj na zadawanie pytań i przerywanie wykładu(pytania są sygnałem zaciekawienia i zrozumienia).
  • Utrzymuj ze słuchaczami kontakt wzrokowy.
  • Czas wykładu - maksymalnie 15-20 minut.

2. POKAZ. DEMONSTACJA

Metoda ta łączy w sobie cechy wykładu, pogadanki, obserwacji, eksperymentu. Pokaz lub demonstracje organizujemy wtedy, gdy ze względu na ograniczoną ilość materiałów i środków dydaktycznych nie jest możliwe zorganizowanie pracy metodą ćwiczeniową w małych grupach. Przy pokazie ważne jest akceptowanie odniesienia demonstrowanych eksponatów. Uczeń powinien uzyskać odpowiedź na podstawowe pytanie:


Do czego to służy?

Pokaz i demonstracja jest często metodą przy opracowywaniu niektórych zagadnień fizycznych i chemicznych - ze względu na bezpieczeństwo uczniów.

3.PRACA Z TEKSTEM

Jest to tradycyjna metoda nauczania - uczenia się. Polega na czytaniu odpowiednich fragmentów tekstu z podręcznika, lektur szkolnych, materiałów dodatkowych i źródłowych. Czytanie może być bierne i aktywne. Czytanie bierne można porównać do biegania wzrokiem po tekście. Efekty takiego czytania są niewielkie.

Aktywna praca z tekstem wymaga od nauczyciela:

  • Zainteresowania ucznia tekstem.
  • Postawienia pytań.
  • Ukierunkowania.
  • Zwrócenia uwagi na trudne terminy.

Należy przyzwyczajać uczniów do pracy z tekstem, gdyż jest to zgodne z zasadą, że szkoła powinna przede wszystkim nauczyć tego, jak zdobywać informacje z różnych źródeł. Praca z tekstem przyzwyczaja uczniów do sięgania po lekturę uzupełniającą, a więc jest cenną metodą wdrażającą do samokształcenia. Praca z tekstem jest często stosowana w pracy domowej ucznia, dlatego nie powinna dominować na lekcjach.

4. POGADANKA. PYTANIA I ODPOWIEDZI

Jest to jedna z częściej stosowanych metod słownych. Szczególnie polecana do przeprowadzenia początkowego i końcowego ogniwa lekcji jako pogadanka wprowadzająca i podsumowująca lekcję.Z dydaktycznego punktu widzenia, mając na uwadze aktywizację uczniów na lekcji, dobrze jest wzbogacać pogadankę pokazem, uzupełnić filmem. Do przeprowadzenia pogadanki można zaprosić osoby spoza szkoły, np. leśnika, lekarza, pielęgniarkę, członka organizacji proekologicznej, pracownika parku narodowego lub krajobrazowego i innych.

Jakie powinny być pytania?

  1. Dostosowane do poziomu intelektualnego uczniów.
  2. Prowokujące, zachęcające do uczestnictwa w lekcji i myślenia.
  3. Zachęcające do zadawania dalszych pytań.
  4. Rozbudzające ciekawość zapoznawczą uczniów.

Jakich odpowiedzi oczekujemy od uczniów?

  1. Wypowiadanych pełnym zdaniem.
  2. Poprawnych, ale niekoniecznie bardzo dokładnych, wyrażonych własnymi słowami, a nie wyrecytowanych.

W tej metodzie cenne jest formułowanie pytań przez uczniów, a nie tylko przez nauczyciela.

5. DYSKUSJA

Planując dyskusję należy dobrze sformułować temat, nadać mu zabarwienie emocjonalne. Aby przeprowadzić dyskusję niezbędne jest istnienie przynajmniej dwóch możliwości wyboru (drzewko decyzyjne). Dyskusja jest bardzo ważną metodą nauczania, ponieważ uczy podejmowania decyzji i wskazuje na konsekwencje dokonanego wyboru. Przygotowuje poprzez to do podejmowania decyzji w życiu jednostki w społeczeństwie.

Dyskutując należy pamiętać:

  1. Odnosić się tylko do faktów.
  2. Sprawiedliwie dzielić szanse zabierania głosu.
  3. Nie dopuszczać do przerywania wypowiedzi innym.

Dyskusja swobodna -biorą w niej udział wszyscy uczestnicy,na równych prawach, respektując wcześniej przyjęte limity czasowe i ustalony regulamin wypowiedzi.

Dyskusja panelowa (z podziałem na role) - w pierwszej fazie biorą w niej udział przygotowane osoby, które wygłaszają swoje kwestie, poglądy, stanowiska. W drugiej fazie włączają się inne osoby, które na początku były jedynie słuchaczami.

Ważne w dyskusji jest:

  1. Pewne wypowiadanie swojego stanowiska, z przekonaniem, bez obawy, że ktoś ośmieszy osobę wypowiadającą swój pogląd.
  2. Podsumowanie, wypracowanie wspólnego stanowiska.

Odmiana dyskusji jest debata. Wymaga ona przygotowania przemówień przez uczniów reprezentujących wcześniej powołane grupy.

6. BURZA MÓZGÓW (metoda Osborne'a, brain storming)

Metoda ta pozwala na otrzymanie w krótkim czasie wielu pomysłów, które po zweryfikowaniu mogą przyczynić się do rozwiązania jakiegoś problemu. Jest to metoda twórczego myślenia. Jak ją wdrożyć na lekcji? Trzeba postępować zgodnie z następującym planem:

  1. Sformułuj temat w postaci problemowej.
  2. Poproś uczniów o zgłaszanie pomysłów na rozwiązanie problemu
  3. Poleć, aby wszystkie pomysły, nawet nieprawdopodobne i absurdalne były zapisane.
  4. Im więcej pomysłów tym lepiej
  5. Nie pozwól, aby zgłaszane pomysły były oceniane, weryfikowane i krytykowane przed zapisaniem na listę. Zgłoszone pomysły mogą być modyfikowane.
  6. Ustal jaki czas przeznacza się na zgłaszanie pomysłów.

FAZY "BURZY MÓZGÓW"

  1. Zgłaszanie pomysłów(każdy indywidualnie).
  2. Analiza pomysłów(wspólnie).
  3. Weryfikacja poprawności poprzez zastosowanie w konkretnej sytuacji (wspólnie).

Zalety tej metody:

-pobudza do myślenia, uaktywnia uczniów stwarza atmosferę rozluźnienia, eliminuje stres - "twórczy luz", sprzyja zapamiętywaniu faktów, konfrontuje różne pomysły, uczy wyboru jednego z wielu rozwiązań, uczy tolerancji wobec innych osób i poglądów.

7.METAPLAN

Jest to odmiana dyskusji" cicha dyskusja". Każdy uczeń zapisuje na niewielkich karteczkach (najlepiej samoprzylepnych), pomysł mający przyczynić się do rozwiązania problemu postawionego w temacie. Wszystkie pomysły są zbierane, segregowane w grupy tematyczne i umieszczane na tablicy. Podobnym pomysłom nadaje się wspólne tytuły. Każdy uczeń ma do dyspozycji 1 punkt, który przydziela według uznania wybranemu pomysłowi. Za najlepsze uznaje się te rozwiązania, które uzyskały najwięcej punktów.

Kiedy metaplan jest szczególnie polecany?

  1. Jako wprowadzenie zajęć.
  2. W celu określenia dotychczasowej wiedzy uczniów na dany temat.
  3. Jako wstępna faza planowania projektu dydaktycznego (ustalanie złożeń)

DYWANIK POMYSŁÓW - TO JEDNA Z MODYFIKACJI METAPLANU.

8.METODA KULI ŚNIEGOWEJ

Jest to metoda łącząca pracę indywidualną z pracą zespołową. Rozpoczynamy od indywidualnej pracy każdego ucznia nad określonym zagadnieniem, która powinna trwać około 10 minut. Może to być praca z materiałem źródłowym, samodzielną obserwacją. Praca ucznia jest zapisywana. Przez następne 10 minut uczniowie pracują w parach, wymieniając między sobą informacje z poprzedniego etapu pracy. Kolejne 10 minut jest przeznaczone na pracę w zespole 4 - osobowym. Pracę kończymy w grupach 8 osobowych. Po wypracowaniu stanowiska zespołów następuje prezentacja wyników i podsumowanie lekcji.

Metoda ta jest dość czasochłonna. Jej zaletą jest uaktywnianie uczniów, wdrażanie do pracy w zmieniających się liczbowo zespołach, rywalizacja, prześciganie się w rozwiązywaniu zadania. Każdy etap pracy, to zwiększanie liczby pomysłów na rozwiązanie zadania - przyrastają one jak kula śniegu, a jednocześnie dojrzewa rozwiązanie problemu.

Metoda "śnieżnej kuli" jest przykładem pracy w grupach. Można wyróżnić różne modyfikacje tej formy pracy.

9.METODA STOLIKÓW ZADANIOWYCH

Metoda ćwiczeniowa, polegająca na przygotowaniu przez nauczyciela na oddzielnych stanowiskach (stolikach) paru różnych zestawów sprzętu, instrukcji ćwiczeń, odczynników. Uczniowie pracują w tylu grupach ile jest stanowisk. Po rozwiązaniu zadania przy jednym stanowisku zapisują wyniki, doprowadzają stanowisko do stanu jaki zastali, a następnie zamieniają się miejscem z inną grupą. Zadaniem nauczyciela jest nadzorowanie pracy grup, czuwanie nad dyscypliną czasową. Pracę w grupach należy podsumować.

10.METODA "635"

Klasę należy podzielić na 6-cio osobowe zespoły. Każdy uczeń w grupie zapisuje 3 pomysły na kartce formatu A-4, w czasie 5 minut. Po tym czasie wymieniają się kartkami zgodnie z ruchem wskazówek zegara. W czasie 30 minut na każdej kartce powstaje po 18 pomysłów - rozwiązań. Teraz następuje sporządzenie plakatu z pomysłami grupy. Każdy ma tu równe szanse podania swojego pomysłu.

Dlaczego praca w grupach ma sens?

  1. Uczy kooperacji, respektowania przyjętych zasad i dyscypliny.
  2. Doskonali umiejętności komunikowania się uczniów.
  3. Aktywizuje wszystkich uczniów, nawet nieśmiałych.
  4. Działa wzajemnie inspirująco.

11.METODA PROJEKTU - TECHNIKA GRUP ZADANIOWYCH

Polega na wieloaspektowym opracowaniu określonego tematu.

Jak realizować projekt? Najlepiej systematycznie i po kolei.

a)określenie tematu.
b)Określenie sposobów możliwych do zastosowania przy jego opracowaniu.
c)Sprecyzowanie zadań cząstkowych i wyznaczenie grup do ich opracowania
d)Przyjęcie harmonogramu wykonania poszczególnych czynności
e)Wykonanie obserwacji, pomiarów, doświadczeń, wyszukiwania źródeł
f)Opracowanie wyników pracy w poszczególnych grupach
g)Zestawienie efektów pracy wszystkich grup, np. w formie posteru, plakatu
h)Wnioskowanie
i)Podsumowanie wyników pracy i ocena.

Wyniki pracy w ramach projektu można przedstawić na forum szerszym niż klasa. Gdy projekt łączy się tematycznie np. z oceną parametrów środowiska przyrodniczego, można jego wynikami zainteresować lokalną społeczność, władze gminy.

12.OBSERWACJA

Pozwala na bezpośrednie zapoznanie się ucznia z obserwowanym przedmiotem lub zjawiskiem w warunkach naturalnych lub sztucznych. Zaletą tej metody jest korzystny wpływ na rozwój emocjonalny ucznia. Obserwując zżywamy się z przyrodą, lepiej ją poznajemy i rozumiemy.

13.DOŚWIADCZENIE I POMIAR

Cenna metoda nauczania polegająca na badaniu określonego obiektu lub zjawiska w celowo zmienionych warunkach, z możliwością powtórzenia i porównania uzyskanych wyników. Przed założeniem eksperymentu formułowana jest hipoteza robocza, przypuszczenie, potwierdzane lub odrzucane po opracowaniu wyników. Uczniowie przeprowadzają doświadczenia, zamieniają się w prawdziwych badaczy. Opracowanie założeń doświadczenia, sformułowanie hipotezy, zestawienie wyników i formułowanie wniosków to działania oparte na intensywnej pracy intelektualnej. Stworzenie atmosfery pracy badawczej motywuje ucznia do pracy, pozwala mu uwierzyć we własne możliwości, sprzyja jego rozwojowi intelektualnemu.

14. MODELOWANIE

Jest to cenna metoda nauczania rozwijająca myślenie ucznia i jego wyobraźnię. Aby stworzyć model organizmu uczeń musi wcześniej wykonać pracę intelektualną, poznać szczegóły budowy, mechanizm działania. Modelowanie to doskonały sposób do utrwalania wiedzy i zbudowania jej struktury.

15. DRAMA

Drama umożliwia przeżycie określonych problemów, poszukiwania własnych rozwiązań i dokonywania wyborów. Sprzyja dojrzewaniu uczniów w aspekcie emocjonalnym, intelektualnym, społecznym. Odegranie roli wymaga zaangażowania się w odpowiednią postać - a więc rozwija aktywność. Metoda ta jest kształcąca zarówno dla aktorów jak i widzów.

16.GRY DYDAKTYCZNE

Jest to metoda poznawania rzeczywistości poprzez odpowiednio zaplanowaną i zorganizowaną zabawę. Jest to metoda rozluźniająca uczniów, oddziałująca na emocje, nie stresująca uczniów i jednocześnie sprzyjająca przyswajaniu nowych wiadomości i ich utrwalaniu.

17.PORTFOLIO

Metoda polegająca na zbieraniu i gromadzeniu informacji w specjalnych teczkach dokumentacyjnych. Gromadzone są raporty, projekty, materiały z prasy, ulubione teksty. Ta metoda to krok od zainteresowania przedmiotem na zasadzie hobby.

Inne metody, które tylko wymienię to:

  • Kreatywne działanie, kreatywne myślenie.
  • Linie czasu
  • Drzewko decyzyjne.

Z przytoczonych przykładów metod aktywnych, czy elementów tych metod wynika jedno, że nauczyciel w procesie nauczania - uczenia powinien je uwzględniać. Należy tak planować tematy, aby wypróbować elementy każdej wspomnianej przeze mnie metody. Jest to bardzo ważne. Chcąc zwiększyć efektywność nauczania powinniśmy o tym pamiętać. Kształcenie szkolne powinno być, na ile można, przyjemne zarówno dla nauczyciela jak i dla ucznia. Tym samym, kiedy tylko cele dydaktyczne da się osiągnąć w toku rozmaitych czynności, wybieraj te, które uczniom wydają się nagradzające. Unikajmy tych nudnych i odstręczających.