W świetle "Prawa o ruchu drogowym" dziecko, które ukończyło 7 lat może samodzielnie uczestniczyć w ruchu drogowym w charakterze pieszego i pasażera. Ze względu na swoje predyspozycje fizyczne i psychiczne nie jest ono pełnoprawnym uczestnikiem ruchu drogowego. Dlatego nauczyciele, rodzice i opiekunowie winni kształtować u dziecka określone predyspozycje niezbędne do bezpiecznego uczestnictwa w ruchu drogowym. Oto niektóre z charakterystycznych cech rozwoju psychicznego i fizycznego dzieci w wieku wczesnoszkolnym, szczególnie istotne dla edukacji komunikacyjnej. Dzieci 7-11 letnie nie mają zbyt mocno rozwiniętej spostrzegawczości tak ważnej dla zachowania bezpieczeństwa, dość często zauważają szczegóły, a pomijają istotne zjawiska dla ruchu drogowego. Otaczającą rzeczywistość spostrzegają przede wszystkim za pomocą wzroku i częściowo słuchu. Ze względu na swój niski wzrost mają niezbyt szerokie pole widzenia oraz poważne trudności w ocenie kierunku, z którego dochodzą dźwięki. Dla młodszego wieku szkolnego charakterystyczny jest brak umiejętności wiernego spostrzegania. Dziecko nieraz nie potrafi słuchać, nie zawsze zauważa to, co trzeba. Nie potrafi świadomie i samodzielnie pokierować tym procesem. Choć zauważa szczegóły, nie dostrzega istotnych zjawisk drogowych. Niewystarczająco odróżnia czynniki mniej istotne od istotnych, co prowadzi do błędnej oceny sytuacji drogowej. Nie ma zbyt dobrze rozwiniętej wyobraźni, czyli umiejętności przewidywania następstw i myślenia przyczynowo-skutkowego, dlatego każda nieomal sytuacja w ruchu drogowym stanowi dla niego nowy problem i stwarza mu trudności. Uczniowie, w pierwszych latach nauki szkolnej spostrzegają czasem poszczególne części lub cechy obserwowanego przedmiotu lub zjawiska w sposób izolowany, bez związku i stosunku do całości, do innych cech lub części. Wynika to stąd, że w ich spostrzeganiu brak jest jeszcze jedności analizy i syntezy do dokonania których niezbędne jest spostrzeganie i zapamiętywanie. Ponadto dziecko nie potrafi informacji słownych przetransferować na czynności praktyczne. Dlatego może doskonale znać przepisy ruchu drogowego, ale nie potrafi zastosować ich w praktyce. Ponieważ w jednym akcie spostrzegania łączą się w całość elementy wizualne i słuchowe oraz elementy doświadczenia zakodowane w pamięci - dopiero 6-letnie dziecko może - i to przy sprzyjających warunkach - ogarnąć jednym aktem uwagi
2-3 elementy jednocześnie, ale brak doświadczenia utrudnia mu prawidłową interpretację sytuacji. Dziecko w tym wieku charakteryzuje się ograniczoną koordynacją wzrokowo-ruchową oraz psychomotoryczną. Dokładność, a także trwałość dziecięcych spostrzeżeń zależy od ilości analizatorów w nich uczestniczących. Udział możliwie największej liczby narządów zmysłowych w spostrzeganiu, zwiększa zmysłowa aktywność dzieci oraz zapewnia pełniejsze i dokładniejsze spostrzeganie oraz trwalsze zapamiętywanie. Pod wpływem nauczania spostrzegania stają się bardziej ukierunkowane, trwałe, dokładne i skuteczne. Rozwój spostrzegania w młodszym wieku szkolnym wiąże się z umiejętnością skupiania się na przedmiocie spostrzeganym lub obserwowanym, czyli z rozwojem uwagi, która powinna być z tego punktu widzenia specjalnie kształcona i kierowana. Ma ona duże znaczenie w spostrzeganiu, wyborze i identyfikacji bodźców. Umożliwia skierowanie świadomości na określony przedmiot z pominięciem bodźców zakłócających. Jedną z ważniejszych cech psychicznych, która ma wyjątkowe znaczenie dla uczestnictwa w ruchu drogowym jest uwaga, a zwłaszcza jej podzielność, przerzutność i trwałość. Jest to właściwość psychofizyczna umożliwiająca skierowanie świadomości na określony przedmiot. Trwałość uwagi - to zdolność do utrzymywania jej na jednym obiekcie lub czynności przez dłuższy czas. Podzielność - to zdolność do jednoczesnego wykonywania jednej lub więcej czynności. Przerzutność - jest zdolnością do szybkiej zmiany obiektu uwagi. W wychowaniu komunikacyjnym kluczowe miejsce zajmuje koncentracja uwagi, która jest zdolnością do skupiania się na niewielkiej ilości bodźców. Jest ona potrzebna, aby uczestnik ruchu drogowego dokonał wyboru tylko tych bodźców, które mają znaczenie dla danej sytuacji komunikacyjno-drogowej. Tymczasem dzieci w wieku wczesnoszkolnym charakteryzują się uwagą mimowolną i rozproszoną o ograniczonym zakresie. Wiedza i doświadczenie dzieci w zakresie ogólnym, a także z zakresu prawa o ruchu drogowym są bardzo niewielkie. Nie posiadają one zbyt dobrze ukształtowanych umiejętności przekodowywania wiadomości słownych na czynności praktyczne. Dlatego każda nieomal sytuacja w ruchu drogowym dla dziecka 7-11 letniego jest nowym problemem do rozwiązania i stanowi dlań sytuację dość złożoną. Dziecko w wieku wczesnoszkolnym, u którego myślenie przyczynowo-skutkowe jest słabo rozwinięte, nie umie przewidywać skutków podejmowanych decyzji. W wielu przypadkach ma ono także opóźnioną analizę i syntezę określonych zjawisk, co uniemożliwia szybkie podejmowanie właściwych wniosków i decyzji. Znaczną trudność dla dziecka w wieku 7-11 lat stanowi ocena odległości "na oko", a także określenie prędkości jadącego pojazdu, własnej prędkości i czasu niezbędnego, np. do przejścia przez jezdnię. Dzieci młodsze postrzegają ruch na drodze tylko oczami i to w znacznie mniejszym zakresie. Zakres ten jest ograniczony wzrostem dziecka. Z powodu niskiego wzrostu szczególne utrudnienie, zagrożenie i niebezpieczeństwo dla niego stwarzają parkujące pojazdy. Dziecko nie tylko samo nie widzi zagrożenia, ale i wielokrotnie nie jest widziane przez kierowców, gdy spoza samochodów wybiega na ulicę. Dzieci też nie są w stanie określić odległości i prędkości pojazdów na podstawie dźwięku. Popełniają dwa razy więcej błędów w ocenie odległości niż dorośli. Mają trudności z określeniem kierunku, z którego pochodzi dźwięk. Mają też kłopoty z identyfikacją hałasu silnika samochodowego lub klaksonu. Podczas przechodzenia przez jezdnię dzieci częściej ją przebiegają, natomiast dorośli częściej niż dzieci przekraczają jezdnię pod kątem. U dziecka w wieku 9-10 lat występuje wzmożona ruchliwość, co sprawia nierzadko, iż starsze osoby sprawujące nad nimi opiekę nie są w stanie jej opanować. Często dochodzi wśród dzieci do przeceniania swoich możliwości i umiejętności bezpiecznego uczestnictwa w ruchu poprzez chęć rywalizacji rówieśniczej, np. kto zdąży przebiec przez jezdnię, przed jadącym pojazdem. Zauważono, że chłopcy w wieku 7-9 lat są bardziej skłonni niż dziewczynki do przebiegania przez jezdnię, organizowania na niej zabaw, czepiania się pojazdów. Częściej też naśladują zachowanie się dorosłych w ruchu drogowym. Dziecko w wieku 7-11 lat ma trudności w rozumieniu zasad ruchu drogowego oraz treści znaków i sygnałów drogowych. Wymienione cechy percepcji dziecka w wieku wczesnoszkolnym są dość często przyczyną wypadków drogowych. Do wymienionych cech psychicznych dziecka 7-10-letniego należy dodać jeszcze tę, że w większości przypadków na wiele zjawisk zachodzących w jego otoczeniu reaguje ono zbyt emocjonalnie, żywiołowo i bezładnie. Należy także pamiętać, że ma poważne trudności w rozróżnianiu swego świata fantazji od realnie otaczającej go rzeczywistości. Niemniej dzieci w tym wieku, a zwłaszcza chłopcy interesują się pojazdami, ale przede wszystkim ich wyglądem, barwą i prędkością jazdy; mniej zaś niebezpieczeństwami związanymi z ich uczestnictwem w ruchu drogowym. Dzieci przeżywają życie jako rodzaj zabawy. Są impulsywne, żywo reagują całą osobowością, szczególnie, gdy są opanowane gwałtownymi uczuciami. Silne podniecenie sprawia, że zapominają o pobieranych naukach. Zaskoczenie lub zdziwienie sprzyja zapominaniu o pojazdach, o grożącym niebezpieczeństwie. W ich zachowaniu występują duże różnice indywidualne. To samo dziecko może w jednym dniu być wzorowym pieszym, a w drugim zachowywać się przeciętnie a nawet źle. Uświadamiając dzieciom niebezpieczeństwa związane z drogą i nauczając sposobów ich unikania należy posługiwać się językiem dla nich zrozumiałym. Dzieci mają często fałszywe pojęcie o wielu zagadnieniach związanych z bezpiecznym zachowaniem na ulicy. Rozpowszechnione jest przekonanie - nie tylko zresztą dzieci, że np. na wyznaczonym przejściu jest się bezpiecznym, niezależnie od własnego zachowania. Należy więc uważać, aby samemu nie przyczyniać się do powstawania u dzieci fałszywych wyobrażeń i mitów. Towarzystwo, w którym dziecko przebywa ma także wpływ na jego zachowanie. Dzieci stojące w towarzystwie innych dzieci lub osób dorosłych wskazują zmniejszony poziom obserwacji oraz mniej aktywny udział w czynnościach związanych z przekraczaniem jezdni. Młodzi, pojedynczy uczestnicy ruchu drogowego mają opóźnione reakcje, a w grupie zachowują się w sposób bardziej ruchliwy, impulsywny, niekiedy brawurowy. Bezpieczne uczestnictwo dziecka w ruchu drogowym uzależnione jest od jego rozwoju psychicznego i fizycznego, a więc od reakcji jego mózgu, układu nerwowego i zmysłów na bodźce zewnętrzne umożliwiające racjonalne zachowanie w każdej sytuacji. Na bezpieczeństwo dzieci w ruchu drogowym wpływa tez ich rozwój fizyczny, np. sprawność, wytrzymałość, czyli zdolność do długotrwałego wysiłku i odporność na zmęczenie. Rozwój uczniów w wieku 7-10 lat jest słaby. Zwłaszcza ich zaledwie dostateczna szybkość tj. zdolność do wykonywania różnych ruchów z dużą prędkością i wytrzymałością. Reasumując te rozważania można sformułować następujące wnioski: - Ze względu na swój wzrost, dzieci mają trudności w obserwowaniu ruchu drogowego.
- Napotykają trudności w identyfikacji, lokalizacji i ocenie kierunku hałasów powodowanych przez silniki samochodowe.
- Dzieci mają mniejszą podzielność uwagi i zdolność jej koncentracji niż dorośli, co utrudnia im ocenę stale zmieniających się sytuacji na drodze.
- Podczas, gdy dorośli interpretują sytuację w ruchu drogowym na podstawie postrzeżeń zmysłowych, doświadczenia i posiadanych wiadomości, doświadczenie dziecka jest niewielkie, co w znacznym stopniu utrudnia interpretację sytuacji drogowych.
- Dzieci napotykają poważne trudności w zrozumieniu terminologii używanej w kodeksie drogowym. Niezrozumiałe są przez nie w wielu przypadkach pomoce naukowe wykorzystywane w edukacji komunikacyjnej oraz interpretacja zasad ruchu drogowego.
- Na wiele zjawisk zachodzących w otoczeniu dzieci reagują żywiołowo, emocjonalnie, bezładnie. Stąd pod wpływem uczuć radości, zaskoczenia lub zdziwienia zapominają o grożącym im niebezpieczeństwie.
- Dziecko nie ma dostatecznie rozwiniętej spostrzegawczości. Choć zauważa szczegóły, nie dostrzega istotnych zjawisk drogowych. Z powodu braku analizy określonych zjawisk, nie może przewidzieć skutków podejmowanych decyzji.
- Dorośli z reguły przeceniają gotowość uczestnictwa dzieci w ruchu drogowym, mniemając błędnie, że dorośli i dzieci w analogicznych sytuacjach reagują podobnie.
Literatura: - Czarnowska K. - "Rozwój psychiki dziecka a ruch drogowy". "Motoryzacja" 1984, nr 11.
- Frątczak E.J. - "Edukacja komunikacyjno-drogowa uczniów klas I-III szkoły podstawowej". Wydawnictwo "Żak", Warszawa 1995.
- Żebrowska M. - "Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży". PWN, Warszawa 1973.
| 
