Działa tylko w IE - sorry!    
     

Fauna regionu świętokrzyskiego

mgr Agnieszka Żywot


Region świętokrzyski to obszar o niezwykle skomplikowanych dziejach geologicznych, w których odegrały rolę na przemian ruchy górotwórcze i osady mórz. Piętno swe wywarły tu też epoka lodowa i współczesne siły wpływające na rzeźbę terenu. Zróżnicowania krajobrazu, uwarunkowane podanymi powyżej przyczynami, powodują dogodne warunki bytowania dla wielu gatunków zwierząt o najrozmaitszych wymaganiach środowiskowych. Bogactwo fauny związane z szerokim spektrum warunków środowiskowych - od kserotermicznych muraw do zimnych i wilgotnych rumowisk skalnych, położonych na północnych stokach gór, było do niedawna słabo poznane.

Na początku lat 80-tych, kiedy na skutek nieprzewidzianych niestety, ubocznych zjawisk industrializacji i urbanizacji zaczęła masowo ginąć jodła w opiewanej niegdyś "Puszczy Jodłowej", podjęto pierwsze, obszerne, kompleksowe badania faunistyczne. O rozmiarze i zakresie tych badań najlepiej może świadczyć fakt, że na ich podstawie wykazano 2300 nowych dla tego regionu gatunków zwierząt. Obecnie występuje tu około 6000 różnorodnych gatunków. Badaniami objęto blisko 40 jednostek systematycznych różnego rzędu (od gromad do rodzin), przy czym specjaliści zajęli się głównie najsłabiej dotychczas poznanymi na tym obszarze bezkręgowcami. Zwierzęta, które były ostatni dokładnie zbadane na terenie naszego województwa to:

  • z kręgowców: płazy i gady oraz drobne ssaki
  • z bezkręgowców: nicienie, skąposzczety, pijawki, mięczaki, stonogi, wioślarki, zaleszczotki, pająki, roztocza, wije.

Spośród bezkręgowców intensywnie badano owady, a wśród nich: ważki, szarańczaki, pluskwiaki, żądłówki, mrówki, stonkowate, komiki, ryjkowce, omomiłki, kózkowate, biegaczowate, chruściki, motyle, widelnice oraz 16 rodzin z rzędu muchówek.

Zwierzęta kopalne

Okolice Gór Świętokrzyskich były przez wiele milionów lat temu pokrywane przez różne większe i mniejsze, płytsze i głębsze, cieplejsze i zimniejsze morza. Dlatego też dzięki wielkiemu zróżnicowaniu geologicznemu regionu świętokrzyskiego, ziemia ta jest jedną wielką "kopalnią" kopalnych zwierząt i roślin.

W poniższej tabeli podano przykładowe grupy "systematyczne - wiekowe" zwierząt kopalnych "wykrytych" w regionie świętokrzyskim. Były to w przeważającej liczbie morskie, zwierzęta kopalne pochodzące z bardzo różnych okresów i er geologicznych. Niektóre z tych kopalin są dokumentem istnienia tu życia jeszcze przed 500 milionami lat. Szczególnym odkryciem uczonego Sedlaka było wykrycie na gołoborzach Łysogór nieznanych dotąd na całym świecie kambryjskich koralicjatyd, meduz i mięczaków.

Zwierzęta ginące i zagrożone

Wobec zmieniających się warunków środowiskowych proces zanikania gatunków roślin i zwierząt nasila się - na całym świecie powstają różne organizacje międzynarodowe, które skupiają się w Światowej Unii Ochrony Przyrody i jej Zasobów. Podstawowym zadaniem tych organizacji jest opracowywanie i publikowanie tzw. "Czerwonych Ksiąg". Są to podstawowe dokumenty i informatory o zagrożeniu i ginięciu różnorodnych gatunków roślin i zwierząt. W 1992r ukazała się także Polska Czerwona Księga Zwierząt. Przedstawiony jest w niej zarys obecnego stanu fauny Polski. Uwzględniono tu następujące kategońe zagrożeń:

    E - gatunki skrajnie zagrożone i ginące np. drop, wąż Eskulapa
    V - gatunki narażone na wyginięcie np. głuszec, batalion
    R - gatunki rzadkie np. kozica, modliszka
    O - gatunki wydobyte z niebezpieczeństwa np. żubr, bóbr
    I - gatunki o nieokreślonym statusie, o których brak jest dokładnych danych, ale które mieszczą się w trzech pierwszych podanych tu kategoriach, np. jaszczurka zielona

W tych wymienionych wyżej kategoriach zwierząt w województwie świętokrzyskim stwierdzono 46 gatunków. Są to:

w kategorii E:
nietoperz: nocek orzęsiony
ptaki: pardwa mszama, głuszec, dzierzba czamoczelna
gady: żółw błotny, wąż Eskulapa
owady: modraszek gniady, nadobnica alpejska
W kategorii zwierząt narażonych na wyginięcie - V w regionie świętokrzyskim odnotowano następujące gatunki:
nietoperz: nocek Bechsteina
ptaki: rożeniec, kropiatka, kulik wielki, sóweczka, sowa błotna, kraska
smoczkoustne: minóg strumieniowy
owady: paź żeglarz, niepylak mnemozyna, kraśnik kminowiec, jelonek rogacz, kozioróg bukowiec, pachnica, trzmiel tajgowy
W kategorii zwierząt rzadkich - R w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt z województwa świętokrzyskiego wymienia się następujące gatunki:
ssaki: mroczek posrebrzany, mroczek pozłocisty, smużka, koszatka, popielica, wydra, żbik.
ptaki: orlik krzykliwy, puszczyk uralski, dzięcioł białogrzbiety, wąsatka
ryby: koza złotawa
owady: modliszka
Najuboższa w gatunki wykazane z regionu świętokrzyskiego jest kategoria O - dotycząca gatunków wydobytych z niebezpieczeństwa. Wymienia się tu niedawno przywróconego bobra i drapieżnego ptaka: kanię rdzawą. Nie wyjaśniony jest los w regionie świętokrzyskim dwóch gatunków ptaków: ślepowrona i kobczyka oraz notowanej w ubiegłym stuleciu jaszczurki zielonej.

Niekorzystna presja człowieka na zwierzęta w naszym regionie jest bardzo nasilona. Zjawisko zanikania rzadkich gatunków zwierząt uwarunkowane jest także naturalnym przebiegiem procesów dynamiki, ich zmian liczebności.

Zwierzęta prawnie chronione

Według danych zawartych w Polskim Studium Różnorodności Biologicznej (1992) obecnie w Polsce zwierząt objętych prawną ochroną gatunkową jest aż 470 gatunków. Z tej liczby gatunków rzadkich i jeszcze ciągle zmniejszających swą liczebność mamy w Polsce gatunków chronionych:

  • owadów 72
  • ryb 6
  • płazów 12
  • gadów 9
  • ptaków 317
  • ssaków 54

Na ziemi świętokrzyskiej potencjalnie może bytować przeważająca większość spośród tych 470 gatunków. Jednakże nie wiadomo dokładnie, ile obecnie tych gatunków u nas żyje. Wynika to z faktu braku aktualnych, obszernych i kompleksowych badań. Nie stwierdzenie obecności jakiegoś gatunku nie jest w pełni jednoznaczne z jego nieobecnością, gdyż nigdy badaniami nie był objęty teren całego województwa.

Do najciekawszych gatunków owadów objętych prawną ochroną należy modliszka. Ten niezwykle rzadki w Polsce owad był na ziemi świętokrzyskiej stwierdzony dwukrotnie (w okolicach Skarżyska-Kamiennej w 1953 i w 1966r). Obecnie przedstawiciele tego elementu zoogeograficznego wycofują się z Polski. Nawet masowo kiedyś występująca u nas szarańcza wędrowna należy już do "rzadkości". Najpiękniejsze nasze chrząszcze, jak wielki jelonek, "wąsaty" kozioróg dębosz czy barwna nadobnica alpejska były jeszcze nie tak dawno obserwowane na starych dębach i bukach Puszczy Świętokrzyskiej i innych lasów. Obecnie stwierdzono jedno stanowisko jelonka rogacza w granicach województwa, natomiast w odniesieniu do pozostałych ww. gatunków aktualnych doniesień o ich zaobserwowaniu brak.

Natomiast następne grupy chronionych owadów, takich jak: biegacze i trzmiele są licznie stwierdzane z wielu stanowisk leśnych i polnych.

Z pięciu chronionych gatunków ryb na terenie świętokrzyskim obserwowany był i jest nadal jeden gatunek, a mianowicie strzebla potokowa, żyjąca w wodach o charakterze górskim, a zwłaszcza w górnym biegu rzek o dobrych warunkach tlenowych i braku zanieczyszczeń.

Chronione płazy w regionie świętokrzyskim reprezentowane są przez trzy gatunki fraszek, dwa gatunki kumaka, trzy gatunki ropuch: szarą, zieloną i paskówkę oraz rzekotkę drzewną.

Na dziewięć gatunków naszych krajowych gadów w województwie świętokrzyskim stwierdzono 7, a więc: żółwia błotnego, jaszczurkę zwinkę, jaszczurkę żyworodną, padalca zwyczajnego, zaskrońca, gniewosza plamistego, żmiję zygzakowatą. Liczebność gadów ciągle maleje. Nawet najpospolitszego zaskrońca dość trudno spotkać.

Wśród ptaków Polski występuje największa liczba - 317 gatunków chronionych. Również w regionie świętokrzyskim ptaki chronione to najliczniejsza grupa wśród zwierząt objętych ochroną gatunkową. Tylko na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego (1992r) stwierdzono aż 111 gatunków chronionych ptaków. Jednakże i wśród ptaków także liczne gatunki są w mniejszym lub większym stopniu zagrożone. Według badań zagrożonych jest u nas 87 gatunków ptaków, a najbardziej te, które zaliczono do kategorii - gatunek ginący lub na granicy zaniku. Są to: błotniak zbożowy, sowa błotna, puchacz, batalion, nagómik skalny, jer. Do kategorii silnie zagrożonych zalicza się 20 gatunków ptaków, a wśród nich żurawia, cietrzewia, jarząbka.

Chronione gatunki ssaków w regionie świętokrzyskim to najpospolitszy, często uciążliwy kret, dwa gatunki ryjówek, dwa gatunki rzęsorków: rzeczek i mniejszy, zębiełki: białawy i karliczek, 12 gatunków nietoperzy, bóbr, koszatka, popielica, orzesznica, gronostaj i łasica. Z tych wszystkich wymienionych tu gatunków tylko kret i bóbr (dzięki aktywnej ochronie) wyraźnie zwiększają swoją liczebność. Pozostałe gatunki, a zwłaszcza nietoperze, są coraz mniej liczne. Z dużą satysfakcją obserwować można aż 12 stanowisk występowania restytuowanego bobra. Gatunek ten po "powrocie" na teren naszego regionu wykazuje ekspansję i powoduje w sumie pozytywne zmiany w środowisku - przyczynia się do retencji tak potrzebnej całej przyrodzie wody.

Zwierzęta łowne (częściowo chronione)

Zwierzęta łowne są niezwykle istotnym elementem naszej fauny. Budziły one od wieków i budzą nadal nie tylko zainteresowanie wielu ludzi, ale nawet pasję.

Rola zwierząt łownych nie polega tylko na ich znaczeniu ekonomicznym czy przyrodniczym - dostarczaniu człowiekowi pożywienia, skór czy innych użytków. Zwierzęta łowne budzą zainteresowanie nie tylko myśliwych czy twórców kultury, ale także chyba wszystkich ludzi - ożywiają one bowiem coraz uboższe nasze krajobrazy. Region świętokrzyski od wieków był areną licznych łowów - zwierzostan puszcz świętokrzyskich był różnorodny i bogaty. Ogólnie rzecz biorąc zwierzynę rejonu świętokrzyskiego charakteryzuje pewien paradoks, a mianowicie bardzo dobry stan zwierzyny drobnej (zając, kuropatwa, bażant) i zdecydowanie niski stan liczebny podstawowych gatunków, tzw. zwierzyny grubej (jeleń, sarna, dzik).

Stosunkowo wysoki stan zwierzyny drobnej uwarunkowany jest dogodniejszymi warunkami do jej bytowania - przewagą drobnych gospodarstw rolnych o niskim poziomie mechanizacji i chemizacji. Natomiast niski stan zwierzyny grubej nie ma obiektywnych merytorycznych przyczyn - zwierząt tych mogłoby być znacznie więcej. Ich obecna liczebność jest znacznie niższa niż potencjalna przyrodnicza pojemność łowisk. Na podstawie analizy danych ze sprawozdań łowieckich za sezon 1991/92 spośród 61 gatunków zwierząt łownych pozyskiwano na terenie świętokrzyskim 22 gatunki, a wśród nich łosie jenoty, dzikie króliki, kuny leśne, tchórze, piżmaki, cietrzewie, grzywacze, łyski, czaple siwe, dzikie gęsi, słonki i kszyki. Na terenie województwa świętokrzyskiego zaznacza się wyraźna rejonizacja występowania zwierzyny grubej i drobnej. Na pomocy województwa, gdzie przeważają tereny leśne, mamy nieco więcej jeleni, dzików i saren, na południu zaś zdecydowanie więcej drobnej zwierzyny. Szczególnie rejonizacja ta jest wyraźnie zróżnicowana w odniesieniu do jeleni i bażantów.

Obok zwierząt łownych na uwagę zasługują zwierzęta łowione, czyli ryby i minogi. Ryby występujące w wodach województwa świętokrzyskiego to: pstrąg potokowy, troć jeziorowa, lipień, szczupak, karp, karaś, karaś srebrzysty, lin, płoć, wzdręga, jelec, kleń, jaz, krąp, rozpiór, certa, ukleja, boleń, słonecznica, piekielnica, świnka, strzebla potokowa, różanka, tołpyga brzana, brzanka, kiełb, piskorz, śliz, koza, sum, sumik karłowaty, miętus, węgorz, ciemik, okoń, sandacz, jazgarz, amur biały, pstrąg tęczowy oraz minóg rzeczny i strumieniowy. Są to dane Państwowej Straży rybackiej w Kielcach.

Występowanie na obszarze świętokrzyskim 42 gatunków ryb należy uważać za fakt wyjątkowo pozytywny. Taka sytuacja wynika między innymi z tego, że mamy na swoim terenie górne biegi rzek o czystych jeszcze wodach. Wysoka liczba gatunków ryb spowodowana jest także aktywną ich ochroną przez Państwową Straż Rybacką i Polski Związek Wędkarski.

Zwierzęta gospodarczo szkodliwe

Do najciekawszych i dotychczas nie wyjaśnionych w pełni zjawisk przyrodniczych należą gradacje, czyli masowe pojawianie się różnych gatunków zwierząt. Spośród masowo pojawiających się gatunków najliczniejsze są owady. Najbardziej dały się ludziom we znaki gradacje szarańczy, która wyrządzała olbrzymie szkody gospodarcze. W ostatnim półwieczu szarańcza nie występowała masowo na ziemiach Polski. Rolę szarańczy przejęła stonka ziemniaczana. Intensywność występowania tego szkodnika nie wyróżnia naszego regionu od innych województw Polski. Zupełnie inaczej przedstawia się sytuacja jeśli chodzi o szkodliwe owady niszczące lasy. Zagrożenie lasów regionu świętokrzyskiego przez szkodliwe owady jest, ogólnie rzecz biorąc, średnio trzykrotnie niższe niż w całym kraju. W regionie świętokrzyskim masowo występują i niszczą jodły takie szkodniki jak: zwójki jodłowe (wyłogówka jedliczanka, .wskaźnica jedliczanka) i żerujące w łyku komiki: jodłowiec krzywozębny i kolcozębny, jodłowiec Woroncowa i smolik jodłowiec.

Poza szkodnikami jodły lasy zagrożone są również przez takie szkodniki jak: krobik modrzewiowiec - niszczący igliwie modrzewia, borecznik rudy - pożerający igliwie najmłodszych sosen, osnuja gwiaździsta - niszcząca igliwie starszych sosen oraz szeliniak Sosnowiec - obgryzający przy korzeniu korę najmłodszych sosenek.

Zagrożenie oraz ochrona zwierząt

Według danych zawartych w specjalistycznych opracowaniach Głównego Urzędu Statystycznego województwo świętokrzyskie należało i należy do regionów bardziej od innych zagrożonych zanieczyszczeniami powietrza. Wynika z tego oczywiście wyższe zagrożenie zwierząt, zwłaszcza bezkręgowców żyjących w glebie. W glebie, bowiem kumulują się szkodliwe substancje pochodzące z zanieczyszczeń, które ograniczają  bądź  eliminują  żyjące  tam  drobne   zwierzęta, a  jest   ich   tam   dużo   a  odgrywają  istotną  rolę  w  funkcjonowaniu  ekosystemów
- w możliwościach produkcyjnych siedlisk.

Bardzo istotną rolę dla egzystencji zwierząt odgrywają zmiany stosunków wodnych. Obniżenie poziomu wód gruntowych, przejawiające się zanikiem tzw. "oczek" wodnych - drobnych zbiorników, zabagnień, wysychaniem studzien itp., powoduje często wręcz zanik wielu gatunków zwierząt związanych w taki czy i inny sposób z wodą. Dotyczy to nie tylko drobnych bezkręgowców, ale i wszystkich płazów i wielu gatunków gadów i ptaków. Przyczyny obniżenia poziomu wód sąjednorakie: od obiektywnych - jak zmiany klimatu - zmniejszanie się ilości opadów zwłaszcza zimą, do czysto subiektywnych, jak błędny gospodarki człowieka - złe melioracje, czy równie nieprzemyślane przebicia warstw wodonośnych podczas budowy różnych obiektów przemysłowych i kopami.

Wiele rzadkich zwierząt chronionych pada nadal łupem nieuczciwych kolekcjonerów, którzy w niektórych przypadkach przyczyniają się do zlikwidowania nielicznych stanowisk występowania konkretnych gatunków zwierząt. W celu ochrony zwierząt należy ograniczyć do minimum szkodliwe skutki uboczne rozwoju cywilizacji, takie jak zanieczyszczenia i destrukcje stosunków wodnych. Żaden zespół roślinny i związana z nim różnorodność zespołów zwierząt nie mogą być ochronione, jeśli nie zostanie utrzymany właściwy obieg wody i mineralnych składników odżywczych.

Należy mieć nadzieję, że zgodne wspóme działanie wszystkich świadomych ludzi zarówno w zakresie ochrony środowiska jak i ochrony przyrody przyniesie pozytywne rezultaty, i że zahamowany zostanie proces niszczenia przyrody, w tym zwierząt.

Literatura:

  1. A. Leśniak, M. Stachurski, B. Wójtowicz "Przyroda województwa kieleckiego" Copyright by Wydział Ochrony Środowiska Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach Kielce 1995
  2. LOP Zarząd Okręgowy w Kielcach - Biuletyn "Ogólna i regionalna ochrona przyrody" Kielce 1995
  3. J. Kapuściński "Poznajemy polskie parki narodowe" wyd. Kielce 1998
  4. Praca zbiorowa pod red. J. Lenczowski, A. Nowakowski "Polskie Parki Narodowe" Oficyna wydawnicza Parol sp. z.o.o. Kraków 1994