Aktywność umysłową dzieci wszechstronnie rozwija działalność podejmowana samorzutnie, przede wszystkim różnego rodzaju zabawy i twórczość plastyczna. Dokonują one wówczas samodzielnych doświadczeń i różnych operacji myślowych. Dobra zabawa jest okazją do rozwijania mowy i myślenia dziecka. Zabawy tematyczne, konstrukcyjne czy dydaktyczne stwarzają wiele okazji do mówienia i rozwijania zadań umysłowych, odtwarzania i przetwarzania utworów literatury dziecięcej i stawiania pytań. W zabawie tematycznej dzieci odtwarzają to, co poznały, usłyszały, co je zainteresowało. Im bogatsza treść tych zabaw, tym chętniej dzieci mówią, wzbogacają słownik, uczą się wypowiadać w sposób zrozumiały. W zabawach konstrukcyjnych budując z różnego materiału, dzieci w sposób naturalny przyswajają sobie określone kształty, położenia i utrwalają nazwy narzędzi, budowli, środków lokomocji. Planując zabawę wyobrażają sobie całą sytuację, zastanawiając się nad słusznością podjętych decyzji, porównując wygląd różnych przedmiotów. W zabawach ruchowych stosując naśladowanie czynności odwołujemy się do wyobraźni dziecka, zachęcając je by pokazało spostrzeżone dawniej ruchy. Szczególna rolę w rozwijaniu myślenia dzieci spełniają zabawy i gry dydaktyczne np. porządkowanie elementów wg jakiejś własności (występują tu operacje analizy, syntezy, porównywanie). Przykładem mogą tu być wszystkie zabawy polegające na operowaniu obrazkami, dobieraniu ich, układanie całości z części, układanie we właściwej kolejności historyjek obrazkach, a także tworzenie nowych wyrazów z liter klockowego abecadła. Zabawy dydaktyczne są cennym środkiem rozwijania mowy i myślenia dzieci, ponieważ są przez nie lubiane i sprawiają im wiele przyjemności zwłaszcza te, w których występują elementy współzawodnictwa i wygranej. Drugim źródłem, z którego można czerpać tematy do rozwijania mowy i myślenia jest literatura. Może to być: - Oglądanie ilustracji,
- Opowiadanie treści książek,
- Czytanie książek,
- Inscenizowanie treści utworu,
- Praca z wierszem,
- Zorganizowanie kącika książek.
Oglądanie ilustracji - książka dla dzieci powinna zawierać zarówno tekst jak i ilustrację. Oba te elementy spełniają ważną funkcję. Ilustracje są bodźcem, który zwraca uwagę dziecka, wywołuje zainteresowanie tekstem. Dzięki ilustracji dziecko może samo korzystać z książki. Oglądanie ilustracji stanowi ważny czynnik w pracy nad rozwojem mowy i myślenia. Dzieci zainteresowane ilustracją opowiadają jej treść, uzupełniają, nazywają przedmioty, sytuacje i wzbogacają swój słownik. Oglądanie ilustracji budzi zainteresowanie książką. Wypowiedzi dziecięce można inspirować w następujący sposób: - Dając dzieciom książki, w których znajdują się ilustracje,
- Przygotowując po kilka egzemplarzy tej samej pozycji, co zachęca dzieci do porównywania obrazków,
- Stawiając dzieciom pytania zachęcające do wypowiedzi.
Dzieci starsze mogą zastanowić się nad tym, o czym opowiada dana książka, jacy są jej bohaterowie. Opowiadanie treści książek - książki dla dzieci to nie tylko ilustracje, ale tez interesujące teksty, których dzieci lubią słuchać. Najlepszym sposobem przekazywania treści książki jest opowiadanie. Wpływa ono na doskonalenie mowy, ponieważ książki stanowią wzór języka literackiego, wzbogacają słownictwo, wpływają na wyrazistość mowy, skupiają uwagę, utrwalają i wzbogacają wiadomości dziecięce, kształtują uczucia, postawy społeczno-moralne. Opowiadanie treści książek powinno być zachętą do wypowiedzi na jego temat. Mogą to być pytania nauczycielki dotyczące oceny postępowania bohaterów, wyodrębnienia głównego bohatera. Opowiadanie nauczyciela to bardzo cenny sposób wzbogacenia mowy dzieci i kształcenia ich myślenia. Czytanie książek - dzieciom 6-letnim można niektóre teksty czytać, pod warunkiem, że nauczycielka wybierze odpowiednia książkę i solidnie się do tego przygotuje. 6-latki lubią słuchać czytania książek dłuższych przekazywanych im odcinkami, do których wraca się co pewien czas. Należy jednak pamiętać, żeby poszczególne odcinki stanowiły pewną całość. Inscenizowanie treści utworów - zarówno wierszy, jaki i pisanych prozą, to forma działalności dzieci o dużych wartościach wychowawczych. Zabawy-inscenizacje, dobrze organizowane mają ogromne znaczenie dla wszechstronnego rozwoju, szczególnie dla rozwoju mowy i myślenia. Istotne walory inscenizacji: - Lepsze przeżycie, zrozumienie i zapamiętywanie treści dzięki powiązaniu z różnorodną ekspresją twórczą, słowną, ruchową, plastyczną,
- Nabywanie umiejętności analizowania treści utworu, wyodrębnianie scen, bohaterów, określenie miejsca, akcji i nastroju,
- Wzbogacenie czynnego słownika,
- Kształcenie wyrazistej wymowy,
- Rozwijanie pamięci logicznej, wyobraźni twórczej,
- Nabieranie śmiałości, pewności siebie.
Wiersze
W pracy nad rozwojem mowy i myślenia poważne miejsce zajmuje poezja. Nauczyciel czyta dzieciom, uczy na pamięć, inscenizuje lub wykorzystuje je do organizowania ćwiczeń kształtujących wymowę.
Wiersze pozwalają realizować wiele zadań: - Dostarczają dzieciom wzoru pięknej, artystycznej mowy
- Wzbogacają i utrwalają język literacki
- Rozwijają wyobraźnię, pamięć logiczną i mechaniczną
- Rozbudzają zamiłowanie do poezji
Jednym ze sposobów przekazywania może być czytanie. Czytając wiersz trzeba się skupić nad właściwą interpretacją, aby dzieci odczuły jego piękno. Wiersz przewidziany do pamięciowego opanowania musi odpowiadać możliwościom dzieci, a więc powinien być krótki i zrozumiały. Kącik książki
Niezwykle cennym sposobem oddziaływania na rozwijanie mowy i myślenia dzieci jest umożliwienie im kontaktu z książką. Rolę taką spełnia "kącik książki", który musi być tak umieszczony, aby dzieci miały do niego dostęp i mogły spokojnie oglądać. Dobór książek powinien odbywać się z udziałem dzieci. Dzieci określają, dlaczego wybierają tę książkę. Działalność ta, to okazja do rozmów z dziećmi. Nauczycielka dowiaduje się przez kontakty indywidualne w kąciku, czy dziecko potrafi nazwać oglądane rośliny, zwierzęta i czy np. rozumie treść ilustracji. Praca z obrazkiem - umożliwia realizację wielu zadań dotyczących kształcenia mowy i myślenia. Kierując obserwacją dzieci zmierzamy do tego, by rozpoznały one i przypominały nazwy przedmiotów przedstawionych na obrazkach. Zadaniem nauczyciela jest pobudzenie dzieci do wytwarzania swobodnych skojarzeń związanych z obrazkiem. Ma to wpływ na ćwiczenie pamięci i wyobraźni, utrwalenia nazw i wiadomości. Może to być: - Dobieranie przedmiotów konkretnych lub przedstawionych na rysunku mających jakąś wspólną cechę,
- Rozpoznawanie i nazywanie jednego z wielu widocznych przedmiotów na podstawie cech zewnętrznych,
- Odgadywanie nazw rzeczy, osób, zjawisk na obrazkach itp.
Praca z obrazkiem ma wiele wartości. Obrazek ułatwia wyodrębnianie przedmiotów, sytuacji, wpływa na rozwijanie pojęć elementarnych i ogólnych, wdraża do planowej obserwacji i rozwija procesy myślowe.
Specjalne znaczenie dla rozwoju myślenia dzieci mają historyjki obrazkowe, bo dziecko dokonuje analizy przez odczytywanie treści przedstawionej fragmentarycznie na poszczególnych obrazkach. Historyjka obrazkowa umożliwia nauczycielowi realizację wszystkich zadań dotyczących myślenia 6-latka, ponieważ omawianie treści obrazka wymaga doskonalenia różnych operacji umysłowych. Aby w sposób poprawny ułożyć 2, 3 lub więcej obrazków, dziecko musi zrozumieć treść każdego z nich i zauważyć różnice między nimi, a także podobieństwa. Kiedy ułoży historyjkę, czasem podaje jej tytuł. Korzystanie z historyjek pozwala realizować takie zadania jak: - Rozwijanie procesów analizy i syntezy
- Próby wnioskowania
- Rozwijanie spostrzegawczości i logicznego kojarzenia faktów
- Doskonalenie wypowiadania się na określony temat
Najprostszy sposób korzystania z historyjek jest wtedy, gdy dzieci oglądają kolejno ułożone obrazki i opowiadają ich treść. Inny sposób aktywizowania myślenia dzieci to kończenie przez nie treści historyjek. Po obejrzeniu kilku obrazków nauczycielka nie pokazuje ostatniego zachęcając, aby same wymyśliły jego treść. Istnieje duża dowolność interpretacji, zależna od wyobraźni i doświadczeń dziecka. Ciekawym sposobem pracy z historyjka jest rysowanie zakończenia. Duże znaczenie w rozwoju myślenia dzieci mają zagadki, oczywiście dobrze dobrane i realizowane. Wdrażają do wysiłku umysłowego i chęci pokonywania trudności w tej dziedzinie. Rozwijają procesy myślowe - zdolność do analizy i syntezy, porównywania, dokonywania uogólnień, pobudzają wyobraźnię, rozwijają pamięć i spostrzegawczość. Uczą rozumienia przenośni i porównań, utrwalają wiadomości, uściślają pojęcia. Najłatwiejsze do rozwiązania, a jednocześnie pomocne w kształtowaniu pojęć są zagadki o znanych dzieciom przedmiotach. Najtrudniejszą formą zagadki są opisy przedmiotów aktualnie spostrzeganych. Często prowadzone zagadki są cenne w pracy nad rozwijaniem myślenia. Przyzwyczajają dzieci do skupienia uwagi, dokładnej analizy i scalania wszystkich cech. Znaczenie pytań dla rozwoju myślenia dzieci Pytania można rozpatrywać dwojako: - z punktu widzenia sposobu ich formułowania przez nauczyciela
- pod względem znaczenia pytań stawianych przez dzieci dla rozwoju ich myślenia
Pytania nauczyciela Metodyka pytań formułowanych przez nauczyciela należy do trudniejszych. Mówiąc o poprawnym formułowaniu pytań, nie mamy na myśli jedynie ich strony językowej, lecz również taki sposób budowy, który uwzględniłby problem do rozwiązania. W stawianiu pytań dzieciom, częściej odwołujemy się do ich pamięci niż myślenia. Pytamy o to, co widziały, co tam się stało, jak kto był ubrany. Nie o ten typ pytań chodzi w rozwijaniu myślenia lecz o ten, w którym dziecko wykaże zrozumienie zjawiska, sytuacji, przedmiotu. Formułowanie pytań problemowych nie jest rzeczą łatwą, nie czynimy tego spontanicznie. Pytania dzieci Druga kwestia to stawianie pytań przez dzieci. Rozpoczyna się ono w drugiej połowie trzeciego roku życia, pełny rozwój przypada na wiek przedszkolny. Przez samo stawianie pytań dziecko przejawia postawę myślącą. Dziecko w starszym wieku przedszkolnym stara się poznać, to czego nie rozumie.
Pytając zdaje sobie sprawę z tego, czego nie wie, o co pyta. Jego pytania dotyczą: - zaznajomienia z przedmiotem - co to jest?
- Uzupełniania wiedzy - jakie to jest?
- Rozstrzygnięcia - czy to jest takie, a takie?
- Eksperymentu - co by się stało, gdyby?
|
