Eksperyment jest jedną z metod badawczych wykorzystywaną w pracy dydaktycznej. Aby osiągnąć zadawalające efekty, eksperyment należy dobrze zaplanować, przeprowadzić długotrwałe badania i obserwacje, udokumentować swoją pracę, wyciągnąć poprawne wnioski i zaprezentować wyniki. W takiej metodzie nauczania problemowego dominują zawsze procesy myślenia, w których najważniejszą rolę odgrywają analiza, synteza i wnioskowanie. Chociaż uczniowie znają wymagania edukacyjne z biologii i wiedzą, że prawidłowe przeprowadzenie i udokumentowanie eksperymentu biologicznego może spowodować podwyższenie oceny semestralnej z tego przedmiotu, rzadko podejmują taką działalność. Zaplanowanie i przeprowadzenie eksperymentu wymaga pokonania jakiejś trudności o charakterze praktycznym lub teoretycznym, wzbogaca wiedzę uczniów w trakcie poszukiwań rozwiązań i wykorzystywania własnej inspiracji. W tym roku szkolnym postanowiłam zmobilizować do pracy dużą grupę uczniów gimnazjum, ogłaszając konkurs na eksperyment biologiczny. Celem konkursu było: - Kształtowanie umiejętności samodzielnego dochodzenia do wiedzy.
- Wdrożenie uczniów do samodzielnego myślenia i praktycznego działania.
- Nabywanie umiejętności planowania swoich działań, przeprowadzania ich, dokumentowania i wyciągania logicznych wniosków.
- Utrwalanie nawyku systematyczności, dokładności i staranności.
- Rozwijanie osobistych zainteresowań.
- Kształtowanie umiejętności prezentowania swojej wiedzy na forum.
Uczniowie zostali zapoznani z regulaminem konkursu i ku mojemu zaskoczeniu przyjęli go entuzjastycznie, szczególnie trzecioklasiści, którym zaczęło zależeć na ocenach końcowych. Nagrodą za prawidłowe przeprowadzenie i zaprezentowanie na pokazie, zgodnie z WSO miała być podwyższona ocena z biologii, a tylko trzy najlepsze eksperymenty zostały wyróżnione nagrodami rzeczowymi. Początkowo akces zgłosiło 30 uczniów - to dużo jak na nasze małe wiejskie gimnazjum. Problem zaczął się w trakcie planowania eksperymentu. Poszukiwaniom w literaturze fachowej, podręcznikach i czasopismach nie było końca, uczniowie zaangażowali swoich rodziców i znajomych. Efekt był zaskakujący - projekty eksperymentów były różnorodne, ale ich tematy nie powtarzały się u żadnego z uczniów. Eksperyment biologiczny w gimnazjum może opierać się głównie o badania na materiale roślinnym i tak zaplanowali swoje eksperymenty uczniowie. Otrzymali oni teoretyczne wskazówki jak określić cel badań, jakie metody i narzędzia pomiarowe zastosować, jak dokonywać obserwacje i dokumentować wyniki, jak zestawić wyniki i zilustrować je graficznie, w jaki sposób prawidłowo przedstawić wnioski. Nastąpił pierwszy etap pracy. Uczniowie przeprowadzili swoje eksperymenty w domu, aby zbadać długość ich trwania, sprawdzić wiarygodność wyników przy drugim powtórzeniu. Prace trwały 1-1,5 miesiąc. Niektórych z eksperymentów opartych o hodowle nie udało się do końca przeprowadzić - okres zimowy nie jest najlepszym terminem do takich prac. Ostatecznie zakwalifikowało się 24 uczniów, którym do końca udało się przeprowadzić swoje badania. II etap prac był trudniejszy. Ustaliliśmy termin prezentacji eksperymentów tak, aby ponownie zdążyć je przeprowadzić. Zostali zaproszeni goście (rodzice uczniów, nauczycielki przyrody zaprzyjaźnionych szkół podstawowych i nauczyciele naszego gimnazjum, uczniowie zainteresowani biologią). Jako organizatorka przedsięwzięcia stanęłam przed problemem - jaką formę prezentacji przyjąć, aby była atrakcyjna dla zaproszonych gości, a jednocześnie ułatwiała przedstawienie wykonanych przez dzieci badań. Przyszedł mi z pomocą szum medialny wokół II części przygód Harrego Pottera. Wymyśliłam tytuł "Eksperyment biologiczny w Komnacie Tajemnic". Pomysł był trafiony - pokaz odbył się w scenerii Tajemniczej Komnaty, w którą zmieniła się jedna z klas. Przewodniczkami były czarodziejki, uczennice klasy I, w specjalnie na tę okazję uszytych strojach, a dekorację stanowiły "mroczne zakamarki" Komnaty Tajemnic oświetlane reflektorami punktowymi. Wykorzystana została też muzyka z filmu o Harrym Potterze. W przerwie prezentacji eksperymentów odbył się konkurs wiadomości o dziejach Harrego Pottera, przygotowany przez polonistkę z naszej szkoły. Uczniowie, którzy wykazali się największą wiedzą na ten temat zostali nagrodzeni książkami. Zaproszenia dla gości i dyplomy dla uczestników i laureatów były również zrobione stosownie do scenerii konkursu. Eksperymenty przedstawione przez uczniów, głównie klas II i III podzielone zostały na cztery grupy tematyczne: - Laboratorium rozwoju roślin, w którym zaprezentowano między innymi:
"Wpływ nawozów sztucznych na wzrost roślin",
"Wpływ różnych rodzajów podłoży na szybkość kiełkowania i wzrostu roślin"
"Czy namoczenie nasion w wodzie i nacięcie na powierzchni przyśpiesza kiełkowanie" i podobne. - Gabinet odpowiedzi na trudne pytania: - tu uczniowie przedstawili eksperymenty o bardzo ciekawych założeniach np.: "Czy rośliny rosną zawsze korzeniami w dół?, "Czy kiełkujące nasiona mogą się spocić?, "Miejsce syntezy i działania auksyn", "Czy roślina rozwinie się tylko z tkanki twórczej?", "Dlaczego rośliny płaczą?".
- Komnata przetrwania - ta grupa eksperymentów wskazywała jak ekstremalne warunki wpływają na organizmy żywe: "Czy zamrażanie nasion do niskich temperatur wpływa na ich późniejsze kiełkowanie i wzrost?, "Jak tkanki roślinne tolerują alkohol", "Wpływ zagęszczenia populacji na wzrost i rozwój roślin na przykładzie fasoli", "Droga do Słońca czyli fototropizm".
- Zagrożone środowisko - w tej części Komnaty uczestnicy konkursu próbowali sprawdzić wpływ zanieczyszczenia środowiska naturalnego na organizmy w nim żyjące np.: "Wpływ zasolenia podłoża i wody na rozwój roślin", "Wpływ detergentów na rośliny", "Powstawanie smogu i jego wpływ na organizmy żywe", "Wpływ kwaśnych deszczów na rośliny - zanik chlorofilu".
W trakcie pokazów uczniowie prezentowali zgromadzoną przez siebie dokumentację: zdjęcia, plansze, tabele z wynikami, które ułatwiały obserwatorom zrozumienie problemu. Komisja oceniająca eksperymenty była zupełnie niezależna, składała się z nauczycieli szkół podstawowych z terenu gminy. Jury miało problem z wyborem najlepszych eksperymentów, wszystkie były doskonale przygotowane, większość odważnie, fachowo i bez tremy prezentowana. Uczniowie mieli dużą satysfakcję nie tylko z nagród, ale przede wszystkim z samego uczestnictwa. Dowiedziałam się o tym z ankiety ewaluacyjnej przeprowadzonej wśród uczestników, kilka dni po pokazie. Wynikało z niej, że rodzice aktywnie włączyli się w prace swoich dzieci, doradzali im i pomagali. Wszyscy uczestnicy deklarowali chęć ponownego uczestnictwa w podobnym konkursie w przyszłym roku.
Również publiczność, uczniowie naszej szkoły i ich rodzice, byli usatysfakcjonowani samą formą pokazu jak i zaciekawieni prezentowanymi eksperymentami. Mnie zaplanowanie i zorganizowanie tego konkursu dało przeświadczenie, że uczniowie potrafią bardzo dobrze wykonać trudne zadanie, jeśli tylko ich działania wynikają z przekonania, a nie z przymusu. Miałam również możliwość podzielenia się wiedzą i doświadczeniem z moimi koleżankami, nauczycielkami ze szkół podstawowych, co pewnie wykorzystam w awansie zawodowym. Zachęcona pochlebną opinią postanowiłam jeszcze w tym roku zorganizować podobny, gminny konkurs dla uczniów szkół podstawowych. Wtedy moi, doświadczeni już uczniowie, zajmą się wystrojem "Komnaty Tajemnic", pomocą w wyborze i wykonaniu eksperymentów, nauczą młodszych kolegów jak przeprowadzać obserwacje, dokumentować je i wyciągać ze swoich badań poprawne wnioski. Oni również będą mieli okazję do podzielenia się zdobytą wiedzą i doświadczeniem. |
