Dzieci niespokojne, nadmiernie aktywne i ruchliwe, o zmiennych nastrojach, impulsywne to dzieci określane mianem dzieci nadpobudliwych psychoruchowo. Nadpobudliwość psychoruchowa w szczególny sposób przejawia się u dzieci w młodszym wieku szkolnym. Dzieje się tak dlatego, że zmiana życia, nowe wymagania i zadania związane z rozpoczęciem nauki stwarzają sytuację, do której dziecko nadpobudliwe przystosowuje się z trudem. Nadpobudliwość psychoruchowa jest jedną z przyczyn kłopotów z dzieckiem. Im szybsze rozpoznanie nadpobudliwości psychoruchowej dziecka i podjęcie odpowiednich metod postępowania z nim, tym większe są szanse na zlikwidowanie lub przynajmniej złagodzenie objawów zaburzeń. Nadpobudliwość u dzieci przejawia się nadmierną ruchliwością, wzmożoną pobudliwością emocjonalną i zaburzeniami procesów poznawczych to jest trudnościami w syntetyzowaniu, nieumiejętnością planowania. Objawy te określa się zespołem ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Diskorder). W sferze ruchowej nadpobudliwość objawia się wzmożoną ekspresją ruchową, niepokojem ruchowym. Dziecko takie nie potrafi ani chwili spokojnie usiedzieć na miejscu, ustawicznie kręci się, biega, skacze, wychodzi z ławki podczas zajęć, wykonuje bardzo dużo zbędnych ruchów, jest rozproszone. Uwaga jego skupia się wokół własnego ciała, toteż często takie dziecko ogryza paznokcie, ssie palce itp. Dochodzi u niego do powstania nawyków, które później jest ciężko wyeliminować. Ponadto mogą wystąpić mimowolne ruchy ciała tak zwane tiki, które polegają na szybkich skurczach poszczególnych mięśni lub całych grup mięśniowych. Pojawiają się one u dzieci wychowywanych w surowej dyscyplinie, gdzie zmuszane są do ciągłej kontroli nad własnym zachowaniem. Często nadpobudliwość łączy się z zaburzeniami snu. Sen dzieci nadpobudliwych jest niespokojny, marzenia senne obfitują w sceny pełne grozy. Dzieci krzyczą i rzucają się przez sen. Przejawem nadpobudliwości w sferze emocjonalno-uczuciowej u dzieci są nagłe wybuchy gniewu, złości, płaczu. Dzieci takie często bywają kłótliwe, a nawet agresywne i brutalne. Ponadto występuje u nich wzmożona lękliwość. Ich reakcje są często nieproporcjonalne do wywołujących je podmiotów. Objawy ADHD głównie polegają na zwiększonej wrażliwości na bodźce i na szybkich zmianach nastroju (np. od płaczu do śmiechu).
Z kolei nadpobudliwość w sferze poznawczej wiąże się głównie z dużą męczliwością u dzieci, chwiejnością uwagi i brakiem systematyczności. U wielu dzieci występuje chaotyczność w pracy, nieporządek, pochopność, pobieżność myślenia, obniżenie sprawności czytania i pisania. Dzieci piszą niestarannie, źle czytają, przeskakują niektóre sylaby. U dzieci tych czasami występują zaburzenia procesu myślenia przy stosunkowo dobrej koncentracji. Dzieci pochopnie wnioskują, bez głębszego zastanowienia się. Uczniowie tacy sprawiają wrażenie mniej inteligentnych niż są w rzeczywistości.
Tak więc mimo iż większość dzieci nadpobudliwych nie odbiega od normy intelektualnej, doznają one niepowodzeń już od pierwszych klas szkoły podstawowej. Dzieci nadpobudliwe są bardzo wrażliwe na krytykę, pokpiwanie, żartowanie. Trudno im radzić sobie z codziennością. Stale poszukują kogoś z kim mogłyby się zaprzyjaźnić. Mają gorszą samoocenę, czują się pozbawione oparcia i pomocy otoczenia. Izolacja od rówieśników może doprowadzić do rozwoju depresji, uzależnienia, osobowości antyspołecznej.
W zależności od nasilenia objawów nadpobudliwości oraz od przebiegu procesu wychowawczego, jakim dziecko podlega, może ono stać się wychowankiem wybitnie trudnym lub tylko kłopotliwym. Dzieci te zawsze wymagają specjalnego sposobu postępowania, zwiększonego trudu, szczególnej cierpliwości i wytrwałości rodziców i wychowawców. Konieczność wzmożonej kontroli zewnętrznej regulującej ich zachowania musi być połączona ze stopniowym wdrażaniem do samodzielności i samokontroli.
Podejmując pracę z takim dzieckiem staram się określić, jak długo jest w stanie utrzymać koncentrację uwagi, by następnie dostosować zadania do jego możliwości. Czasem wymaga to dzielenia zadania na mniejsze części, z którymi będzie sobie w stanie poradzić. Mając ułożony realistycznie plan pracy, staram się konsekwentnie wymagać od dziecka wykonania zadań, co z jednej strony daje mu poczucie, że coś osiąga, a z drugiej nie pozwala zasłaniać się trudnościami w celu uniknięcia pracy. Od czasu do czasu pytam dziecko jak mogło postąpić inaczej. Aby mu pomóc, dbam o to, aby nic nie rozpraszało jego uwagi, zapewniam mu miejsce gdzie może w ruchu wyzwolić nadmiar energii. Ustalam jasne zasady postępowania i nagrody za dobre zachowanie. Czasami jakiś rekwizyt postawiony na ławce przypomina dziecku o odpowiednim zachowaniu w szkole, czyli np. o tym, że zamiast krzyczeć i kręcić się po klasie może siedząc podnieść rękę. Dzieci nadpobudliwe (i nie tylko one) muszą wiedzieć, że jest ktoś, kto akceptuje je takimi, jakimi są. Rozumie ich uczucia, co nie musi oznaczać, że zgadza się z na takie, a nie inne zachowanie. Aby skutecznie przeciwdziałać niepożądanym zachowaniom u dzieci stwierdziłam, że konieczne jest: - ograniczenie docierających do nich bodźców,
- zastosowanie metod, które skupią ich uwagę na tym, co w danej chwili jest najważniejsze,
- mówienie do dzieci powoli, bez pośpiechu, głosem nieco stłumionym (nie krzykiem),
- zachowanie spokoju i rozsądku,
- dostosowanie tempa pracy do ich możliwości,
- zwracanie uwagi na staranne wykonywanie prac oraz ich ukończenie,
- stopniowe wydłużanie czasu wykonywanych zadań i zwiększenie stopnia trudności,
- zachęcanie dzieci do pracy, dostrzeganie ich wysiłku,
- stosownie przerw śródlekcyjnych i wymagających dużej aktywności ćwiczeń relaksacyjnych (np. metodami Jacobsona, Denisona, Woroniki, Sherborne) albo ćwiczeń wyciszających (dzieci wówczas wycinają, kolorują, lepią z plasteliny, rysują, majsterkują lub malują).
Ponadto rodzice muszą pamiętać o tym, aby: - ujednolicić oddziaływania wychowawcze,
- chwalić dziecko za najmniejszy objaw jego pozytywnego zachowania,
- karcić zachowanie dziecka, np. "kocham ciebie, ale dzisiaj zachowałeś się źle", niż mówić "jesteś niedobry, przez ciebie mamusia jest smutna", tym pierwszym sposobem dajemy dziecku szansę na przemyślenie swojego zachowania,
- słuchać z uwagą i spokojem problemów dziecka,
- mówić do dziecka w sposób jasny, zwięzły w odniesieniu do jednej czynności,
- selekcjonować programy telewizyjne, oglądane przez dziecko, wykluczając te, w których występuje agresja, przemoc, dynamizm,
- zabawy ruchowe przeplatać takimi, które wymagają skupienia uwagi np. rysowanie, słuchanie bajek, odtwarzanie, kopiowanie,
- zadbać o spokojne kolory przedmiotów otaczających dziecko,
- być przy dziecku w czasie zabaw na podwórku i w razie konfliktów dziecięcych interweniować (ale nie zawstydzać, nie zmuszać do przeprosin w tym momencie), proponując wspólną zabawę dla zwaśnionych stron,
- ograniczać liczbę towarzyszy zabaw,
- nie odmawiać pomocy dziecku w dokończeniu czynności np. konstrukcji z klocków, ale ograniczyć się do udzielania wskazówek lub tylko pokazywaniu sposobu wykonania,
- nie zakłócać dziecku raz ustalonego rytmu dnia- pory posiłków, zabawy, snu, gdyż dziecko jak nikt na świecie potrzebuje stałości,
- stosować kąpiele z łagodnym masażem, które wyciszą i zrelaksują dziecko przed snem,
- na dobranoc opowiadać krótkie bajki lub wykorzystać magnetofon z łagodną muzyką, zostawić dziecku jedną ulubioną zabawkę, a jeśli tego potrzebuje zostawić włączoną lampkę,
- uspokoić dziecko, jeśli zdarzy się, że będzie krzyczało przez sen,
- jeśli to możliwe skracać czas pobytu dziecka w przedszkolu,
- współdziałać z nauczycielem.
Tak postępując z dzieckiem nadpobudliwym można zmienić jego zachowanie. Potrzebna jest jednak współpraca szkoły z rodziną dziecka. Pamiętać należy, że podstawową sprawą w wychowaniu dziecka nadpobudliwego psychoruchowo jest umiejętne wypełnienie jego czasu wolnego. Przede wszystkim należy uwzględniać potrzebę wyżycia się ruchowego w zabawie, na powietrzu, a także wyciszenia przed snem, który powinien być o stałej porze. Wychowywanie dziecka nadpobudliwego psychoruchowo w spokojnej atmosferze, w systemie konsekwentnych wymagań i ścisłej kontroli oraz przy współpracy rodzica z nauczycielem, stwarza wielkie szanse na prawidłowe funkcjonowanie dziecka w społeczeństwie. |
