Osoba niepełnosprawna, to według A. Hulka "osoba o naruszonej sprawności psychofizycznej, powodującej ograniczenie funkcjonalne sprawności lub aktywności życiowej w stopniu utrudniającym pełnienie właściwych dla niej ról społecznych". Definicja niepełnosprawności oraz osoby niepełnosprawnej uwzględniająca trudności i ograniczenia w normalnym życiu, a także wymóg świadczeń pomocy brzmi następująco: "Przez niepełnosprawność rozumie się bowiem wszelkie ograniczenia lub brak - wynikający z ograniczeń - zdolności wykonywania jakiejś czynności w sposób lub w zakresie uważanym za normalny dla człowieka [...] Natomiast za osobę niepełnosprawną uważa się człowieka nie mogącego samodzielnie, częściowo lub całkowicie zapewnić sobie możliwości normalnego życia, indywidualnego lub społecznego, na skutek wrodzonego lub nabytego upośledzenia sprawności fizycznych lub psychicznych". [2] W 1980 roku Światowa Organizacja Zdrowia przyjęła następującą terminologię dotyczącą zjawiska niepełnosprawności: - uszkodzenie
- niepełnosprawność
- upośledzenie.
Uszkodzenie - "oznacza wszelki brak lub anormalność anatomicznej struktury narządów oraz brak lub zaburzenie funkcji psychicznych lub fizjologicznych organizmu na skutek wady wrodzonej, choroby lub urazu". [4, s.131] Może być całkowite lub częściowe, trwałe lub okresowe, wrodzone lub nabyte. [3] Niepełnosprawność funkcjonalna - "wszelkie ograniczenie lub brak wynikający z uszkodzenia, zdolności wykonywania czynności w sposób lub w zakresie uważanym za normalne dla człowieka". [4] Może dotyczyć następujących sfer: fizycznej, sensorycznej, psychicznej lub może być też wielozakresowa. [3] Upośledzenie - mniej uprzywilejowana lub mniej korzystna sytuacja danej osoby, wynikająca z uszkodzenia i niepełnosprawności funkcjonalnej, która ogranicza lub uniemożliwia jej wypełnianie ról związanych z jej wiekiem, jej płcią oraz sytuacją społeczną i kulturową. [4, s.131] Według takiej koncepcji określona wada wrodzona, choroba lub uraz jest przyczyną uszkodzenia organizmu. Obniża to sprawność lub funkcjonowanie. Uszkodzenie i niepełnosprawność funkcjonalna są przyczyną niekorzystnej sytuacji społecznej danej osoby, czyli utrudniają, ograniczają lub też uniemożliwiają funkcjonowanie w życiu społecznym. Koncepcję tę skrytykowano za zbytnie podkreślanie aspektu medycznego (uszkodzenie - źródło wszelkich problemów osoby niepełnosprawnej; interwencja medyczna i rehabilitacja - zasadnicze znaczenie dla usunięcia lub złagodzenia problemów osoby niepełnosprawnej). Krytyka koncepcji Światowej Organizacji Zdrowia z 1980 roku spowodowała powstanie społecznego modelu niepełnosprawności. Widzi on niepełnosprawność głównie jako problem społeczny w aspekcie społecznej integracji. Niepełnosprawność więc, to nie tylko własność osoby, ale też zespół warunków środowiska społecznego i fizycznego, które powodują trudności, ograniczenia i problemy osób niepełnosprawnych. W 1997 roku Światowa Organizacja Zdrowia przedstawiła zmodyfikowaną wersję klasyfikacji, a w jej ramach biopsychospołeczną koncepcję niepełnosprawności. Według niej istotę niepełnosprawności stanowi odchylenie od normalnego poziomu funkcjonowania na trzech poziomach: biologicznym, jednostkowym, społecznym i może przyjąć następujące formy: - na poziomie biologicznym jest to zniesienie, ograniczenie lub zaburzenie przebiegu funkcji organizmu w zależności od stopnia i zakresu uszkodzenia jego organizmów lub układów,
- na poziomie jednostkowym jest to ograniczenie aktywności i działania,
- na poziomie społecznym jest to ograniczenie uczestnictwa w życiu społecznym.
Koncepcja też przyjmuje pojęcie pomocy dla osób niepełnosprawnych, która może ułatwić, usprawnić lub umożliwić funkcjonowanie człowieka na wymienionych trzech poziomach. [4] Dla funkcjonowania człowieka znaczenie ma nie tylko samo uszkodzenie, ale również wartość, jaką temu uszkodzeniu przypisuje najbliższe otoczenie, dalsze, a także osoba nim dotknięta. Chodzi więc o to, jakie znaczenie ma uszkodzenie dla społecznego funkcjonowania osoby oraz o miejsce i rolę osoby niepełnosprawnej w społeczeństwie. [3] Można stwierdzić, że społeczeństwo stanowi o upośledzeniu, jak ludzie postrzegają niepełnosprawnych, a nie sam defekt. Potwierdzają to słowa osób niepełnosprawnych: "Kalectwo nie jest w nas, tylko w oczach ludzi, którzy na nas patrzą. [2]
"Jestem niewidoma. Ale niech was to nie przygnębia. (...) Najbardziej złości mnie jednak konieczność nieustannej walki o uznanie mnie za normalnego człowieka, walki z dyskryminowaniem mnie jako osoby należącej do odrębnego świata niewidomych. Najistotniejszym moim problemem nie jest ślepota, lecz stosunek społeczeństwa do mnie". [3] Na osobę niepełnosprawną należy patrzeć nie poprzez jej uszkodzenie, ale przez zachowane możliwości. Odchodzi się więc od wizerunku osoby niepełnosprawnej jako gorszej, zależnej od innych, mniej sprawnej. Zdecydowanie odrzuca się tezę o jakościowych różnicach między osobami niepełnosprawnymi i pełnosprawnymi. Są to różnice stopnia, a nie jakości. Chodzi o uznanie autonomii osób niepełnosprawnych, na miarę możliwości, w społecznym funkcjonowaniu. [3] Autonomia ta to według W. Dykcika wartościowe uczestnictwo w życiu rodzinnym, sąsiedzkim, lokalnej społeczności. Jednak osoby niepełnosprawne są nadal w znacznym stopniu izolowane społecznie. Według badań A. Ostrowskiej prawie co piąta osoba dorosła nie utrzymuje kontaktu z niepełnosprawnymi, a nawet nie zna ich "z widzenia". Brak osobistych doświadczeń zdobytych w kontaktach z osobami niepełnosprawnymi sprawia, iż wiedza o ich problemach życiowych bazuje na stereotypach, obiegowych opiniach, często bardzo krzywdzących. Ludzie nie tylko nie posiadają umiejętności wspomagania osób niepełnosprawnych, ale nawet odpowiedniego zachowania się w ich towarzystwie. Mimo to, jak wynika z badań A. Ostrowskiej, społeczeństwo polskie generalnie deklaruje aprobatę dla modelu integracyjnego, włączającego osoby niepełnosprawne do normalnie funkcjonujących grup i instytucji społecznych na równi z ludźmi sprawnymi. [5]
Piśmiennictwo - Gustavsson A., Zakrzewska-Manterys E. (red.), Upośledzenie w społecznym zwierciadle, Wydawnictwo "Żak", Warszawa 1997
- Kawczyńska-Butrym Z., Wprowadzenie do problemów niepełnej sprawności
- Kosakowski C., Niepełnosprawność ludzka, [w:] Dziecko o specjalnych potrzebach edukacyjnych, Kosakowski C., Zaorska M. (red.), Wydawnictwo Edukacyjne Akapit, Toruń 2000
- Majewski T., Biopsychospołeczna koncepcja niepełnosprawności, "Szkoła specjalna", Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne S.A., nr 3, Warszawa, 1997
- Ostrowska A., Niepełnosprawni w społeczeństwie: Postawy społeczeństwa polskiego wobec ludzi niepełnosprawnych (raport z badań), Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1994
|
