1.1. Typy instytucjonalnych form opieki
Przez pojęcie "opieka nad dzieckiem" rozumiemy działanie polegające na zaspokajaniu ze środków państwa lub z innych źródeł potrzeb życiowych dzieci i młodzieży, które trwale, okresowo bądź wybiórczo nie mogą być zaspokajane przez rodzinę. Celem opieki jest stworzenie niezbędnych do prawidłowego rozwoju dziecka warunków materialnych i wychowawczych, także usuwanie przeszkód w prawidłowym przebiegu procesów tego rozwoju i socjalizacji. Taka definicja wyznacza trzy zasadnicze funkcje instytucjonalnego systemu opieki nad dzieckiem: - socjalno-bytową
- profilaktyczno-wychowawczą
- rewalidacyjną i resocjalizacyjną
"Ze względu na zakres, rodzaj i czas trwania świadczeń dzieli się je na opiekę całkowita, częściową i doraźną." (B. Głowacka, 1993, s. 25). Natomiast "forma opieki" wg Zdzisława Dąbrowskiego jest"(...) całościowym układem opieki, zawierającym treści i funkcje podstawowe, niezmienne oraz treści, funkcje, materialno-organizacyjno-prawne podstawy i kształty zewnętrzne specyficzne". (Z. Dąbrowski, 1997, s. 10). Inaczej forma opieki to określony specyficzny układ opiekuńczy (instytucja opiekuńcza). Opieka socjalno-bytowa może mieć formę materialną bądź wychowawczą. Materialna przybiera formy stypendiów, zasiłków, dożywiania bądź wypoczynku natomiast wychowawcza to świetlice szkolne, internaty, bursy. Poradnie psychologiczno-pedagogiczne zajmują się diagnozowaniem, ustalaniem rodzaju potrzeb bądź zaburzeń, proponowaniem form pomocy i opieki. Formy opieki instytucjonalnej to także opieka specjalistyczna: - zespoły socjoterapii
- klasy terapeutyczne
- grupy profilaktyczno-wychowawcze i terapeutyczne.
Placówki opieki częściowej dzielą się na: rekreacyjno-wychowawcze (np. bursy) a także profilaktyczno-wychowawcze.
Pogotowia opiekuńcze są również formą opieki instytucjonalnej. Zapewniają one opiekę doraźno-okresową, ustalają potrzeby i rodzaje opieki. Ośrodki adopcyjno-opiekuńcze zajmują się przygotowaniem dzieci i rodziców do adopcji, udzielają porad rodzinnych i prawnych. Wśród placówek opieki całkowitej możemy wyróżnić: - opiekuńcze
- resocjalizacyjne
Do pierwszych z nich zaliczamy przede wszystkim domy dziecka, wioski dziecięce, rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka. Placówki resocjalizacyjne są przeznaczone dla osób niedostosowanych społecznie. Są to głównie: schroniska dla nieletnich, zakłady poprawcze i ośrodki odwykowo resocjalizacyjne dla młodzieży uzależnionej. Do instytucjonalnych form opieki należą także bursy i internaty.
1.2. Zadania Bursy Szkolnej w Kole
Nasza placówka należy do instytucjonalnych form opieki nad młodzieżą. Mieszkańcy bursy to młodzież w wieku 15-20 lat i w związku z dużym rozwojem fizycznym i psychicznym w tym okresie życia należy zapewnić jej odpowiednie warunki prawidłowego i bezpiecznego rozwoju dotyczące zdrowia, rozwoju osobowości i wypoczynku. W zakresie zdrowia staramy się stworzyć właściwe warunki zdrowotno-sanitarne, zapewnić opiekę medyczną, kształtować nawyki higieniczno-porządkowe. Wskazane jest także pogłębianie wiedzy dotyczącej zasad udzielania pierwszej pomocy, szkodliwości alkoholu, nikotyny, narkotyków, lekomanii. Bursa zapewnia także odpowiednie żywienie, urozmaicone i wysokokaloryczne. Dla higieny psychicznej istotne jest, po długim pobycie w szkole, zapewnienie dobrych warunków wypoczynku i rozrywki. Chodzi głównie o możliwość odpoczynku w ciągu dnia, spokojny sen w nocy, nauczanie racjonalnego spędzania wolnego czasu i organizowanie go.
W odniesieniu do zadań opiekuńczo-wychowawczych bursa stanowi czasowe miejsce zamieszkania, a wychowankowie są w swoistym, niejako zamkniętym środowisku. W związku z tym należy im zapewnić zaspokojenie potrzeby przynależności, intymności, uznania, zrozumienia, oparcia i pomocy. Ważna jest tutaj rola wychowawcy, do którego uczeń powinien mieć zaufanie i przeświadczenie, że zawsze może liczyć na pomoc. W realizacji zadań diagnostycznych najważniejsze jest poznanie wychowanków. Dotyczy ono warunków rodzinnych, materialnych, stanu zdrowia, zainteresowańpoziomu uspołecznienia, a także pomocy w adaptacji do zbiorowego życia. Konieczność dostosowania się do innych musi powodować rezygnację, przynajmniej częściową, z własnych potrzeb i dążeń.
Należy jednak liczyć się z tym, że wychowankowie przychodzą do placówki z określonymi już postawami i poglądami. Zadaniem bursy jest ich poznanie i właściwe kształtowanie. W placówkach opiekuńczo-wychowawczych jako zadanie kompensacyjne traktuje się wyrównywanie braków wynikłych z faktu zamieszkania wychowanków poza domem rodzinnym i zaspokojenie ich potrzeb opiekuńczych. Kompensacja w bursie dokonuje się także przez rozwijanie procesów samowychowania. Dla młodzieży ze wsi miasto stanowi pewną ofertę kulturową-wyrównują się braki środowiskowe w zakresie kultury osobistej i życia towarzyskiego. Przygotowaniu do życia społecznego sprzyjają dyskusje i spotkania, które ułatwiają wymianę poglądów, podejmowanie wspólnych zadań, uczą kultury współżycia. Istotne jest także wdrażanie do samodzielności w podejmowaniu decyzji oraz odpowiedzialności za siebie i innych. Musimy zapewnić również odpowiednie warunki uczenia się i udzielać pomocy uczniom mającym trudności w nauce. Poprzez szczegółowe zadania budzimy aspiracje do osiągania coraz to lepszych wyników i wspieramy ogólny rozwój intelektualny wychowanków.
W każdej instytucji, także i w bursie funkcjonują normy zachowań. Życie codzienne młodzieży sterowane jest poprzez harmonogram dnia, w którym przewidziany jest czas: na sen, higienę, posiłki, prace porządkowe, naukę, kulturę i rozrywkę oraz czas wolny.
Wychowankowie są także zobowiązani do przestrzegania regulaminu, stworzonego przy udziale mieszkańców placówki. Bursa jest zakładem opieki całkowitej, ale okresowej, bowiem przyjmuje młodzież zamiejscową na czas trwania nauki w szkole (od września do czerwca) zapewniając jej zamieszkanie, wyżywienie (odpłatne) i opiekę wychowawczą. Statut Bursy Szkolnej w Kole powstał w oparciu o konsultację z Młodzieżową Radą Bursy i Radą Pedagogiczną. W swoich założeniach uwzględnia on Powszechną Deklarację Praw Człowieka z 1949r., Europejską Konwencję Praw Człowieka z 1950r., Konwencję Praw Dziecka z 1989r., Ustawę z dnia 26.11.1982 r. "Kartę Nauczyciela" w sprawie organizacji i funkcjonowania internatów i burs, Ustawę o systemie oświaty. Do zadań należą min. główne kierunki pracy dydaktyczno-wychowawczej zawarte w Planie Pracy Opiekuńczo-Wychowawczej na dany rok, Programie Opiekuńczo-Wychowawczym, Planie Rozwoju Bursy Szkolnej w latach 2001-2006, Programie Profilaktycznym. Te podstawowe kierunki zawarte w ww. dokumentach są wytycznymi dla wychowawców poszczególnych grup. W oparciu o nie wychowawcy układają własne, roczne plany pracy, które realizują w swoich grupach wychowawczych. Do nadzoru pedagogicznego upoważniony jest dyrektor, a harmonogram hospitacji jest załączony do każdego planu pracy. Nasza placówka realizując wyżej wymienione zadania ściśle współpracuje z Poradnią Psychologiczno-Pedagogiczną, Przychodnią Leczenia Uzależnień i Współuzależnień, Komendą Powiatową Policji i samorządem lokalnym. Wymienione przeze mnie wyżej zadania stanowią jednakże bardzo ogólny zarys funkcjonowania naszej placówki. Chciałabym przedstawić pokrótce bardziej szczegółowo sposoby realizacji niektórych z nich. W swoich działaniach chcielibyśmy wykształcić u naszych wychowanków następujące cechy: - wysoką kulturę osobistą, zachowanie się z godnością i szacunkiem dla drugiego człowieka
- uczciwość, umiejętność odróżniania dobra od zła, wrażliwość na krzywdę ludzką
- odporność na negatywne wpływy różnych patologicznych zjawisk społecznych
- patriotyzm, szacunek do ojczyzny i symboli narodowych, świadomość przynależności do "małej ojczyzny" - Ziemi Wielkopolskiej, szacunek do przyrody.
Nasza praca opiekuńczo-wychowawcza prowadzona jest w bardzo wielu obszarach. Przytoczę tutaj kilka przykładów. W realizacji szczegółowych działań kompensacyjnych rozpoznajemy potrzeby naszych wychowanków, ich sytuację domową i dla osób najbardziej potrzebujących szukamy pomocy materialnej w ich środowisku. Wychowankowie z rodzin niewydolnych wychowawczo i patologicznych są objęci indywidualną opieką. Wychowawcy poszczególnych grup organizują zajęcia mające na celu eliminowanie napięć, agresji i uczenia podopiecznych bezpiecznego odreagowanie emocji. Niektórzy z naszych wychowanków korzystają dodatkowo z pomocy specjalistów Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej i Poradni Leczenia Uzależnień i Współuzależnień. Ta współpraca przynosi doskonałe efekty, bowiem wzajemne konsultacje w sprawach uczniów stwarzają możliwość utworzenia odpowiednio dostosowanego do potrzeb każdego z wychowanków programu terapeutycznego. Rozwija to umiejętności psychospołeczne młodzieży i przyczynia się do przeciwdziałania zagrożeniom. Kładziemy również bardzo duży nacisk na przeciwdziałanie patologiom i niedostosowaniu społecznemu. Oprócz zajęć w grupach wychowawczych organizowanych przez wychowawców bardzo często naszymi gośćmi są terapeuci, psycholodzy i policjanci. W bieżącym roku odbył się cykl zajęć ze specjalistą psychoterapii uzależnień dotyczący nadużywania przez młodzież substancji psychoaktywnych oraz ze specjalistą do spraw przemocy. Poruszony został problem przemocy wśród rówieśników i sposobów radzenia sobie z nią oraz spotkanie pod hasłem: "Dotyk, który boli". Jak widać w tym obszarze nasza praca prowadzona jest wielotorowo i przynosi wymierne efekty. W aspekcie rozwijania osobowości naszych wychowanków opracowany został i wdrożony cykl zajęć mający na celu podnoszenie samooceny młodzieży. Zajęcia z grupą terapeutyczną w tym zakresie miały na celu: wdrożenie do pracy nad sobą, poznanie swoich słabych i mocnych stron, poznanie sposobów prezentowanie siebie a przede wszystkim odkrywania własnego potencjału. Młodzież poznała również związek z określonym zachowaniem człowieka a jego dobrym samopoczuciem. W zakresie przestrzegania zasad higieny psychicznej dbamy o poprawne relacje wychowawca-wychowanek. Uczestniczymy w życiu młodzieży udzielając jej porad, pomagając rozwiązać problemy. W cyklach zajęć warsztatowych młodzież uczy się: sposobów rozładowania napięcia psychicznego, pogłębia wiadomości na temat zdrowia psychicznego, umiejętności obserwowania reakcji własnego organizmu na różne bodźce, rozpoznawania stresów i radzenia sobie z nimi, a także prostych technik relaksacyjnych. Tego typu działania: różnorodność propozycji, ciekawa forma prowadzenia zajęć, zapraszanie na nie gości, bogata oferta kulturalna przeciwdziała zachowaniom agresywnym i przeciwdziała patologiom na terenie naszej placówki. Staramy się także zapewnić naszym wychowankom bogatą ofertę spędzania wolnego czasu, między innymi w zakresie życia towarzyskiego i kulturalnego. Na początku roku szkolnego Rada Pedagogiczna wspólnie z dyrektorem i Młodzieżową Radą Bursy opracowuje "Kalendarz Imprez". Bardzo dużym zainteresowaniem wśród młodzieży cieszą się przede wszystkim: andrzejki, wigilia i bal karnawałowy. Także bardzo często odbywają się spektakle teatralne i spotkania z ciekawymi ludźmi. Ostatnio naszym gościem był J. Chomontek, z którym niestety bezskutecznie próbowali zmierzyć się nasi chłopcy. Organizowane wycieczki pozwalają poznać naszym wychowankom ziemię kolską i konińską, szczególnie młodzieży z Zespołu Szkół Plastycznych pochodzącej z całej Polski. W bieżącym roku szkolnym bursowska biblioteka otrzymała nowe pomieszczenie, co umożliwiło powstanie czytelni, powiększył nam się księgozbiór a w najbliższym czasie zakupiony zostanie komputer.
Uruchomiona została także świetnie wyposażona siłownia, z której korzystają zarówno chłopcy jak i dziewczęta. Bardzo dużym sukcesem jest również dobra współpraca z rodzicami naszych wychowanków, opiekunami ze Środowiskowych Hufców Pracy w Kłodawie i Kole, pedagogami szkolnymi. Jak widać całokształt naszych działań jest bardzo szeroki i zmierza do zapewnienia mieszkającej u nas młodzieży wszechstronnego rozwoju w okresie dojrzewania, zarówno w sferze rozwoju osobowości jak i wypoczynku oraz zdrowia.
Bibliografia
- Z. Dąbrowski, Pedagogika opiekuńcza w zarysie, t. I, WSP Olsztyn 1997.
- B. Głowacka, Opieka nad dzieckiem w działalności resortu Edukacji Narodowej, (w) Kierunki rozwoju współczesnej pedagogiki opiekuńczej i specjalnej, red. J. Strochumiałka, WSP, Częstochowa 1993.
| 
