| "Stereotypy mówią nam niewiele o tych, których dotyczą.
Bardzo wiele natomiast o tych, którzy je wytworzyli." | | | | Andrzej Garlicki | W społecznościach pogranicza etnicznego i wyznaniowego, najczęściej występują stereotypy i uprzedzenia. Pozwalają one porządkować rzeczywistość bez konieczności osobistego doświadczenia i wartościowania. Obecnie określenie stereotypu jest dość wieloznaczne. Zazwyczaj przez stereotyp rozumie się pewnego rodzaju przekonanie, proste zjawisko poznawcze lub postawę. E. Hilgard określa stereotypy jako pewnego rodzaju uogólnienia i stwierdza, że są to tendencyjne, stronnicze uogólnienia, dotyczące zwykle jakiejś grupy społecznej lub narodowościowej, na podstawie których poszczególnym jednostkom przypisuje się fałszywe cechy których nie mają. Stereotypy nie wywodzą się z bezpośredniego doświadczenia jednostek, lecz z tradycji, przekazu i zapośredniczenia. Stereotypy mogą być upowszechniane w celu zapewnienia poczucia bezpieczeństwa, w obliczu rzeczywistego lub potencjalnego zagrożenia ze strony jakiejś grupy. Niekiedy - w celach manipulacyjnych - sztucznie zwiększa się poczucie zagrożenia, wzmacniając wewnętrzną grupową solidarność, świadomość tożsamości grupowej, umacniając etnocentryzm. Obecnie, budując społeczeństwo otwarte, wydobyto z zapomnienia kwestię mniejszości i nadano jej rangę. Podkreśla się, że Polska jest również ojczyzną mniejszości narodowych. Jednakże ideę społeczeństwa otwartego z postrzeganiem inności jako ciekawej, przyjaznej, motywującej i kształtującej tolerancję trudno urzeczywistnić. Po okresie emocjonalnych uniesień i bratania się z sąsiadami, którzy zachowali swoją tożsamość i więzi z kulturą przodków, pojawiają się głosy nietolerancji i dyskryminacji innych, jakoby zagrażających polskości. Pozornie stereotypy dostarczają wiedzy o innych grupach etnicznych, a w istocie, zgodnie ze swą naturą, decydują o utrwalaniu uprzedzeń narodowych. Stereotypy różnią się od uprzedzeń mniejszą złożonością, mniejszą intensywnością i odpornością na zmiany. Stereotypy mogą być pozytywne lub negatywne, natomiast przesądy i uprzedzenia mają zawsze charakter negatywny. Żadne dziecko nie rodzi się z uprzedzeniami. Uprzedzenia są zawsze nabyte, i to często dla spełnienia własnych potrzeb. Dzieci mogą nauczyć się uprzedzeń i stereotypów od osób znaczących jak i różnego rodzaju grup odniesienia. Istotną rolę mają szkolne programy nauczania, język propagandy, popularne żarty, humorystyczne opowiadania itp. Poważną rolę odgrywa nauczanie historii, literatura piękna, a także mass media. Dzieci uczą się stereotypowych przekonań tym szybciej im więcej stereotypów i uprzedzeń żywią ich rodzice i nauczyciele. Stereotypy, tak jak uprzedzenia, pojawiają się przede wszystkim w odniesieniu do tych, którzy są łatwo rozpoznawalni. Rozpoznawalni w taki sposób, że można ich traktować jako posiadających coś wspólnego. Pozwala na to np. kolor skóry, sposób ubierania się, język, zwyczaje, płeć itp. Dzięki takim cechom łatwo jest stworzyć kategorię łatwo przeradzającą się w stereotyp. Wszyscy Czarni są
; wszyscy Niemcy
; Ukraińcy są...; itd. Stereotypy narodowościowe utrzymują się pomimo poprawnego charakteru stosunków międzynarodowych pomiędzy dwoma lub więcej krajami. Pewne wyobrażenia "obcego" są bardzo trwałe. Kraje sąsiednie mają zwykle kilka znacznie różniących się wyobrażeń o sobie nawzajem, kilka stereotypów narodowych służących rozmaitym celom. Raz ukształtowany stereotyp staje się ważnym elementem konstytuującym rzeczywistość, niezależnie od kryterium prawdy czy fałszu. Zanurzony w historii stereotyp pozostaje groźny dla współczesnego zbliżenia międzynarodowego. Związany z historycznymi mechanizmami komunikacji społecznej, przechowując doświadczenia pokoleń, nadaje im specyficzne piętno; jego granic nie wytyczają ani "prawda", ani doświadczenia teraźniejszości. Uprzedzenia i nietolerancja nie są dziedziczne, są wyuczone. Gdyby uczono dzieci rozumienia i tolerancji, to wyeliminowałoby się uprzedzenia w ciągu jednego pokolenia. Stereotypy można przezwyciężyć i zbudować przyjazne postawy poprzez grupowanie ludzi bez względu na rasę, religię i korzenie narodowościowe. Należy zdawać sobie sprawę, że pogranicze i zawarta w nim odmienność, stwarzają konflikty, ale także dają szansę kształtowania otwartości, poszanowania i wyrozumiałości dla innych, budowania pozytywnych więzi międzyludzkich. Człowiek pogranicza ma ogromne możliwości: pogranicze daje szanse zrozumienia poglądów, racji, zachowań innych, ich akceptacji, szacunku dla inności i odmienności. Uczy współistnienia, współpracy, życzliwości, otwartości, tym samym zmniejsza przyzwolenie na nietolerancję i obojętność. Pogranicze kulturowe, które stwarza i wyzwala tolerancję powiązaną z wolnością i odpowiedzialnością, i tworzy podstawę dla układów partnerskich i dialogowych, jest wyzwaniem dla współczesnej edukacji. Istnieje potrzeba podejmowania świadomych i celowych działań wychowawczych z myślą o rugowaniu uprzedzeń. Szczególnie uważać trzeba, aby w komunikacji interpersonalnej nauczyciel-uczeń nie przekazywać swoich uprzedzeń uczniom.
Literatura: - Aronson E., Człowiek istota społeczna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997.
- Chlewiński Z., I.Kurcz, Stereotypy i uprzedzenia, Warszawa 1982.
- Kolokwia Psychologiczne nr 1, Red. Z.Chlewiński, "Stereotypy i uprzedzenia", Instytut Psychologii PAN Warszawa 1992.
- Macrae N.C., Stangor Ch., Hewstane M., Stereotypy uprzedzenia. Najnowsze ujęcia, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1999.
- Pietrzak H., Stereotypy narodowościowe Euroregionu Karpackiego, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Rzeszowie.
- Schaff A., Stereotypy a działanie ludzkie, KiW, Warszawa 1981.
- Szymański M. S., Od pedagogiki dla cudzoziemców do pedagogiki międzykulturowej, "Kwartalnik Pedagogiczny" 1993, nr 4.
|
