Dzia豉 tylko w IE - sorry!    
     

Wp造wy germa雟kie i celtyckie na S這wia雟zczy幡ie

mgr Teresa Domin


Wp造wy germa雟kie i celtyckie na S這wia雟zczy幡ie

Pod sw w豉sn nazw S這wianie, plemiona zaliczane do lud闚 indoeuropejskich, pojawili si na scenie dziejowej dopiero w po這wie VI w. n.e. Wed逝g bada opanowali ziemie w dorzeczu Wis造 i Odry. Jak wolno s康zi, opanowanie ziem polskich przez ludno嗆 s這wia雟k nie by這 wyczynem jednorazowym. Najwcze郾iej opanowali tereny dzisiejszej Ma這polski oraz prawobrze瞠 鈔odkowej Wis造. Centrum kraju i obszar p馧nocno zachodni opanowali pod koniec VI w. Najp騧niej zasiedlili Pomorze Wschodnie oraz 奸御k. Nale篡 jednak podkre郵i, 瞠 by造 to plemiona s豉biej rozwini皻e ni Germanie i Celtowie, 篡j帷y na obszarach dzi uto窺amianych z ziemiami S這wian na prze這mie epoki br您u i 瞠laza, a nawet w pocz徠kach naszej ery.

Osadnictwo i kierunki ekspansji terytorialnej Celt闚 mi璠zy erami br您u i 瞠laza

Nie roszcz sobie prawa do om闚ienia ca貫j historii osadnictwa Celt闚 i German闚 na terenach Zachodniej i 字odkowej Europy w V-I w. p.n.e. oraz opisania wszystkich wa積ych fakt闚 i zjawisk zwi您anych z tym tematem. Mo瞠, wi璚 mie miejsce sytuacja, kiedy wydarzenia historyczni zostan okrojone do minimum. Uwa瘸m jednak, 瞠 nie mog omawia wp造w闚 celtyckich na S這wia雟zczy幡ie bez przypomnienia gdzie i jak 篡li oraz co po sobie zostawili.

Celtowie to lud zachodnioeuropejski, kt鏎y 篡 w IX-V w. p.n.e. w dorzeczu g鏎nego Renu i Dunaju. Tak jak inne plemiona szukali dogodnych warunk闚 naturalnych. Szybko opanowali tereny dzisiejszej Francji, Hiszpanii i Portugalii dalej na p馧noc przedostali si na wyspy brytyjskie. Odt康 znani jako Galowie rozpocz瘭i wielk ekspansj w wyniku, kt鏎ej zdobyli znaczne obszary Europy 字odkowej i Po逝dniowej oraz cz窷ci Azji Mniejszej, lecz nigdy nie powsta這 ich zjednoczone pa雟tw mapa nr 1. Europa w III w. p.n.e.

Na prze這mie II i I tysi帷lecia p.n.e. na terenie wsp馧czesnej Europy centralnej, sytuacja kulturowa by豉 do嗆 stabilna. W okresie tym interesuj帷y nas obszar zamieszkiwa造 ludy tzw. kultury p鏊 popielnicowych. Charakteryzuj帷e si znacznie ujednoliconym trybem 篡cia, podobnymi obrz璠ami oraz wierzeniami. Do zespo逝 kultur p鏊 popielnicowych nale篡 te kultura 逝篡cka, grupy sasko-逝篡cka, 郵御ka, g鏎no郵御ko-ma這polska. Kultura ta wyst瘼uje niemal na obszarze ca貫j Europy, co by這 spowodowane w璠r闚kami ludno軼i. Nale篡 podkre郵i, 瞠 pierwotne siedziby Celt闚, dzisiejsza Francja oraz p馧nocne Niemcy, by造 r闚nie punktem w璠r闚ek na wsch鏚 w tym na tereny dzisiejszej Polski, gdzie pierwsze grupy dotar造 ju w IV w. p.n.e.

Mapa nr 2. Okres late雟ki

Celtowie mi璠zy erami br您u i 瞠laza stworzyli "przej軼iow" kultur, nazwan halsztack od archeologicznego znaleziska w miejscowo軼i Hallstatt w Austrii. Okres halsztacki przypada na czas od 700 do 400 lat p.n.e. kultura halsztacka w tym czasie obj窸a znaczn cz窷 Europy 字odkowej, od Francji poprzez dorzecze Renu, Dunaju a do Adriatyku, dorzecza ζby i Odry, a tak瞠 Kotliny Czeskiej. Mianem stylu halsztackiego okre郵a si specyficzny spos鏏 produkcji i zdobnictwa wyrob闚 ceramicznych oraz metalowych, a tak瞠 zwyczaje pogrzebowe- groby p豉skie w obstawach kamiennych, popielnicowe lub kloszowe, na rozleg造ch cmentarzyskach wyposa穎ne w dary grobowe. Osi庵ni璚ia Celt闚 jednak bardziej charakteryzuje okres late雟ki datowany na IV-I w. p.n.e. obejmuj帷y wszystkie tereny zaj皻e przez Gal闚, nazwa okresu pochodzi od miejscowo軼i La Tene w Szwajcarii, gdzie natrafiono po raz pierwszy na du膨 liczb zabytk闚 tego okresu. W nawi您aniu do tradycji wcze郾iejszego okresu halsztackiego, powsta oryginalny styl sztuki late雟kiej, przejawiaj帷y si w tw鏎czym modyfikowaniu motyw闚 ro郵innych, zoo- i antropomorficznych oraz nadaniu im swoistej stylistyki - d捫enie do zape軟ienia ornamentem ca貫j powierzchni zdobionych przedmiot闚.

Dziedzictwo kulturowa Celt闚 na ziemiach s這wia雟kich

W po這wie IV w. p.n.e. trwa豉 w Europie wielka ekspansja Celt闚, kt鏎zy stali si w zachodniej i centralnej cz窷ci kontynentu g堯wnym czynnikiem kulturowym na prze這mie mi璠zy epok br您u i 瞠laza. Celtowie poszerzali swe domeny w Europie centralnej. Ogromna cz窷 kontynentu, od p馧nocnej Italii do Wysp Brytyjskich, od Karpat do p馧nocnych Niemiec, a do Morza Czarnego, sta豉 si Europ celtyck. Nie oznacza to, i zamieszkuj帷a tu wcze郾iej ludno嗆 nieceltycka zosta豉 unicestwiona. Nowe tereny Celtowie zajmowali cz瘰to w spos鏏 pokojowy, w wielu miejscach wchodzili na tereny s豉bo lub ca趾owicie nie zasiedlone. Na nowo opanowanych obszarach szybko zanikaj lokalne kultury i powstaje w miar jednolity system late雟ki. Potwierdza to, przekonanie, i ludno嗆 lokalna przyj窸a kultur przybysz闚, z kt鏎ymi ca趾owicie si zasymilowali.

Mapa nr 3. Ziemie polskie w epoce 瞠laza

W czasie, gdy na ziemiach Polski p馧nocno-zachodnich panowa豉 tzw. kultura pomorska, w Polsce 鈔odkowej rozwija豉 si kultura tzw. grob闚 kloszowych, tj. oko這 2200 lat temu, mia造 miejsce procesy zapowiadaj帷e nastanie ery 瞠laza. W tych okoliczno軼iach na teren 奸御ka przenikali Celtowie. Reprezentowali oni bardziej rozwini皻 cywilizacj. Dla ziem polskich oznacza這 to szybki rozw鎩 cywilizacji 瞠laza. Wzory celtyckie "pchn窸y" naprz鏚 tereny rozpadaj帷ej si kultury 逝篡ckiej.

W ci庵u IV w. p.n.e. na tereny s這wia雟kie - dzisiejsze ziemie Polski, dotar這 kilka grup ludno軼i celtyckiej. Najwcze郾iej, bo ok. 400r.p.n.e., nowi przybysze dotarli nad 鈔odkow Odr w okolice dzisiejszego Wroc豉wia, zajmuj帷 nie zasiedlony w闚czas obszar. Centrum kultowym tej grupy sta豉 si G鏎a 奸篹a, gdzie na szczycie wznie郵i kamienne rze嬌 (np. figura nied德iedzia). Oko這 250-230 p.n.e. kultura celtycka na tych terenach zanika. Mieszkaj帷y tu Celtowie albo zostali wyparci albo zasymilowani przez przedstawicieli kultury przeworskiej.

Jeszcze w 1 po這wie IV w. p.n.e. Celtowie przybyli na G鏎ny 奸御k, zajmuj帷 teren Wy篡ny G逝bczyckiej okolice Raciborza i G逝bczyc. Utworzyli tu osady wydaje si, 瞠 dla tej grupy wa積 role odgrywa豉 osada w Nowej Cerkwi. Znaczna zamo積o嗆 mieszka鎍闚 tej osady pozwala s康zi, i by豉 to g堯wna osada Celt闚 na Wy篡nie G逝bczyckiej. W II w. p.n.e. nawi您ali oni kontakty z ludno軼i kultury przeworskiej, a do ko鎍a tego wieku kultura late雟ka na tych terenach zanik豉.

W pierwszej po這wie III w. p.n.e. W rejonie g鏎nej Wis造 w okolicach Krakowa, a tak瞠 nad 鈔odkowym Sanem, osiedli造 si kolejne plemiona Celt闚. Skupisko lud闚 kultury late雟kiej w zachodniej Ma這polsce obejmowa這 ziemie mi璠zy Krakowem a Nid i Rab. Tereny te by造 w tym czasie zamieszka貫, to te Celtowie stworzyli oddzielne enklawy osadnicze. Z pocz徠kowego okresu zamieszkiwania Celt闚 w okolicach Krakowa pochodzi cmentarzysko oraz 郵ady kilku du篡ch osad w okolicach Nowej Huty. W pocz徠kach II w. p.n.e. na tych terenach dosz這 do zmieszania si kultury celtyckiej oraz przeworskiej.

Celtowie stworzyli bardzo bogat kultur jej rozkwit przypada na II w. p.n.e. Wkraczaj帷 na ziemie s這wia雟kie zajmowali tereny dobre pod wzgl璠em warunk闚 naturalnych. Tworzyli osady o wysokim poziomie rozwoju. Okres halsztacki potwierdza istnienie osiedli otwartych typu wiejskiego z budowlami naziemnymi na planie czworok徠a. Struktura spo貫czna wczesnoplemienna, wida zr騜nicowanie maj徠kowe. Okres late雟ki przyni鏀 powr鏒 do budowania oppidum, czyli grodu otoczonego wa貫m, na terenie Polski nie natrafiono na celtyckie oppidum. Zostawili natomiast ulepszone narz璠zia rolne. Stosowali ulepszone, okute 瞠lazem, typy sierp闚 i kos. Rozwijali wiele rzemios, szczeg鏊nie obr鏏k metali kolorowych i 瞠laza. Celtyccy jubilerzy tworzyli ozdoby pokryte charakterystycznym ornamentem, do kt鏎ego stosowali r闚nie szk這. Przy produkcji ceramiki stosowali ko這 garncarskie. Celtowie jako pierwsi na ziemiach S這wian rozpocz瘭i bicie srebrnych i z這tych monet. Po鈍iadczaj to, formy odlewnicze tzw. Kr捫ki mennicze znalezione pod Krakowem w Zakrzowie oraz w Mogile. 奸ady pobytu Celt闚 w Polsce znane s g堯wnie z osad z okolic Krakowa. Jednym z najwi瘯szych znalezisk zwi您anych z pobytem Celt闚 w Ma這polsce s dwa groby odkryte w Iwanowcach ko這 Krakowa. Zmarli byli wyposa瞠ni w rytualne zgi皻e miecze w 瞠laznych pochwach, groty, fragmenty 瞠laznych ogniw pozosta這軼i po pasach, zapinki, naczynia oraz umba - ochrona 鈔odkowej cz窷ci tarczy. Groby kultury late雟kiej wyst瘼uj tak瞠 w Kietrzu. Znaleziskiem tzw. lu幡ym jest obosieczny 瞠lazny miecz w zdobionej pochwie znaleziono w okolicach Rzeszowa. Du瞠 ilo軼i late雟kiej ceramiki malowanej znaleziono w okolicach Krakowa - Plesz闚, Tropisz闚, Igo這mia.

U schy趾u III w. p.n.e. na terenach obj皻ych latenizacj dokonuj si przemiany kulturowe w wyniku, kt鏎ych powstaj kultury przeworska - w Polsce 鈔odkowej i cz窷ciowo po逝dniowej oraz oksywska na Pomorzu.

Latenizacja ziem polskich wyrazi豉 si powstaniem dw鏂h kultur: przeworskiej oraz oksywskiej. Ludno嗆 篡j帷a na terenach, obj皻a dzia豉lno軼i Celt闚, zaadoptowa豉 ich wzorce w spos鏏 odpowiadaj帷y tradycji oraz w豉snym potrzebom tych plemion. Wp造wy Celt闚 stworzy造 za baz cywilizacyjn dla dalszego rozwoju ziem s這wia雟kich.

Wp造wy germa雟kie na S這wia雟zczy幡ie

Germania nazwa funkcjonuj帷a od czas闚 staro篡tnych, okre郵aj帷a obszary po這穎ne na wsch鏚 od Renu i na p馧noc od g鏎nego i 鈔odkowego Dunaju. Tereny te zamieszkiwa豉 grupa lud闚 indoeuropejskich wyodr瑿nionych na prze這mie II i I tysi帷lecia p.n.e. Do wa積iejszych plemion germa雟kich nale瞠li Goci, kt鏎zy pierwotnie zamieszkiwali Skandynawi i tereny P馧wyspu Jutlandzkiego - Gotlandia, sk康 w pocz徠kach naszej ery rozpocz瘭i ekspansj na po逝dnie w kierunku Europy 字odkowej. W tym te czasie opanowali dzisiejsze tereny polskie - Pomorze.

W dorzeczu ζby od po這wy I tysi帷lecia p.n.e. rozwija豉 si kultura jastorfska, kt鏎ej ludno嗆 stanowi豉 jeden z od豉m闚 German闚. Wschodnie grupy kultury jasferskiej wyst瘼owa造 w zachodniej Polsce - grupa odrza雟ka na zachodnim Pomorzu oraz grupa gubi雟ka na ㄆ篡cach i w cz窷ci Dolnego 奸御ka. Plemiona germa雟kie - Swebowie zamieszkiwa造 wy陰cznie w osadach nieobronnych. By造 one zgrupowane w skupiskach, oddzielonych od siebie pasami terenu niezaludnionego. Skupiska te identyfikuje si z siedzibami poszczeg鏊nych plemion. Ludno嗆 kultury jasferskiej zajmowa豉 si rolnictwem i hodowl. Przejawem narastania w鈔鏚 lud闚 germa雟kich tendencji do migracji, by豉 wielka w璠r闚ka Cymbr闚 w latach 120-101 p.n.e. Przeszli oni tereny wzd逝 ζby, a nast瘼nie wzd逝 Odry i dalej kieruj帷 si na po逝dnie. Ekspansja German闚 przybiera豉 cz瘰to posta zbrojnych najazd闚. Ich nap造w, na dzisiejsze ziemie Polski, doprowadzi do zaniku kultury Celt闚 na tych terenach i upowszechnienia si kultury przeworskiej.

Mianem kultury przeworskiej okre郵a si pozosta這軼i osadnictwa lugijskiego, rozwijaj帷ego si w po逝dniowej i 鈔odkowej Polsce ju od ko鎍a III w. p.n.e. Najprawdopodobniej w obr瑿ie tej kultury zamieszkiwa造 te plemiona germa雟kich Wandal闚: Siling闚, Hasding闚. Na terenach zachodniej Wielkopolski prawdopodobnie Burgundowie. Wydaje si, 瞠 Lugiowie byli zwi您kiem wielu plemion. Ludno嗆 tej kultury zamieszkiwa豉 osady o charakterze wiejskim. W obrz康ku pogrzebowym dominowa這 cia這palenie. Groby wyposa瘸ne by造 w naczynia gliniane, przedmioty codziennego u篡tku, ozdoby, narz璠zia i bro.

W ci庵u pierwszej po這wy I w. n.e. na tereny wschodniego Pomorza przybyli Goci, a nast瘼nie Gepidzi. Osiedlili si na Pojezierzu Kaszubskim i Kraje雟kim oraz w okolicach dzisiejszego Elbl庵a. Ich dzia豉lno嗆 spowodowa豉 daleko id帷e zmiany w kulturze zamieszkuj帷ej tu dotychczas ludno軼i. Ju na prze這mie er na cia這palnych cmentarzyskach Pomorza Wschodniego pojawi造 si pierwsze groby szkieletowe. Na nekropoliach, wi您anych z Gotami, wznoszono kamienne kr璕i kultowe, kurhany, stele i bruki kamienne. Nad doln Wis陰 upowszechni si zwyczaj nie wk豉dania do grob闚 zmar造ch m篹czyzn broni i przedmiot闚 z "cennego" 瞠laza, do grob闚 kobiet natomiast wk豉dano liczne ozdoby z br您u, srebra, czasem z這ta. Zmiany te wyodr瑿ni造 now kultur, kt鏎a uformowa豉 si pod koniec I w. n.e. - kultura wielbarska. Kultura ta w drugiej po這wie II w. przemieszcza豉 si na obszary wschodniego Mazowsza i Podlasia, a nawet na Polesie i Wo造. Trudno okre郵i, co spowodowa這 te w璠r闚ki. Prawdopodobnie wewn皻rzne wojny mi璠zy Gotami a Gepidami oraz Burgundami oraz najazd Hun闚 zmusi造 ludno嗆 tej kultury do porzucenia swych siedzib. Jednak nad doln Wis陰 kultura wielbarska przetrwa豉 do po這wy V w.

Pami皻a jednak nale篡, i Goci nie opanowali ziem kultury przeworskiej. W ten spos鏏 na ziemiach polskich panowa造 przez pewien czas dwie kultury: przeworska i wielbarska.

Podsumowanie

Mam nadziej, i przedstawi豉m zasi璕 i rodzaj wp造w闚 germa雟kich i celtyckich na S這wia雟zczyzn. Stara豉m si wykaza, 瞠 osadnictwo na terenach, dzi uto窺amianych ze S這wia雟zczyzn, przez plemiona s這wia雟kie zacz窸o si stosunkowo. Wydaje si, 瞠 rzymskie okre郵enie Barbarikum wyra瘸j帷e przekonanie, i 篡j帷e tu ludu s dzikie i barbarzy雟kie, jest trafne. Doda jednak nale篡, 瞠 do II w. n.e. nie by造 to plemiona s這wia雟kie. Okres wojen mi璠zyplemiennych, a tak瞠 w璠r闚ki lud闚 europejskich w ko鎍u I tysi帷lecia p.n.e. i pierwszych stuleciach naszej ery pozostawi造 znaczny 郵ad w prehistorii S這wian. Na ziemiach polskich znale幢i si, wi璚 kolejno Germanie za Odry, Celtowie, wreszcie germa雟cy Goci ze Skandynawii, Gepidzi i Burgundowie. Nie da si pomin望 osi庵ni耩 kultury late雟kiej oraz wielbarskiej tym bardziej, 瞠 pozosta這軼i tych kultur odnajdujemy na terenach Polski. Nowoczesny, jak na tamten czas, spos鏏 uprawy roli, narz璠zia wzmocnione 瞠lazem, rozwini皻e g鏎nictwo i hutnictwo 瞠laza, garncarstwo to tylko najwa積iejsze osi庵ni璚ia Celt闚, kt鏎e wywar造 wp造w na rozw鎩 plemion s這wia雟kich. Nie wspomn o broni, przedmiotach codziennego u篡tku i ozdobach, kt鏎ych tw鏎cami byli zar闚no Germanie jak i Celtowie. Powinni鄉y pami皻a o specyficznym sztuce Celt闚, wzory i wykonanie, kt鏎a inspiruje do dzi. Wreszcie organizacja spo貫czna i rodzaje osadnictwa sta造 si wzorcem dla p騧niejszych kultur w tym kultury s這wia雟kiej.

W璠r闚ki lud闚 ogarniaj帷e Europ pod koniec III w. i najazdy Hun闚 w pocz徠kach IV w. doprowadzi造 nie tylko do upadku Cesarstwa Rzymskie na zachodzie, ale r闚nie do ujednolicenia kultury s這wia雟kiej. Korzystaj帷 z tych przemieszcze, S這wianie przesun瘭i si na zach鏚, znacznie rozszerzyli swoje siedziby, opanowali ca貫 dorzecze Dniepru, g鏎nej Wo貪i, ziemie mi璠zy Odr i ζb oraz nad Wis陰 i Wart. Stworzyli w豉sn kultur charakterystyczn dla tej grupy lud闚, wykorzystuj帷 ju istniej帷e wzorce.

BIBLIOGRAFIA

  1. Wielka Encyklopedia 安iata, tomy II i IV, Oxford 2003.
  2. Popularna Encyklopedia Powszechna, tomy III i VI, Pinex, Krak闚 2000.
  3. Wielka Historia 安iata, tomy III-VI, Krak闚 2000.
  4. Wielka Historia Polski, tom I, Krak闚 2000.
  5. Historia Polski, Kopia, Warszawa 1995.
  6. Atlas Historyczny 安iata, PPWK, Warszawa 1994.