Działa tylko w IE - sorry!    
     

Ćwiczenia percepcji dotykowej według programu Sally Mangold

mgr Beata Szymala


Rozwój pisma dotykowego miał olbrzymie znaczenie dla ludzi niewidomych. Trudno sobie dziś wyobrazić funkcjonowanie bez możliwości czytania i pisania. Obecnie uwagę skupia się raczej na doskonaleniu metod nauczania a także tworzeniu coraz to lepszych podręczników i materiałów dydaktycznych ułatwiających czytanie i pisanie brajlem.

W naszym kraju nauczyciele mają niewielki wybór podręczników do nauki pisma punktowego co nie daje im zbyt dużego wyboru metod nauczania i doboru tekstów pomocniczych. Swoją późniejszą pracę opierałam na "Podręczniku do nauki brajla" Lucyny Kremer wydanym w 1994 roku. Jednak w wieku przedszkolnym potrzebny jest zestaw książeczek dla dzieci niewidomych oraz programów, które można byłoby stosować przed wprowadzeniem liter brajlowskich.

Dzieci widzące, zanim podejmą naukę czytania i pisania, mają wiele doświadczeń w zakresie poznawania pisma. Odbywa się to na ogół w sposób naturalny, gdyż dziecko przegląda bajki, czasopisma, obserwuje szyldy, ogłoszenia czy napisy reklamowe. Jednocześnie przygotowuje swoją rękę do przyszłej nauki pisania poprzez wiele zabaw w bazgranie, rysowanie a potem odtwarzanie wzorów literopodobnych aż do utrwalania prawidłowego kierunku pisania liter.

Inaczej jest w przypadku dziecka niewidomego, które w okresie poprzedzającym naukę czytania i pisania pozbawione jest tych doświadczeń. Kontakt z książką brajlowską nie następuje bowiem w sposób naturalny, więc nie przyczynia się do rozwoju umiejętności czytania. Dzieci często dopiero w szkole spotykają się z pismem brajlowskim, dłutkiem i maszyną do pisania. Ważna jest więc odpowiednia organizacja najbliższego otoczenia, która da możliwość dziecku kontaktów z pismem wypukłym oraz ćwiczenia sprawności manualnej i percepcji dotykowej. Dużą pomocą w tym zakresie jest wydany przez Polski Związek Niewidomych "Rozwojowy Program Percepcji Dotykowej i Rozpoznawania Liter Brajlowskich" Sally Mangold, która jest osobą niewidomą i na codzień używa pisma brajla. Program ten jest przeznaczony już dla dzieci od pięciu lat. Zawiera on bogaty materiał ćwiczebny, którego celem jest wyrobienie u uczniów cech dobrego użytkowania brajla podczas czytania. Chodzi więc o to, aby uczeń w procesie czytania:

  • wykazywał bardzo niewielką ilość regresywnych ruchów rąk, zarówno poziomych jak i pionowych,
  • używał minimalnego nacisku w momencie przesuwania palców po symbolach brajla (usprawnianie "lekkiego dotyku")
  • posługiwał się oburęczną techniką czytania, w której lewa ręka lokalizuje początek kolejnego wiersza w momencie kiedy prawa ręka kończy czytanie wiersza poprzedniego,
  • przez cały czas używał co najmniej czterech palców,
  • demonstrował umiejętność szybkiego i efektywnego analizowania danego tekstu zarówno w wierszach jak i w kolumnach,
  • posiadał umiejętność poprawnego rozpoznawania liter, zwłaszcza tych, które są lustrzanym odbiciem.

O gotowości ucznia do rozpoczęcia programu Mangold decyduje posiadanie przez niego następujących podstawowych umiejętności:

  • rozpoznaje podobieństwa i różnice wśród otaczających go konkretnych przedmiotów,
  • jest w stanie klasyfikować konkretne przedmioty w zależności od ich:
    • fizycznych właściwości,
    • funkcjonowania,
    • bycia częścią całości;
  • jest w stanie określić położenie własnego ciała w stosunku do przedmiotów w najbliższym otoczeniu;
  • posiada umiejętność znajdowania rymów prostych wyrazów;
  • jest w stanie przekładać strony w książce.

Program składa się z "Podręcznika dla nauczyciela" i "Podręcznika dla ucznia". "Podręcznik dla nauczyciela" zawiera opis ćwiczeń i minimalny zakres umiejętności, które uczeń powinien nabyć na danej lekcji oraz karty ćwiczeń w czarnodruku, tak aby nauczyciel mógł śledzić pracę ucznia. Natomiast "Podręcznik dla ucznia" składa się z trzech tomów brajlowskich, zawierających kartki z ćwiczeniami. Lekcji jest 37 a każda z nich zawiera kilka zadań, które uczeń powinien opanować. O liczbie ćwiczeń przerabianych podczas każdego zajęcia decyduje nauczyciel i zależy ona od indywidualnych możliwości ucznia i jego poziomu zmęczenia. Jednak bardzo ważne jest przerobienie przez każdego ucznia materiału zawartego w każdej lekcji. Każda lekcja zawiera dodatkowo jednominutowy test odniesienia, który uczeń powinien wykonać przed każdymi ćwiczeniami. W czasie tej minuty nauczyciel mierzy czas, w jakim uczeń przesuwa palce po symbolach brajlowskich albo umiejętność poprawnego rozpoznawania znaków brajlowskich. W zależności od danej lekcji nauczyciel może oceniać tempo lub poprawność, a na niektórych lekcjach obie umiejętności równocześnie. Od lekcji 1 do 14 nie przypisuje się znaczeń literowych poznawanym przez ucznia znakom, robi się to dopiero od lekcji 15. Czas potrzebny na ukończenie całego programu jest różny i zależny od indywidualnych predyspozycji uczącego się.

Omawiany program realizowałam z dwiema niewidomymi uczennicami w wieku sześciu lat, z osobą dorosłą ociemniałą oraz z uczennicą (lat 14) i uczniem (lat 12) z resztkami widzenia. Wszystkie te osoby nie miały wcześniejszego kontaktu z pismem brajla. Nikt nie miał problemów manualnych, wynikających z dodatkowych niepełnosprawności. Celem mojej pracy była głównie pomoc w zapoznaniu się z brajlem, przy tym usprawnianie rozwoju intelektualnego (w przypadku 6-latków), usprawnianie funkcji manualnych oraz wprowadzenie ogólnego pojęcia i zasad posługiwania się pismem punktowym.

Na wstępnych spotkaniach z uczennicami 6-letnimi, określałam czas koncentracji na danym materiale i sposób w jaki będę modyfikować program w celu pełniejszej stymulacji wrażliwości dotykowej. W realizację programu wplatałam następujące ćwiczenia:

  1. zabawy z jednoczesnym pokazywaniem części ciała i śpiewaniem,
  2. zszywanie kartek zszywaczem,
  3. dziurkowanie papieru brajlowskiego dziurkaczem,
  4. zakładanie frotki na lewą rękę i siadanie zawsze po lewej stronie ucznia,
  5. wbijanie dłutka w papier brajlowski założony do tabliczki,
  6. zapoznanie z figurami geometrycznymi, tzn. kołem, kwadratem, prostokątem, trójkątem, elipsą,
  7. nauka pojęć: długi - dłuższy; krótki - krótszy,
  8. nauka pojęć przestrzennych czyli określanie tego co znajduje się na, za, nad, pod, przed,
  9. grupowanie figur wg kategorii: wielkości, rodzaju, grubości
  10. darcie krepiny na małe kawałki i ugniatanie z nich kulek,
  11. rozwijanie orientacji na kartce papieru: prawy górny róg, lewy bok itd.,
  12. dostrzeganie regularności i układanie podanych wzorów,
  13. nawlekanie koralików,
  14. układanie "grzybków" w rzędach pionowych lub poziomych,
  15. dobieranie par płytek fakturowych, rozróżnianie powierzchni,
  16. prowadzenie palców po fakturowo różnych labiryntach

Na początkowych lekcjach zawartych w I tomie programu i kart pracy ćwiczyliśmy:

  1. Praktyczne posługiwanie się obiema rękoma jednocześnie i niezależnie od siebie
  2. Przesuwanie palców od lewej strony do prawej po takich samych symbolach graficznych grubych lub cienkich
  3. Sprawne odszukiwanie początku i końca wiersza, kolumn pionowych, dołu i góry strony
  4. Rozpoznawanie długości wierszy
  5. Zabawy z zygzakiem
  6. Przesuwanie palców po wierszach, w których znajdują się różne symbole wpisane bez przerw lub z przerwami, takie same symbole oddzielone od siebie
  7. Przesuwanie palców z góry na dół po podobnych do siebie symbolach znajdujących się blisko siebie, różnych symbolach znajdujących się blisko siebie, kolumnach z identycznymi symbolami i z różnymi symbolami oddzielonymi od siebie jednym odstępem
  8. Rozpoznawanie: dwóch geometrycznych figur lub znaków brajlowskich i określanie czy są "takie same" czy "różne" (nie podobne do siebie), jednego różniącego się symbolu znajdującego się w wierszu utworzonym z takich samych symboli brajlowskich lub w grupie trzech symboli.

Ćwiczenia te miały za zadanie nie tylko rozwijać dotyk, lecz sprawiać, że niewidome dziecko poznaje graficzne symbole liter, zanim rozpocznie systematyczna naukę czytania i pisania. W wyniku obserwacji dzieci w trakcie prowadzonych zajęć mogę stwierdzić, że ćwiczenia te budziły dużą ciekawość i zainteresowanie oraz motywację do dalszej pracy.

Ćwiczenia zawarte w tomie II wiązały się z identyfikowaniem znaku z konkretną literą. Dziewczynki identyfikowały daną literę według konfiguracji i liczby punktów. Wprowadzenie każdej litery poprzedzone było zarówno zabawami analizy i syntezy słuchowej jak i zapoznaniem się z dużym obrazem graficznym poznawanych liter. Każdą z nowo poznawanych liter układałam najpierw na pudełku z jajek (forma sześciopunktu) do którego dopasowywano puste jajeczka-niespodzianki a następnie na kostce brajlowskiej. Ten sposób był łatwiejszy i bardziej czytelny przy poznawaniu obrazu liter bowiem przechodziło się od dużego do coraz mniejszego obrazu litery.

Na podstawie pracy z wykorzystaniem "Rozwojowego Programu Percepcji Dotykowej i Rozpoznawania Liter Brajlowskich" Sally Mangold mogę stwierdzić, że:

  • program stanowi cenną pomoc dla nauczyciela przygotowującego dzieci niewidome do podjęcia nauki szkolnej,
  • zawiera bogaty i atrakcyjny zbiór ćwiczeń usprawniających percepcję dotykową i orientację na małej przestrzeni oraz rozwija zdolność koncentracji uwagi w sytuacji zadaniowej,
  • może być punktem wyjścia do opracowywania kolejnych ćwiczeń doskonalących percepcje dotykową dzieci niewidomych,
  • polecam dodatkowe wprowadzenie już od lekcji 16, ćwiczeń w odczytywaniu sylab (cy, dy, yl) a od lekcji 17 czytanie prostych wyrazów (baba, lada, baca, dyl, bal, lala), co pozwala uczniowi dostrzegać szybsze efekty własnej pracy i jednocześnie motywuje do kontynuowania ćwiczeń,
  • uważam, że ważne jest, przed przystąpieniem do ćwiczeń z nową literą, pokazanie jej na dużych formach, na przykład na wspomnianym opakowaniu po jajkach i kostce brajlowskiej,
  • korzystne jest połączenie umiejętności biernego poznawania liter z ich czynnym zapisywaniem na maszynie brajlowskiej, co znacznie podnosi atrakcyjność zajęć.

Zasadniczo jeden egzemplarz programu przeznaczony jest do wykorzystania przez jedno dziecko, jednak ze względu na ograniczone możliwości finansowe, jest trudno dostępny. Dlatego szukałam możliwości, jak w praktyce radzić sobie i jak wykorzystać wybrane ćwiczenia. Znacznie zwiększyłam liczbę ćwiczeń wstępnych z orientacji w małej przestrzeni o dodatkowe zabawy usprawniające płynność ruchów, umiejętność utrzymywania się w rządku. Tablicę korkową i pineski zastąpiłam tablicą magnetyczną i magnesami lub plasteliną. Dlatego też mogłam nadal używać karty ćwiczeń z programu. Wiele stron z ćwiczeniami można samodzielnie powielić na maszynie brajlowskiej.

Moje doświadczenia w pracy z programem pozwalają mi stwierdzić, że ćwiczenia Sally Mangold zasługują na uwagę i szerokie propagowanie go wśród nauczycieli i rodziców dzieci niewidomych jako wartościową pomoc w ćwiczeniu percepcji dotykowej. Jest on skuteczną pomocą ułatwiającą dzieciom niewidomym start w szkole poprzez przygotowanie do właściwej nauki pisania i czytania.