Aktywność dziecka jest ważnym wyznacznikiem jego rozwoju psychicznego. Podstawową jednostką jego aktywności są czynności. Działanie - to swoisty ciąg czynności i działań to - działalność. Działalność charakterystyczna dla wieku dziecięcego to: - zabawa
- twórczość artystyczna
- działalność lub aktywność poznawcza
Według W. Okonia zabawa jest działaniem podejmowanym dla własnej przyjemności, a opartym na udziale wyobraźni tworzącej nową rzeczywistość. Choć działaniem tym rządzą reguły, których treść pochodzi z życia społecznego, ma ono charakter twórczy i prowadzi do samodzielnego poznawania i przekształcania rzeczywistości. Zabawy dzieci są bardzo różnorodne, można je różnie klasyfikować: - zabawy zależne od poziomu własnej aktywności - zabawy dowolne lub swobodne podejmowane z inicjatywy dziecka
- kierowane przez matkę, rodzeństwo, nauczyciela
- zabawy indywidualne lub samorzutne
- zabawy grupowe
- zabawy zależne od poziomu uspołecznienia dzieci
- równoległe (paralelne) - dzieci bawią się obok siebie (np. wymieniający zabawki)
- zabawy zbiorowe - dzieci bawią się wspólnie, lecz nie dzielą między siebie ról ani funkcji
- zabawy zespołowe - z podziałem ról, przywódcą i wykonawcami
- zależnie od przebiegu zabawy
- zabawy chaotyczne i otwarte
- planowane i zamknięte
- zależne od treści zabaw (ten sam rodzaj zabaw jest różnie określany)
- zabawa tematyczna (zabawa w kole, zabawa fikcyjna, dramatyczna, twórcza czy symboliczna)
- zabawy swobodne (manipulacyjne, konstrukcyjne)
- gry i zabawy dydaktyczne
- zabawy ruchowe
- zabawy sceptyczne (słuchanie bajek, oglądanie ilustracji, filmów)
W wieku niemowlęcym formę zabawy mają czynności ruchowe prowadzące do przemieszczania się, oraz czynności manipulacyjne na przedmiotach. Pierwsze manipulacje specyficzne - to próby otwierania i zamykania pudełek, wkładania mniejszych przedmiotów do większych, mieszanie łyżeczką itp. manipulacje ekspresyjne - łączy się z poznawaniem cech przedmiotów za pomocą zmysłów (lizanie, wąchanie, gryzienie), zabawy ruchowo-manipulacyjne - to przewożenie przedmiotów, na wózkach samochodowych, ciągnięcie na sznurku zabawek, puszczanie bąka, popychanie np. motyla. Zabawy te zaspokajają potrzebę ruchu, a zarazem pozwalają na poznawanie otoczenia. Materiałem idealnym do manipulacji są klocki, które dzieci próbują ustawiać, w czym można dopatrywać się początków zabaw konstrukcyjnych. U małych dzieci pojawiają się zaczątki zabaw tematycznych, mają one charakter naśladowczy i odtwórczy np.: dziecko kołysze lalkę, usypia, nuci kołysankę. Momentem przełomowym dla twórczych zabaw tematycznych jest świadome odgrywanie roli i utrzymywanie się w tej roli dłuższy czas. Zabawy tematyczne i konstrukcyjne dzieci w wieku przedszkolnym W wieku przedszkolnym twórcze zabawy tematyczne, poza doświadczeniami dzieci uzupełniane są przez wyobraźnie i fantazję. Dzieci nadają sobie nazwę np.; jestem mamą, fryzjerem, konstruktorem, co ułatwia uświadomienie roli, jaką odgrywa. Najczęściej odgrywane zabawy to zabawa w dom, w lekarza, w budownictwo. Zabawy tematyczne dzieci starszych to zabawy zespołowe. Już dzieci trzyletnie łączą się w małe grupki, bawią się jednak krótko, dzieci cztero-pięcioletnie łączą się w większe zespoły. Zespoły sześcio-siedmiolatków są liczniejsze i zabawa trwa dłużej, nawet godziny. Podczas zabaw tematycznych dzieci używają wiele rekwizytów to znaczy zabawek i różnych przedmiotów, którym dzieci nadają znaczenie symboliczne (np. patyk - to termometr, kasztany, żołędzie - to artykuły spożywcze, itp.) Rozwój zabaw tematycznych wiąże się z rozwojem mowy, dzieci nie tylko przekazują swoje zamiary, ustalają funkcje, kierują poszczególnymi etapami. Mowa także kreuje akcję zabawy. Już dzieci trzy-czteroletnie przystępują do budowania z określonym zamiarem i planem (np: buduję most, dom) nie zawsze doprowadzają swój plan do końca, ale go zmieniają w trakcie zabawy. Dzieci starsze wyobrażają sobie w sposób szczegółowy, co pragną zbudować, interesują się wynikiem budowli, a jeśli nie została dokończona, robią to następnego dnia. Dzieci starsze używają różnorodnego materiału, dobierają odpowiednie elementy. Budowle są stabilne, lepiej wykonane, dzieci budują zespołowo, wymieniają się uwagami. Oprócz zabaw konstrukcyjnych klockami dzieci często bawią się w układanie różnych elementów według modelu, przedstawiającego konkretny wzór na przykład motyla, lub składanki geometryczne. W okresie późnego dzieciństwa zabawa przestaje być najważniejszą formą działalności dziecka, a staje się nią nauka. Dla dzieci od siedmiu do dwunastu lat osiągnięcie celu zabawy staje się sprawą zasadniczą, której podporządkowuje organizację i przebieg zabawy. Zabawy tematyczne utrzymują się przez cały okres późnego dzieciństwa. Wielu nowych tematów zabaw dostarcza lektura, film, dzieci odgrywają swoich bohaterów, np.: bawią się w podchody Indian, kowbojów. Zespołowe zabawy tematyczne przybierają charakter zabaw dramatycznych, inscenizacji. Z kolei zabawy konstrukcyjne przekształcają się w majsterkowanie. Rozpowszechnione są rozmaite gry zespołowe (zabawy z regułami), (np.: w berka, dwa ognie). Coraz chętniej uprawiają zabawy sportowe w zespole i indywidualnie (wrotki, łyżwy, rolki). Zabawa jest tez swoistą formą uczenia się: zdobywania wiadomości, umiejętności sprawności, zwłaszcza u dzieci młodszych, które nie zdobywają w inny sposób informacji o świecie. Podczas zabawy dziecko utrwala (doskonali przyswojone już sposoby myślenia (działania, rozwija swe możliwości umysłowe, wzbogaca zasób wiedzy). Zabawy tematyczne pozwalają skonkretyzować dziecku to co wie o życiu człowieka, o pracy człowieka, o stosunkach społecznych. Duże jest znaczenie zabaw tematycznych dla rozwoju wyobraźni, rozwija się wyobraźnia przestrzenna. Zabawy dają dzieciom możliwość ekspresji emocjonalnej, stwarzają okazję do wyładowania konfliktów uczuciowych, napięć nerwowych. Stają się także szkołą uczuć - dziecko wczuwa się w świat uczuć osoby, którą odtwarza. Dla nauczycieli przedszkola zabawy mają wartość diagnostyczną - zachowanie dzieci informuje o jego stanach uczuciowych o jego trudnościach, konfliktach w grupie. Zabawy tematyczne spełniają ważną rolę w procesie socjalizacji - dziecko uczy się dostosowywać do ustalonych norm, przestrzegania reguł. Kształtują również pozytywne cechy osobowości - uspołecznienie czy zdyscyplinowanie. Kształtuje się wytrwałość, cierpliwość w dążeniu do celu, doprowadzanie pracy do końca. Rozwija się również umiejętność współdziałania i współpracy, kształtują się uczucia społeczne, życzliwość, chęć niesienia pomocy, poczucie obowiązku, odpowiedzialność. Jaka jest rola nauczyciela w zabawie dzieci? Ingerująca w zabawę powinna być ostrożna i dyskretna, nauczycielka nie powinna kierować zabawą, ale współdziałać i udzielać pomocy, stworzyć warunki do dobrej zabawy, a więc - miejsce, czas, materiał, narzędzia - to warunki zewnętrzne. Warunki wewnętrzne - to wzbogacanie wiadomości dziecka, poszerzanie doświadczeń dzieci przez książki, pogadanki, wycieczki, filmy, itp. Niekiedy potrzebny jest współudział nauczycielki w zabawie, polegający na dyskretnym podsuwaniu nowych pomysłów, uzupełnianie rekwizytów, pokaz - jeśli dziecko nie wie do czego służy dany przedmiot. Twórczość artystycznaTwórczość artystyczna dzieci przejawia się nie tylko w formie plastycznej, ale także czynności oparte na materiale dźwiękowym, czy słownym - a więc melodie, tańce, rymowanki, wierszyki, opowiadania. Twórcza aktywność słowna dzieci - neologizmy, szczyt rozwoju w piątym roku życia. Następuje tu nadawanie nowej nazwy przedmiotom, zjawiskom, osobom (np.: jaśnić - świecić, zagiętki - stopy, beksiarz, niedobrzyca) - język metaforyczny - nadawanie osobliwych nazw przynależnych innym obiektom
- mowa monologowa - w wieku przedszkolnym jest mało konwencjonalna, wolna od ograniczeń i stereotypów. Dopiero dzieci w wieku szkolnym, zachęcane do mówienia całym zdaniem - przestają wypowiadać się spontanicznie i swobodnie. Ich twórczość werbalna zostaje zahamowana, pewien zastój jest spowodowany też koncentracją dzieci na nauce czytania i pisania.
Formy aktywności poznawczej dzieci są różnorodne, a ich kształtowanie się wraz z wiekiem podlega prawom rozwojowym. Dziecko poznaje świat najpierw w toku bezpośredniego działania na przedmiotach, potem tworzy obrazy umysłowe i pojęcia oraz wykonuje pewne czynności w wyobraźni i myśli. Poznawanie świata odbywa się poprzez czynności badawcze - eksploracyjne. Właściwa eksploracja zaczyna się wówczas, gdy ustala się pojęcie przedmiotu. W zetknięciu z nowym przedmiotem dziecko przechodzi od fazy odruch orientacyjnego do złożonych czynności badawczych, a więc obserwowanie obiektu, dotykanie i obmacywanie go, przysłuchiwanie się odgłosom, jakie przedmiot wydaje, manipulowanie całością lub częściami, a także reakcje nowacyjne: "co to jest", "do czego to służy", "kto to zrobił?" Między dziećmi istnieje duża różnica w stopniu eksploratywności, zależy ona od wewnętrznych predyspozycji jak i oddziaływań środowiska wychowawczego (matki, rodzeństwa). Formą aktywności poznawczej w wieku przedszkolnym są pytania. Są one ważnym źródłem informacji o świecie, dziecko, które zadaje pytania jest aktywne i bardziej zainteresowane problemem. Liczba pytań wzrasta z wiekiem, a najwięcej ich procent przypada na wiek od pięciu do sześciu lat, okres ten często jest nazywany "wiekiem pytań". Funkcja poznawcza pytań polega na tym, ze dziecko, prowokuje dorosłego do zaspokojenia ciekawości jak i na tym, ze forma językowa pytań sprzyja kategoryzacji wiedzy - pytania synpraktyczne - towarzyszące działaniu na przedmiotach
- pytania obserwacyjne związane z czynnościami percepcyjnymi
- pytania innowacyjne zmierzające do ustalenia ogólnych zasad
Oprócz pytań pojedyńczych wraz z wiekiem dziecko zadaje szereg kolejnych pytań, w toku dociekania dziecko stawia rozmaite hipotezy i chce upewnić się czy jego przypuszczenia są prawdziwe. Wyróżniamy następujące rodzaje pytań związanych z wymianą informacji: - funkcja instrukcyjna - dziecko oczekuje konkretnej wskazówki, instrukcji działania (otwierające skarbonkę - "jak to się robi?")
- funkcja orientacyjna - chce się zorientować w aktualnej sytuacji: ("kiedy tatuś wróci z pracy?")
- funkcja heurystyczna - pytania służące kategoryzacji: ("dlaczego wszyscy ludzie mają krew i ptaszki i ryby?")
- funkcja oceniająca - pytania związane z wymiana uczuć, gdy dziecko oczekuje akceptacji ("ja pani poskarżyłem, że chłopcy krzyczeli, to bardzo źle zrobiłem")
- funkcja ekspresyjna - gdy dziecko wyraża emocje ("kochasz mnie babciu mocno?")
Oprócz funkcji interpersonalnej pytań związanych z wymianą informacji, z wymiana uczuć, postaw, ważna jest funkcja interpersonalna mająca na celu nawiązanie i podtrzymywania kontaktu. Najwięcej pytań służy wymianie informacji, a pytania pełniące funkcję heurystyczną pojawiają się najczęściej około czwartego roku życia. Bardzo ważną sprawą jest atmosfera wzajemnej życzliwości, która towarzyszy wszystkim naszym działaniom, a ambicją nauczyciela jest - pomóc dziecku znaleźć jego własną drogę, na miarę jego możliwości i zdolności. Z punktu widzenia wychowania małego dziecka zabawa jest niezbędnym elementem jego rozwoju. Każde dziecko jest bowiem predysponowane do odegrania pewnej roli społecznej i nigdzie nie jest powiedziane, że dobry szewc jest kimś gorszym od zdolnego artysty. Ważne jest tylko to, "czy będzie on mniej, czy bardziej człowiekiem" i my jako nauczyciele do tego przede wszystkim powinniśmy dążyć, aby wychować człowieka przez duże "C".
Bibliografia: - Huizinga J., Homo Ludens. Zabawa jako źródło kultury, Warszawa 1985r.
- Hurlock E., Rozwój dziecka, Warszawa 1985r.
- Kielar M., Jak pomagać dziecku w poznawaniu świata, Warszawa 1994r.
- Krzysztoszek Z., Zabawa, praca, nauka w przedszkolu, Warszawa 1976r.
- Okoń W., Słownik pedagogiczny, Warszawa 1984r.
|
