Projekt zadania maturalnego na podstawie analizy i interpretacji
utworu Czesława Miłosza "Piosenka pasterska"
(poziom rozszerzony) Od pierwszej klasy szkoły średniej uczeń ma do czynienia z utworami traktującymi o ogrodzie, gdyż ogrody fascynują swym pięknem już od początków kultury, są źródłem twórczej inspiracji różnych artystów: poetów, malarzy, architektów i... filozofów. Przechodzą w mit, a w literaturze i sztuce funkcjonują na prawach toposu. Mechanizm powstawania ogrodów jest prosty - są nim zwyczajne ludzkie tęsknoty za szczęściem i pięknem. Człowiek nie może żyć bez złudzeń i marzeń, realizuje je zatem w wizjach idealnych przestrzeni. Ich rodowód sięga odwiecznych mitów i legend o złotym wieku, wyspach błogosławionych, Arkadii i Edenie. Ogród przywołuje obrazy pozytywnej rzeczywistości: dobra, urody świata, tajemnicy. Określa ludzkie sytuacje "bycia" w świecie. Wchodząc w ogród człowiek ucieka od burz historii, od zła i brzydoty. Otwiera się przed nim pełna rozkoszy wergiliańska sielanka, bukoliczna kraina Teokryta "słodka Sycylia", albo ogrody Hesperyd - mitologicznych córek Atlasa i Hesperii, strażniczek złotych jabłek z cudownego gaju. Podobnie jest w ogrodzie biblijnym ukazanym w księdze "Genezis". Człowiek znalazł się w Edenie zgodnie z planem boskim. Jednak pierwsi ludzie - Adam i Ewa - wychodzą z tej idealnej przestrzeni, aby zakosztować owocu z przestrzeni zakazanej. Ogród skupia w sobie wszystkie blaski i cienie życia. Oszukiwalibyśmy się jednak twierdząc, że możliwe są w nim tylko doznania idylliczne. Ogród stanowił tło do miłosnych uniesień i rozpaczy Mickiewiczowskiego Gustawa, w ciszy ogrodu wzmaga się depresja Kordiana. Współcześnie Antygona - bohaterka sztuki Janusza Głowackiego - odarta ze złudzeń miłości popełnia samobójstwo w... parku miejskim. Czas uporządkowanych, harmonijnych ogrodów, raju kochanków skończył się (wg Jarosława Marka Rymkiewicza "Różne myśli o ogrodach") w okresie Młodej Polski. Jak w tym wszystkim odnajduje się ogród z "Piosenki pasterskiej" Czesława Miłosza? Swoistym żywiołem staje się tu bujna roślinność, żywa woda fontann czy źródeł. Jest tu świat pełen iluzoryczności, nieistnienia. Występują tu motywy fantastyczne. Łatwy muzyczny rytm wiersza jedenastozgłoskowego nawiązuje do tradycji klasycznej. Podmiot liryczny ukazuje raj osobisty, nieco uinfantylniony. Wiele tu działań dziecięcych w kreowaniu obrazu. Składa się na to np. gatunek nieskomplikowanej piosenki, użycie zdrobnień (flecik, pastuszek, serduszka). Do infantylności odnosi się także baśniowość utworu. Jednak ten sielankowy opis jest zakłócony tym , że "Takich ogrodów nie znajdziesz na świecie". Ten wers staje się punktem wyjścia ostatecznych sądów interpretacyjnych( iluzoryczność, złuda, ideał - istnieją tylko w fantazji, nie można ich osiągnąć). Umieszczenie idylli pasterskiej w rejonach wyobraźni można uznać za przejaw tragizmu. Utwór powstał w 1942 roku - zrozumiałe więc, że stał się on toposem pocieszenia. Literatura współczesna obfituje w utwory nawiązujące do toposu ogrodu. Najczęściej jednak idylliczność ich jest zachwiana, wkrada się niepokój a nawet śmierć. Ciekawym obiektem rozważań interpretacyjnych mogą być utwory Zbigniewa Herberta o wspólnym tytule "Zimowy ogród" z 1962 r. i 1969r., ukazujące martwą naturę przestrzeni ogrodów skutych mrozem. W czasie wędrówek po ogrodach możemy także odwiedzić "Ogród" Stanisława Grochowiaka, z którego wywodzi się słynna metafora "Jest w naszym ogrodzie pewna suchość form". Najnowszy program nauczania do trzyletniego liceum ogólnokształcącego autorstwa A. Markowskiego, W. Paszyńskiego, T. Wroczyńskiego nosi tytuł "Pamiętajcie o ogrodach". W recenzji do tego programu profesor Ewa Jaskółowa pisze:
"...tytuł programu jest zapowiedzią poetyckich metafor, którymi opatrzone są kolejne cykle tematyczne, problemy, ale jest także wskazaniem na pamięć, jako kategorię niezbędną w budowaniu świadomości człowieka, który we współczesności potrafi dostrzec stałą obecność tradycji". Poniższy model odpowiedzi jest konsekwencją rozważań na temat roli tradycji w nauczaniu młodego pokolenia. Dokonaj analizy wiersza Czesława Miłosza "Piosenka pasterska" i w interpretacji przedstaw problem realizacji toposu ogrodów. | Czesław Miłosz | | Piosenka pasterska | Gdy wiatr powieje, mienią się ogrody
Jak wielkie ciche i łagodne morza.
Piana po liściach przebiegnie, a potem
Znowu ogrody i zielone morza. | Góry zielone schodzące ku rzekom,
Gdzie tylko tańczy flecik pastuszka.
Kwiaty różowe ze złotą powieką,
Które tak cieszą dziecinne serduszka. | Ogrody, piękne moje ogrody,
Takich ogrodów nie znajdziesz na świecie.
Ni takiej czystej, wiecznie żywej wody,
Ni takiej wiosny, zatopionej w lecie. | Tu trawa bujna do kolan się kłoni,
A kiedy jabłko w trawę się potoczy,
To musisz całą twarz przyłożyć do niej,
Kiedy za jabłkiem gonią twoje oczy. | Ogrody, piękne moje ogrody,
Takich ogrodów nie znajdziesz na świecie.
Ni takiej czystej, wiecznie żywej wody,
Ni takiej wiosny, zatopionej w lecie. |
Model odpowiedzi i schemat oceniania
1Opis żywiołu przyrody ............................................................................................................................1 p
-bujna roślinność (trawy)...........................................................................................................................1 p
-żywa woda..............................................................................................................................................1 p
-jasna kolorystyka.....................................................................................................................................1 p
2Baśniowy klimat......................................................................................................................................1 p
3 Motywy fantastyczne..............................................................................................................................1 p
4Łatwy muzyczny rytm wiersza (klasyczny 11-zgłoskowiec).....................................................................1 p
5Raj osobisty............................................................................................................................................1 p
6Infantylizm...............................................................................................................................................1 p
- dziecięcy sposób kreowania obrazu........................................................................................................1 p
- nieskomplikowana piosenka pasterska...................................................................................................1 p
-użycie zdrobnień (flecik, pastuszek, serduszka)......................................................................................1 p
-naiwność.................................................................................................................................................1 p
7Kreacja podmiotu lirycznego mającego moc powoływania czarodziejskich bajkowych ogrodów ..........1 p
8Dwukrotne powtórzenie strofy "Ogrody, piękne moje.." jako oś kompozycyjna utworu .........................1 p
9Nastrój sielanki.......................................................................................................................................1 p
10 Jabłko mające rodowód biblijny (zakazany owoc, utrata ogrodu idealnego)........................................1 p Wnioski interpretacyjne
1Żal z powodu nieistnienia rajskich ogrodów............................................................................................1 p
2Iluzoryczność opisu................................................................................................................................1 p
3Tęsknota do pierwotnego doskonałego piękna i szczęścia...................................................................1 p
4Tragizm (idylla istnieje tylko w wyobraźni)................................................................................................1 p
5Topos ogrodu złamany przez sformułowanie "Takich ogrodów nie znajdziesz na świecie..."................1 p
6Topos ogrodu wiąże się z toposem pocieszenia.....................................................................................1 p | 
