Postawa jest pojęciem wieloznacznym i różnie definiowanym. Czasem utożsamia się ją z nastawieniem, czyli gotowością do określonych zachowań i działań. Cz. Czapow pisze: Postawa jest predyspozycją zarówno do specyficznego spostrzegania i myślenia, jak i predyspozycją do przeżywania specyficznych emocji oraz predyspozycją do określonego działania. Postawa ujmowana jest zawsze jako stosunek kogoś do czegoś lub kogoś do kogoś, dotyczy, więc otaczającej rzeczywistości i jest realizowana w jej obrębie. Jest ona, zatem pewnego rodzaju łącznikiem pomiędzy człowiekiem, a światem. Postawa społeczna jest zarazem postawą moralną. Proces kształtowania się postaw społecznych dziecka głuchego jest uzależniony od tych samych czynników, co dziecka normalnie słyszącego. Wiadomo jednak, że odchylenia spowodowane brakiem bodźców słuchowych mogą spowodować wiele ograniczeń, utrudniających normalne wzrastanie dziecka głuchego w społeczeństwo ludzi słyszących. Słuch odgrywa ważną rolę w rozwoju psychospołecznym dziecka, pozwala na trwałe utrzymywanie związków ze społeczeństwem. Poprzez słuch możliwy jest swobodny przepływ wiadomości w poszczególnych grupach społecznych, jak też pomiędzy grupami. Równocześnie jednostka może utrzymywać stały kontakt słuchowy ze swoim otoczeniem społecznym, od którego napływają coraz to nowe informacje i oceny wielu zjawisk otaczającego świata. Dziecko głuche rozpoczynające naukę pozbawione jest wszelkich umysłowych, społecznych i emocjonalnych bodźców przekazywanych przez dźwięki. Musi, zatem opanować i zapamiętać gotowy język, musi nauczyć się tego samego języka, jakim posługuje się cały świat ludzki, żeby móc uczestniczyć w jego życiu, pojąć jego sposób myślenia i postępowania, zrozumieć go. Opóźnienie w zakresie umiejętności wykorzystywania języka werbalnego jest dość znaczne. Wówczas, gdy dziecko słyszące mówi poprawnie całymi zdaniami, dziecko głuche uczy się nazw przedmiotów ze swojego otoczenia. W rezultacie ograniczeń spowodowanych głuchotą dziecko z upośledzonym słuchem opuszczając szkołę, może być w wielu dziedzinach zubożony. Ponadto będzie ono miało trudności w wyrażaniu swoich życzeń, potrzeb, cierpień, uczuć i całej gamy przeżyć, do których przekazania potrzebna jest mowa. Czynnikiem utrudniającym przystosowanie się będzie izolacja wynikająca z uszkodzenia zmysłu dostarczającego osobom normalnie słyszącym informacji o zmianach i zdarzeniach w otoczeniu. Problem postaw młodzieży głuchej jest bardzo istotny z punktu widzenia jej funkcjonowania w społeczeństwie. Zajmowało się nim wielu badaczy. J. Lisowski stwierdził, że dysonans społeczny głuchych i słyszących wskazuje cechy biegunowości i nie potwierdza psychologicznej zasady afiliacji głuchych z powodu ich kalectwa, chociaż jednocześnie odnotował istnienie dużej grupy głuchych zdecydowanie izolującej się od słyszących, unikających kontaktów ze słyszącymi, o wyraźnej tendencji do rozrastania się i powiększania dysonansu społecznego. Rodzaje postaw i wpływ głuchoty na ich kształtowanie były tematem badań m.in. H. R. Myklebusta, J. Baran i A. Korzon. Autorzy zgodni są, co do istnienia bariery pomiędzy głuchymi, a ich słyszącym otoczeniem społecznym i wysuwają następujące wnioski: - głuchota wywiera wpływ na proces kształtowania postaw społecznych dzieci i młodzieży głuchej. Ma ona charakter pośredni poprzez konsekwencje zaburzenia mowy, opóźnienia rozwoju mowy, braku Kompetencji językowej, zaburzenia sfery emocjonalnej, poznawczej i społecznej,
- głuchota powoduje nadmierne przywiązanie do instrumentalnej funkcji postaw społecznych, utrudniając proces ich autonomizacji, ujemny wpływ głuchoty na proces kształtowania się postaw społecznych najwyraźniej zaznacza się w postawie sprawiedliwości. Wynika to z faktu, że jest to postawa wymagająca zarówno przyswojenia, jak i internalizacji norm społecznych, określających dobro i zło oraz szybkiego reagowania na zmieniające się wydarzenia i sytuacje społeczne, których głuchy nie jest w stanie, z powodu braku bezpośredniego kontaktu z otoczeniem, prawidłowo odebrać, zinterpretować i do których w związku z tym nie potrafi dostosować swojego zachowania,
- głuchota sprzyja nasileniu się postaw aspołecznych, w tym głównie postawy egoizmu, egocentryzmu oraz w mniejszym stopniu postawy izolacji i sadyzmu. Nadmierna koncentracja na sobie, spowodowana rozumieniem i porządkowaniem świata poprzez pryzmat własnych doświadczeń, sprzyja ugruntowaniu się tych postaw i powoduje trudności w przechodzeniu na wyższe szczeble dojrzałości społecznej, obejmujące dbałość i odpowiedzialność za liczenie się i realizację potrzeb innych ludzi, głuchota wpływa na rodzaj przyjmowanych postaw społecznych wobec ludzi słyszących. Tendencja do unikania kontaktów społecznych jest wyrazem poczucia odrębności tego środowiska i niechęci do pełnej z nimi integracji. Niechęć ta warunkowana jest brakiem pozytywnych doświadczeń społecznych ze środowiskiem słyszących oraz błędami wynikającymi z organizacji procesu wychowania na terenie domu rodzinnego i w placówkach oświatowo-wychowawczych,
- odnotowane różnice w postawach społecznych młodzieży głuchej i słyszącej nie upoważniają do przyjęcia wniosku o innej jakościowo strukturze postaw społecznych tej młodzieży, a jedynie potwierdzają wpływ uszkodzenia słuchu na niektóre rodzaje postaw społecznych,
- analiza różnic w postawach społecznych głuchych i słyszących w zależności od wybranych czynników (wieku, płci, rodzaju i stopnia upośledzenia słuchu, samoakceptacji, pozycji w grupie rówieśniczej, wyników w nauce) potwierdza jedynie ich wybiórczy wpływ na rodzaje przyjmowanych postaw społecznych,
- płeć jest czynnikiem różnicującym postawy społeczne badanych populacji. Dziewczęta z badanych grup są bardziej prospołeczne niż chłopcy. Chłopcy są bardziej egoistyczni i egocentryczni oraz wykazują większą tendencję do przyjmowania wrogiego stosunku do otoczenia społecznego niż dziewczęta,
- wiek, podobnie jak płeć, powoduje zróżnicowanie badanej młodzieży. Młodzież młodsza jest bardziej prospołeczna, starsza natomiast aspołeczna, z wyraźnie wyższą skłonnością do zachowań egoistycznych i egocentrycznych,
- zróżnicowanie postaw spowodowane uwzględnieniem wieku i płci, nie wskazuje jednak na bezpośredni wpływ tych zmiennych na proces kształtowania postaw społecznych.
Problem skutecznego kształtowania postaw należy do bardzo ważnych i zarazem najtrudniejszych zagadnień pedagogiki. W przypadku młodzieży niesłyszącej stanowi jeden z najważniejszych aspektów przygotowania do życia w ustawicznie zmieniającej się rzeczywistości społecznej, gospodarczej i politycznej. W 2000 roku przeprowadziłam badania nad poziomem uspołecznienia młodzieży z wadą słuchu. Posiadanie tej wiedzy pozwoliło mi ustalić program pracy wychowawczej, która może przyczynić się do pełniejszej integracji młodzieży niesłyszącej ze środowiskiem słyszących. Badaniami objęłam 40 uczniów, w tym 20 dziewcząt i 20 chłopców z ZSZ i Technikum dla Niesłyszacych i Słabosłyszących w Raciborzu. Liczniejszą grupę stanowili uczniowie szkoły zawodowej. W badaniach posłużyłam się skalą umiejętności społecznych do badania dzieci i młodzieży Matsona (MESSY). Skala ta składa się z dwóch wersji - dla ucznia i dla nauczyciela. Obok każdego pytania opisującego dane zachowanie znajduje się pięć stopni oznaczających częstotliwość występowania tych zachowań. Obie wersje pozwalają na poznanie oceny swoich zachowań prospołecznych dokonanych przez ucznia i zweryfikowanie z oceną nauczyciela. Poznawanie postaw jednostki wobec samej siebie ma znaczenie ze względu na kształtowanie osobowości człowieka. Chodzi o to, czy sposób, w jaki jednostka widzi i ocenia siebie jest zgodny ze społecznie uznawanymi normami. Jeśli tak, to możemy uznać ją za wartościowego członka tego społeczeństwa. W literaturze surdopedagogicznej dotyczącej badań nad inteligencją społeczną niesłyszących można napotkać na wyniki, które twierdzą, że jej poziom jest znacznie wyższy u dziewcząt niż u chłopców (Gałkowski, 1976, s. 113). Chcąc sprawdzić, czy stwierdzenie to odnosi się do badanej grupy dokonałam porównania osiągniętych wyników przez chłopców i dziewczęta. Właściwe umiejętności społeczne przyjmują formę udzielania pomocy, dodawania ufności we własne siły, obdarzania serdecznym słowem, zaspokajania cudzych potrzeb, opiekowania się, obroną słabszych. Są to również procesy motywacji pobudzające do działania prospołecznego. Funkcję tę mogą spełniać określone procesy emocjonalne, potrzeby, nastawienia wobec innych ludzi oraz własnej osoby. W badanej grupie wyniki odnoszące się do zachowań społecznie akceptowanych można uznać za wysokie. Być może, dlatego, że stwierdzenia stanowiące podstawę prawidłowych umiejętności społecznych odnosiły się do sytuacji i osób, które były przez badanych najlepiej znane, czyli do sytuacji dnia codziennego i ludzi, z którymi zakres doświadczeń społecznych jest najpełniejszy. Po dokonaniu analizy pod kątem treści twierdzeń, można wnioskować, że najlepiej utrwalonymi zachowaniami w badanej grupie są zachowania brzmiące: - cieszę się, jeśli ktoś coś dla mnie zrobi,
- jestem zadowolony, jeśli komuś pomagam,
- odwdzięczam się tym osobom, które są dla mnie miłe.
Swe predyspozycje prospołeczne wysoko oceniło 12 osób - 6 chłopców i 6 dziewcząt. W ich przypadku zaznacza się współzależność pomiędzy stopniem uszkodzenia słuch a inteligencją społeczną. Wszyscy, bowiem mają niski ubytek słuchu i w wysokim stopniu operują mową werbalną. Są też dobrymi uczniami. Należy również zaznaczyć, iż 9 osób to dzieci z rodzin wielodzietnych. Być może obarczone obowiązkami związanymi z opieką nad młodszym rodzeństwem są bardziej dojrzali w rozwoju społecznym od swych rówieśników. Rodzice badanych nie stanowią bodźca do zachowań społecznych swoich dzieci. Tylko troje rodziców tylko czasami angażuje się i bierze udział w imprezach organizowanych przez szkołę lub internat, również rzadko utrzymują kontakt z kadrą pedagogiczną, dając swym dzieciom wzory do naśladowania. Niewłaściwe zachowania społeczne charakteryzują się działaniami szkodliwymi dla tej właśnie grupy reprezentującej daną kulturę. Są one najczęściej sprzeczne z obowiązującymi normami postępowania. Działaniom takim sprzyja błędna samoocena, która powoduje deformację obrazu własnej osoby, zwiększa pobudliwość emocjonalną i prowadzi do ukształtowania zbyt silnej potrzeby osiągnięć i uznania społecznego. Najwyższą skłonność do takich zachowań w badanej grupie przejawia 11 uczniów - 10 chłopców i 1 dziewczyna. Najliczniejszą grupę stanowią uczniowie ze znacznym i głębokim ubytkiem słuchu - 7 osób, ubytek średni ma pozostałych czworo uczniów. Podobnie kształtuje się ich sprawność językowa. Tylko trzy osoby bazuje w komunikowaniu na mowie ustnej, pozostali wykazują bardzo niski poziom opanowania mowy. Wyłoniona grupa to również nie najlepsi uczniowie. Ponadto zdecydowana większość rodziców tych osób, bo aż 10 nigdy nie bierze udziału w życiu ośrodka, jak również nie interesuje się postępami w nauce swoich dzieci. Do najbardziej utrwalonych zachowań aspołecznych należą te, które wyrażają się w twierdzeniach: - uważam, że wygrana jest najważniejsza,
- wyśmiewam innych,
- celowo denerwuję innych.
Ciekawym spostrzeżeniem jest to, że dwoje badanych w samoocenie dotyczącej właściwych umiejętności społecznych również osiągnęło wysokie wyniki. Świadczy to o braku krytycyzmu w stosunku do własnych zachowań i umiejętności dokonania obiektywnej oceny swego postępowania. W opinii nauczycieli skłonność do zachowań prospołecznych wykazuje 12 osób - 4 chłopców i 8 dziewcząt, jednak tylko w 8 przypadkach ocena ucznia korelowała z oceną nauczyciela. W zachowaniach aspołecznych dominuje 13 uczniów, w tym 8 chłopców i 5 dziewcząt. Tutaj w przypadku 4 osób nastąpiła zgodność ocen. Zauważyć również można, że to chłopcy charakteryzują się zawyżoną samooceną. Z tego wynika, że zdecydowana większość badanej młodzieży charakteryzuje się nieadekwatną samooceną w sferze umiejętności społecznych. Uwzględniając płeć jako czynnik determinujący poziom uspołecznienia można stwierdzić, że w badanej grupie dziewczęta osiągają wyższy poziom w samoocenie jak i w ocenie nauczyciela, natomiast chłopcy dominują w zachowaniach aspołecznych. Wyniki przeprowadzonych badań wskazują na zachodzącą współzależność pomiędzy uszkodzeniem słuchu a poziomem uspołecznienia badanej młodzieży. Przykładem na poparcie tego stwierdzenia mogą być wyniki, w których stwierdza się, że większe tendencje do niewłaściwych zachowań społecznych przejawiają badani ze znacznym ubytkiem słuchu i trudnościami opanowania języka werbalnego. Ważnym czynnikiem na kształtowanie postaw społecznych jest rodzina, która przekazuje dziecku system norm moralnych oraz wartości społecznych, od których przejmuje wzory zachowań identyfikuje się z nimi.Z badań wynika, że właściwe postawy społeczne przejawiają ci, których rodzice właściwie rozumieją ich potrzeby, akceptują ich kalectwo, są gotowi do niesienia im pomocy w zrozumieniu otaczającego świata, stwarzają możliwość prawidłowego rozwoju intelektualnego, emocjonalnego, i społecznego. Ważnym czynnikiem jest również umiejętność dokonania obiektywnej samooceny, porównywania własnych cech, postaw, zachowań z cechami, postawami i zachowaniami innych ludzi. Wskazane, zatem byłoby ukształtowanie pożądanych zachowań społecznych młodzieży poprzez przyswajanie maksymalnie dużego zasobu wiedzy o stosunkach międzyludzkich i norm nimi sterujących. Ponadto w toku działań wychowawczych należy dążyć do stworzenia możliwości rozszerzenia doświadczeń społecznych przez podejmowanie kontaktów ze słyszącymi rówieśnikami, zarówno na terenie szkoły, jak i poza nią. Ważne jest również dostarczanie w procesie oddziaływań wychowawczych pozytywnych wzorców osobowych najlepiej z własnego środowiska, jak ze środowiska ludzi słyszących. Opracowanie i konsekwentna realizacja programu pedagogizacji rodziców, informowania ich o specyfice rozwoju, potrzebach i możliwościach dzieci niesłyszących, kształtowanie prawidłowych relacji pomiędzy dzieckiem i rodzicami oraz innymi członkami rodziny. Niezbędne jest też aktywizowanie rodziców do przyjmowania postaw aktywności społecznej przyjmującej formę ich udziału w życiu ośrodka, chęć współdziałania z kadrą pedagogiczną celem dostarczania swoim dzieciom wzorów do naśladowania. Włączenie swoich dzieci w organizację życia rodzinnego, powierzanie im różnych prac domowych, kształtowanie postaw współdziałania oraz gotowości niesienia pomocy innym.
Literatura: - Baran J., Rewalidacja głuchych, w: Hulek A., Pedagogika rewalidacyjna, PWN, Warszawa 1977.
- Dryżałowska G., Postawy społeczne młodzieży niesłyszącej, WSiP, Warszawa 1990.
- Gałkowski T., Kunicka-Kaiser I., Smoleńska J., Psychologia dziecka głuchego, PWN, Warszawa 1976.
- Korzon A., Postawy społeczno-moralne młodzieży głuchej, Wydawnictwo Naukowe WSP, Kraków 1982.
- Skorny Z., Proces socjalizacji dzieci i młodzieży, WSiP, Warszawa 1976.
- Ziemska M., Rodzina a osobowość, Wiedza Powszechna, Warszawa 1979.
|
