Działa tylko w IE - sorry!    
     

Metoda eksperymentu
jako metoda badawcza w kształceniu zintegrowanym

Barbara Kania


We współczesnej szkole dąży się do upodobnienia procesu nauczania do procesu badania naukowego, stosuje się w tym celu metody charakterystyczne dla badań naukowych, np. obserwacje, eksperyment naturalny i laboratoryjny.

Zdaniem W. Okonia, wszystkie metody zaliczane do grupy metod samodzielnego zdobywania wiedzy, spełniają warunki metod badawczych, bowiem służą wytwarzaniu przez ucznia informacji, inaczej - odkrywaniu nowej dla ucznia wiedzy. Zapewniają one samodzielność rozwiązywania problemów teoretycznych i praktycznych, przy tym zapoznają uczniów ze sposobami rozwiązywania problemów na drodze własnej aktywności badawczej.*

Opanowanie metodyki naukowego doświadczenia jest sprawą zawiłą, jednakże szkoła może i powinna dać uczniom początki posługiwania się metodą eksperymentalną. Dzieci powinny umieć znajdować odpowiedź na nieskomplikowane zagadnienia za pomocą najprostszych doświadczeń, np. przekonać się, jaka jest przepuszczalność piasku i gliny dla wody, jakie znaczenie mają dla roślin uprawnych: pielenie, głębokość siewu nasion itp.

W nauce eksperyment (łac. Experimentum - doświadczenie, badanie), to metoda badań typowa dla nauk indukcyjnych, której podstawową częścią jest wywoływanie jakiegoś procesu lub regulowanie warunków nań wpływających, aby umożliwić dokładniejsze jego zbadanie.

Termin eksperyment jest w dydaktyce często utożsamiany z doświadczeniem szkolnym. Nie każde jednak doświadczenie jest eksperymentem. Eksperyment jest trudniejszy, ale bardziej wartościowy od obserwacji i doświadczenia.

Eksperyment rozpoczyna się zawsze od sformułowania problemu, a jego rozwiązaniem wymagającym sprawdzenia i weryfikacji jest hipoteza.

Głównymi składnikami eksperymentu przyrodniczego według S. Nizioł** są:

  1. Stawianie pytań-problemów (np. Co się stanie, jeżeli?)
  2. Formułowanie myślowo przewidywanych wyników mających postać odpowiedzi na pytania- problemy (formułowanie hipotez).
  3. Planowanie eksperymentu (W jaki sposób to sprawdzić? Przy pomocy jakich przyrządów?).
  4. Przeprowadzenie eksperymentu.
  5. Ustalenie wyników uzyskanych podczas eksperymentu i porównanie z przyjętą hipotezą.

Treści programu nauczania dotyczące edukacji środowiskowej dosyć często sugerują organizowanie zajęć z wykorzystaniem eksperymentu, zwłaszcza wtedy, gdy trudno pokazać dzieciom lub dostrzec określone procesy i zjawiska przyrodnicze w ich naturalnym środowisku. Eksperymenty mają przede wszystkim na celu ustalenie i wyjaśnienie warunków oraz przebiegu procesów życiowych żywych organizmów.

Za stosowaniem eksperymentów w klasach młodszych przemawia przede wszystkim duża chłonność przyswajania przez dzieci nowych wiadomości i umiejętności.

Ze względu na stopień zaangażowania uczniów podczas eksperymentowania, szczególnie strukturę ich czynności i liczbę wykonywanych operacji praktycznych, można wyróżnić:

  • demonstrację eksperymentu (pokaz), gdy nauczyciel sam wykonuje poszczególne czynności, a uczniowie obserwują jego przebieg i jego wyniki,
  • eksperyment kierowany bezpośrednio przez nauczyciela, gdy uczniowie wykonują różnorodne czynności, a nauczyciel słownie kieruje przebiegiem ich czynności, naprowadza, motywuje, kontroluje i koryguje błędy w działaniu uczniów,
  • eksperyment samodzielny, gdy uczniowie po odpowiednim ukierunkowaniu i naprowadzeniu na właściwy tok myślenia i działania, samodzielnie eksperymentują.

Do ważniejszych eksperymentów przewidzianych w programie nauczania dotyczących treści środowiska społeczno-przyrodniczego w zakresie przyrody nieożywionej zalicza się:

  • badanie właściwości wody, lodu i pary wodnej,
  • doświadczenie z filtrowaniem wody zanieczyszczonej,
  • badanie wpływu temperatury na zamarzanie wody, zmianę stanu skupienia wody,
  • badanie wpływu światła na wzrost i rozwój kiełkujących zbóż,
  • doświadczenie wykazujące znaczenie wody dla rośliny,
  • badanie temperatury wody w zależności od głębokości,
  • badanie warunków pływania ciał w wodzie.

Eksperymenty szkolne, jak i bezpośrednie obserwacje, powinny wynikać z postawionych wcześniej problemów (odpowiednio sformułowanych pytań zawierających dla uczniów konkretną trudność do pokonania). Problemy mogą być wyłonione na poprzednich zajęciach np. w czasie wycieczki lub na aktualnie prowadzonych zajęciach.

Eksperymentowanie budzi zawsze duże zainteresowanie dzieci oraz wyzwala różnorodne formy aktywności. Właściwe zaangażowanie uczniów można uzyskać poprzez organizowanie indywidualnych i grupowych eksperymentów.

Przyrodnik posługuje się eksperymentem jako:

  • źródłem wiedzy o przyrodzie,
  • środkiem weryfikacji hipotez (kryterium prawdziwości wiedzy zdobytej na drodze logicznej lub intuicyjnej).

Jeżeli uczniowie posiadają niezbyt duży zasób wiedzy, by dany problem rozwiązać na drodze myślowej, wówczas przeprowadzony eksperyment będzie wzbogacał ich w wiedzę pierwotną, będzie więc źródłem wiedzy.

Natomiast, kiedy uczniowie samodzielnie potrafią na drodze operacji myślowych dojść do wyjaśnienia danego zjawiska i odpowiedzą na postawiony problem, wówczas eksperyment będzie potwierdzał lub obalał błędne hipotezy wysunięte przez uczniów wcześniej. W tym przypadku eksperyment będzie w procesie poznawczym weryfikatorem wyników myślenia.

Wykonywanie przez uczniów ćwiczeń laboratoryjnych i obserwowanie wyników eksperymentów wpływa na kształtowanie myślenia przyczynowo-skutkowego. Organizując eksperymenty na zajęciach należy zdawać sobie sprawę, iż musi on zawsze wynikać z konkretnej sytuacji problemowej.

Doświadczenia i eksperymenty przyczyniają się do przezwyciężenia typowego dla tego okresu rozwojowego myślenia konkretno-obrazowego. Poznawanie przyrody wymaga od ucznia umiejętności badawczych. Dzięki tym umiejętnościom uczniowie zdobywają dokładniejszą wiedzę o rzeczywistości (przyrodniczej) i uczą się przekształcania tej rzeczywistości.


  *  W. Okoń: Nauczanie problemowe we współczesnej szkole. Warszawa 1976, WSiP,
 **   S. Nizioł: Kształtowanie umiejętności badawczych uczniów na przykładzie środowiska społeczno- przyrodni-czego.
      Życie Szkoły 1985, nr 12.
         
     
           
Strona główna Opinie W sieci Downloads Publikacje O stronie