Działa tylko w IE - sorry!    
     

Kształtowanie postaw i pojęć moralnych u dzieci

mgr Elżbieta Szarkowska


Środowisko wychowawcze - zespół warunków i czynników osobowych i materialnych, powstających w wyniku współdziałania ludzi odgrywających główną rolę w kształtowaniu się osobowości społecznej jednostki. Podstawową komórką, w której rozpoczyna się kształtowanie osobowości dziecka poprzez wychowanie jest rodzina, która oddziaływuje na dziecko poprzez naturalne sytuacje życia codziennego.

Wychowanie dziecka w rodzinie polega głównie na kierowaniu jego zachowaniem. W rodzinie dziecko wdrażane jest do przestrzegania uznanych form zachowania, przyswaja sobie podstawowe nawyki i formy zachowania. W wychowaniu rodzinnym bardzo duże znaczenie ma konsekwentne postępowanie wobec dziecka. Zadaniem rodziny jest ukształtowanie systemu ocen własnych zachowań i umiejętności klasyfikowania ich. Nawyki poprawnego zachowania funkcjonują tylko wtedy, gdy są kształtowane u dziecka od najmłodszych lat. Z podobną sytuacją spotykamy się rozpatrując wpływ szkoły na kształtowanie się osobowości dziecka. Okazuje się, więc, że tylko konsekwentne i jednolite postępowanie rodziny i szkoły może kształtować pożądane sposoby reagowania, natomiast oddziaływanie jednostkowe bądź też sprzeczne z punktu widzenia celów wychowania nie przyniesie pożądanych rezultatów wychowawczych.

Młodszy wiek szkolny jest okresem szczególnie intensywnego kształtowania się osobowości dziecka. Jest to związane ze zmianami, jakie zachodzą po wstąpieniu dziecka do szkoły. Zmieniają się obowiązki dziecka, główną formą działalności staje się nauka, poprzez którą u dziecka staramy się kształtować konstruktywne postawy moralne. Postawy rozumiane jako ustosunkowanie się do otoczenia, kształtują się pod wpływem różnorodnych oddziaływań wychowawczych. Wiele postaw przejmuje dziecko od swych rodziców, wiele elementów składających się na postawę przyswaja sobie w toku życia, gromadząc różnorodne doświadczenia na temat przedmiotu postawy i sposobu zachowania się wobec niego w określonej sytuacji. Niektóre postawy tworzą się długo, są to tzw. postawy pełne, inne tworzą się przede wszystkim w oparciu o intelektualną ocenę sytuacji i kształtowanie ich nie jest tak długotrwałe.

W toku wychowania tworzą się również postawy interpersonalne, odnoszące się do współżycia między ludźmi oraz postawy określające stosunek jednostki do samej siebie, co staje się elementem tworzenia obrazu samego siebie. Wstępnym warunkiem podjęcia działania jest uświadomienie sobie czyjejś potrzeby. Umiejętność dostrzegania potrzeb innych wynika z faktu, że każdy człowiek żyje i funkcjonuje w określonym środowisku. Umiejętność ta u dzieci wstępujących do szkoły nie jest jeszcze dostatecznie rozwinięta i nie przyjmują one do wiadomości, że może istnieć rozbieżność między tym jak jest, a tym jak powinno być. Umiejętności te można jednakże rozwijać dostarczając dzieciom odpowiednich doświadczeń oraz kierując ich spostrzeganiem i myśleniem w czasie analizy różnorodnych sytuacji społecznych. Szczególnie wiele takich sytuacji występuje na zajęciach polonistyczno - społecznych w związku np. z omawianym tekstem, ilustracją czy choćby nawet opowiadaną przez dzieci sytuacją z życia codziennego. Omawiając z dziećmi taką sytuację powinniśmy przede wszystkim dążyć do tego, aby dzieci mogły wyrazić swoją ocenę postępowania osób biorących w niej udział, czy wyrazić swoje zdanie na temat zaistniałej sytuacji czy konfliktu. Poprzez stosowanie odpowiednich pomocy dydaktycznych oraz włączenie dzieci w tok pracy nad tekstem ułatwiamy dzieciom dostrzeżenie związku między opisaną sytuacją a rzeczywistością, a także przemyślenie swojego zachowania w podobnej sytuacji. W tym przypadku musimy powstrzymywać się od wypowiadania własnych przedwczesnych sądów, ocen, opinii. Zdolność do dostrzegania potrzeb i oczekiwań innych osób możemy rozwijać u dzieci poprzez zachętę do zastanowienia się nad ich własnymi przeżyciami, myślami i uczuciami w podobnej sytuacji. Zachęcanie dzieci do zastanawiania się, co w danej sytuacji przeżywa jej uczestnik, odkrywania sensu moralnego zdarzeń prowadzi do rozbudowy i stabilizacji poznawczych reprezentacji rzeczywistości społecznej w świadomości dzieci, wzbogaca i rozszerza ich wiedzę na temat przeżyć psychicznych innych ludzi. Dzięki temu dzieci stają się bardziej wrażliwe na problemy moralne, łatwiej dostrzegają cudze potrzeby i oczekiwania. W ocenach zachowań należy uwzględniać okoliczności i intencje sprawców, a nie tylko zgodność z obowiązującą normą. Rozwój zdolności do wydawania relatywizowanych ocen, uwzględniania w nich różnych okoliczności towarzyszących czynom, rozstrzygania złożonych sytuacji przez odwoływanie się do naczelnych zasad i wartości, w dużym stopniu uwarunkowany jest społecznie i zależy od jakości czynów wychowawczych, które z kolei uzależnione są od środowiska, w którym dziecko żyje.

Uczniowie najmłodszych klas szkoły podstawowej nie tworzą zwartego zespołu. Bardzo ważnym w tym czasie okazuje się być wychowawca klasy i wpływ jego osobowości na zespół. Jego to właśnie zadaniem jest stworzenie zwartego zespołu klasowego. W tym celu powinien on dokonać obserwacji swoich wychowanków, poznać sposoby zachowania się w różnych sytuacjach. Oprócz struktury organizacyjnej tworzy się też struktura społeczna zespołu, czyli pewien układ stosunków międzyludzkich. Między uczniami nawiązują się różnego rodzaju interakcje formalne i nieformalne. Rodzaje stosunków występujących w klasie wyznaczają jej spójność. Nauczyciel powinien dążyć do tego, aby działalność klasy opierała się na współpracy, gdyż to daje dziecku poczucie bezpieczeństwa, dobre samopoczucie, lepszą organizację działań.

Każda klasa posiada swoją atmosferę, w której u uczniów wytwarza się odpowiedni stosunek emocjonalny do tego, co się w niej dzieje. Każdy powinien czuć się w klasie dobrze i mieć świadomość, że znajdzie w niej oparcie. Skuteczność oddziaływań wychowawczych szkoły zależy od współdziałania szkoły i domu. W wychowaniu powinno się dążyć do zmniejszania rozbieżności pomiędzy oddziaływaniem szkoły i domu, a sprawy konfliktowe należy rozwiązywać na płaszczyźnie obopólnego porozumienia. W miarę upływu czasu tworzy się w zespole solidarność klasowa, a jednocześnie zaczyna się tworzyć hierarchia grupowa. Ujawniają się jednostki, które zdobywają sobie popularność w zespole klasowym, a jednocześnie w ich cieniu pozostają odrzuceni przez zespół. Często są oni odrzucani przez grupę klasową, do której chcieliby należeć i szukają kontaktów pozaszkolnych, co często wywiera niepożądany skutek wychowawczy. Wychowawca powinien dociec przyczyn izolacji tych osób i starać się je włączyć do jednej z grup klasowych.. Na terenie klasy powstają zarówno grupy formalne jak i nieformalne.

Grupy nieformalne to różnego rodzaju towarzystwa, paczki, bandy. Nie wszystkie te grupy są znane wychowawcom. Jeżeli jednak wychowawca wie o przynależności swoich wychowanków do takiej grupy, powinien pomyśleć o stworzeniu nowej grupy, która byłaby dla nich dostatecznie atrakcyjna lub wpłynąć na zmianę norm tej grupy. Chęć przynależności dzieci do grup wynika z niezaspokojenia wszystkich ich potrzeb przez rodzinę czy szkołę.

Nauczyciel wychowując nie może zapominać o tym, że dla dzieci jest on autorytetem i jest bacznie przez dzieci obserwowany. Dzieci analizują każde jego postanowienie czy ocenę i porównują je z tym co nauczyciel głosi. Wychowawca swoją osobowością może wpłynąć zarówno bardzo pozytywnie, jak i negatywnie na zespół klasowy. Powinien pamiętać o tym, że przykład dany przez niego uczniom podziała szybciej niż teoretyczne roztrząsanie tematu. Wychowawca powinien mieć zdolność takiego manipulowania środowiskiem i warunkami ucznia, aby wychowanek uczył się zachowań konstruktywnych. Zabiegi te jednak nie zawsze przynoszą pożądany skutek, ale mogą wręcz wywołać niechęć ucznia do nauczyciela. Dlatego też nauczyciel powinien brać pod uwagę zdanie zespołu klasowego, podjąć z klasą dyskusję nad przedstawionymi problemami. Poprzez takie traktowanie klasy wdraża uczniów do wieloaspektowej analizy sytuacji problemowej, wspólnego rozpatrywania jej z różnych punktów widzenia, uwzględniania w ocenach nie tylko dobra jednych osób czy grup społecznych, ale również koordynowania interesów innych ludzi, poszukiwania najbardziej sprawiedliwych rozwiązań oraz przewidywania skutków tych rozwiązań.

Działając niejednokrotnie w dobrej wierze, a nie zastanawiając się nad tym, jakie konsekwencje może mieć to nasze działanie często wyrządzamy krzywdę. Skłonność do rozpatrywania konsekwencji własnego działania jest u dzieci jeszcze słabo rozwinięta, jest to skutkiem ich niewiedzy i małej ilości doświadczeń społecznych, a także niski jeszcze poziom rozwoju przyczynowo-skutkowego. Rozwojowi tych zdolności sprzyja przewidywanie dalszego biegu zdarzeń, ukazywanie konsekwencji określonych zachowań dla dobra innych ludzi, podawanie racjonalnych uzasadnień dla norm, zasad i ocen postępowania. Podając te uzasadnienia należy pamiętać o tym, aby sprzyjały one kształtowaniu oraz wzbudzaniu motywacji społecznej a nie egocentrycznej. Zachowania egocentryczne mogą być spowodowane nieświadomością własnego egocentryzmu i jego konsekwencji. W takim przypadku istnieje możliwość aranżacji takich sytuacji, które wymagają od dziecka współpracy z innymi. Może to być np. pomoc koleżeńska.

Należy tak organizować sytuacje wychowawcze, aby dzieci mogły uświadomić sobie i osobiście doświadczyć, że egocentryczne zachowania się są jedną z przyczyn braku pozytywnych efektów w działaniu. Zapoznając dzieci z obowiązującymi normami współżycia należy je stale przypominać i aktualizować gdyż proces ich przyswajania jest powolny i długotrwały. Unikać należy jednak moralizowania, gdyż nie jest ono skuteczną formą oddziaływania wychowawczego. Szkoła i nauka dają wiele możliwości przypominania tych zasad w praktyce, w sposób dla dzieci interesujący i aktywizujący je intelektualnie i emocjonalnie.

Ważnym ogniwem procesu decyzyjnego dziecka jest konstruowanie programu działania, z tego też względu powinniśmy dostarczać dzieciom wielu okazji do ćwiczenia się w ich projektowaniu. Zarówno w sytuacjach stworzonych do tego celu, jak i w sytuacjach rzeczywistych należy skłonić dzieci by brały pod uwagę zarówno pozytywne jak i negatywne skutki tych działań dla różnych osób, by podawały propozycje alternatywne w zależności od warunków i okoliczności towarzyszących. Okazją do tego rodzaju ćwiczeń może być niedokończone opowiadanie, niepełna historyjka obrazkowa, przerwana w odpowiednim momencie projekcja filmu. Nie możemy jednak poprzestać na werbalnym organizowaniu działań. Musimy stworzyć dzieciom okazję do realizacji swych projektów w rzeczywistości. Tego rodzaju działanie, a przede wszystkim jego efekty dają dziecku zadowolenie i prawdopodobieństwo, że dziecko w przyszłości chętnie podejmie tego rodzaju czynności. Także motywowanie dzieci do działania na rzecz np. dekoracji klasy, utrzymania porządku, a także do działań w wyniku, których powstają społecznie wartościowe wytwory przyczyniają się do tego, że dzieci zaczynają cenić nie tylko własną pracę, ale także pracę i wytwory innych ludzi. Pozytywne stosunki osobowe i rzeczowe ułatwiają jednostce dodatnią samoocenę, zmniejszają napięcie przy niepowodzeniach. Jednostka traktowana życzliwie, akceptowana czuje, że reprezentuje pewną wartość co podnosi jej wiarę w siebie. Przeciwne efekty daje obojętność bądź wrogość i odrzucenie ze strony otoczenia.

Szczególnie ważne dla utrzymania integracji wewnętrznej są stosunki z osobami znaczącymi. Podatność na zmiany i przekształcenia zależna jest od ocen i stosunków z tymi osobami. Udane związki międzyludzkie wytwarzają się w wyniku wzajemnego przystosowania ludzi, gdy nawzajem respektują własne postawy, zaspokajają własne potrzeby oraz eliminują te zachowania, które mogą udaremnić ich realizację. Wielkość konfliktów ma swoje źródło w naruszaniu przez partnerów jednostronnie lub wzajemnie integralności swoich osobowości. Przekształcanie osobowości wymaga konfrontacji samooceny jednostki z ocenami otoczenia, korekty zachowania. Gdy istnieje silna motywacja indywidualna do zmiany siebie i gdy występuje osłabienie istniejącego lęku może pojawić się redukcja oporu osobowości przed zmianami.

W tych warunkach jednostka potrafi korzystać z własnych doświadczeń i informacji otoczenia społecznego, co może ułatwić korygowanie własnych postaw i zachowań.


Wykorzystana literatura:

  1. Z. Zaborowski - "Z pogranicza psychologii społecznej i psychologii osobowości".
  2. J.Tieter - "Słownik psychologiczny".
  3. J. Strelau, A. Jurkowski, Z. Putkiewicz - "Podstawy psychologii dla nauczycieli".
  4. S. Guz - "Rozwój i kształtowanie osobowości dzieci w okresie wczesnoszkolnym".
  5. M. Przetacznikowa, G. Makiełło - "Psychologia rozwojowa i wychowawcza wieku dziecięcego".