Z nauczaniem wiąże się nierozłącznie ocenianie. Przybiera ono różnorodne formy, niekiedy ma postać egzaminów, a przyporządkowane jest zazwyczaj przyjmowanym celom. Problemy psychologiczne związane z ocenianiem są wielorakie i złożone. Oceny spełniają różne role, zmienny jest również ich przedmiot, a także sposoby oceniania. Funkcje ocen w nauczaniu spełniają trzy odmienne role. Dwie z nich mają charakter informacyjny, a jedna selekcyjny. Poprzez oceny i egzaminy nie tylko uczeń dowiaduje się o wynikach swego uczenia się, ale także nauczyciel i władze oświatowe. Dotyczy to funkcji informacyjnych. Trzecia zaś funkcja selekcyjna wiąże się ze społecznymi konsekwencjami ocen i egzaminów. Najczęściej przedmiotem oceny jest aktualny stan wiedzy ucznia. Uzależniony on może być od poziomu wiedzy w momencie startu, zdolności uczenia się, a także możliwości rozwojowych ucznia. Przedmiotem oceny bywają również postępy w uczeniu się. Porównujemy to, co uczeń aktualnie umie z przyswojonych treści programowych z tym co umiał wcześniej. Interesujemy się wówczas nie tym, co uczeń aktualnie umie, i nie postępami jakie czyni, ale wielkością jego wysiłku i pracowitością. Z przedmiotem oceny ściśle wiąże się sposób jej dokonywania. Ocena może być formułowana w kategoriach wartościujących, jak również może zawierać elementy opisowe i wyjaśniające. W pierwszym przypadku uczeń dowiaduje się np. jedynie, że jego postępy są dostateczne. W przypadku drugim uzyskuje ponadto informacje, w jakich zakresach jego postępy są lepsze, a jakich gorsze, w czym się to wyraża i jaka jest tego przyczyna oraz co powinien uczynić, by podwyższyć poziom swojego funkcjonowania. Dzięki swym elementom opisowym i wyjaśniającym ocena może w większej mierze ukierunkować postępowanie ucznia. Należy jednak pamiętać, aby była ona obiektywna. Liczne badania M. Przetacznikowej wskazują na znaczną subiektywność ocen stosowanych najczęściej w praktyce. Podaje przykłady dużego zróżnicowania ocen jednego i tego samego wytworu. Stwierdza, że jeśli nauczyciel wie, że ocenia wytwór ucznia dobrego, to skłonny jest stawiać wyższą notę niż w przypadku oceniania wytworu ucznia słabszego. Na ocenę danej pracy może mieć również wpływ również to, jaką pracę nauczyciel oceniał poprzednio. Znaczna subiektywność ocen podważa ich wartość informacyjną i selekcyjną, dlatego ważnym problemem jest ich obiektywizacja. Chodzi o to, aby oceny stały się niezależne od osoby (instytucji) oceniającej. Wincenty Okoń uważa, że ocenianie postępów młodzieży wymaga od nauczyciela dużego doświadczenia oraz systematyczności i konsekwencji. Trudność oceniania wynika z wieloaspektowości ocen. Są one wartościowe wtedy, kiedy są słuszne w przekonaniu nauczyciela, sprawiedliwe w przekonaniu ucznia i zgodne ze społecznie przyjętymi kryteriami ocen. Na ocenianie składają się więc różne czynności nauczyciela, których celem jest zebranie informacji potrzebnych do podjęcia rozumnej decyzji, która może okazać się ważna dla losów ucznia. Informacje powinny być tak trafne i dokładne, jak to tylko możliwe. Zdaniem B. Niemierki niektórzy nauczyciele opanowują sztukę oceniania metodą prób i błędów. Przedstawia on siedem niegodziwych postaw wobec oceniania: - Rezygnacja
- Metoda kija i marchewki
- Zaniedbanie
- Nadgorliwość
- Zmiana reguł w toku gry
- Uduchowienie
- Tęczowy blask perfekcji
Aby ocena szkolna spełniała swoje funkcje winna być efektywna. Wskazane jest, aby nauczyciel uświadomił sobie, jakimi słowami wyraża uczniowi uznanie, jak bez słów daje znać uczniom, że ich wspiera, że mają w nauczycielu oparcie i są dla niego ważni. Oto kilka przykładów ocen efektywnych i nieefektywnych, stosowanych przez nauczycieli. Zwroty i kryteria używane w praktyce szkolnej przez nauczycieli
w trakcie oceniania uczniów | | Ocenianie efektywne | Ocenianie nieefektywne | | Ocena oparta na konkrecie, np. "doskonały wstęp" - zachęca do czytania | Ogólnikowa, np. "widzę, że się starałeś, wyszło nieźle, mogło być lepiej" | | Wykazanie autentycznego zainteresowania, np. "fantastycznie! A może poślemy Twoją pracę na konkurs?" | Ocena rutynowa, np. "no dobrze, zupełnie przyzwoicie, może być" | | Kryteria oceny znane są uczniom i są przez nich akceptowane | Kryteria znane są tylko nauczycielowi, dla uczniów niejasne | | Nagradzane jest nie tylko osiągnięcie ale także i wysiłek | Nagradzane jest samo osiągnięcie bez uwzględnienia warunków towarzyszących | | Dostarcza się uczniowi maksimum informacji o wartości jego pracy | Dostarcza mu się minimum informacji o wartości pracy | | W ocenie uwzględnia się górną granicę możliwości ucznia | Nie rozbudza się jego ambicji | | Porównuje się dokonania ucznia z jego wcześniejszymi osiągnięciami | Porównuje się dokonania ucznia z osiągnięciami innych uczniów, najczęściej lepszych | | Ocena ma zachęcać | Ocena ma zawstydzać, jeśli oczekiwania nauczyciela nie są spełnione | | Uwzględnia się stopień trudności zadania dla tego właśnie ucznia - podejście indywidualne | Ocenia się wszystko jednakowo | | Dobrą ocenę wiąże się z umiejętnościami i motywacją ucznia | Dobrą ocenę kładzie się na karb "szczęśliwego trafu", przypadku, zbiegu okoliczności lub wyjątkowo łatwego zadania |
|
