Poznanie mechanizmów fizjologicznych towarzyszących procesom wyziębienia organizmu podczas przebywania w wodzie ma duże znaczenie z punktu widzenia możliwości udzielenia pierwszej pomocy. Ma to szczególne znaczenie w czasie prowadzenia zajęć sportowych na pływalniach lub akwenach wodnych w grupie osób realizujących zajęcia programowe. Z mojego wieloletniego doświadczenia jako ratownika wodnego podzielenie się uwagami zawartymi w niniejszy artykule być może umożliwi innym instruktorom sportowym wykorzystanie zawartych tu uwag i rozbudowanie własnego systemu rozpoznawania, przeciwdziałania i organizacji procesu ratowniczego. Mechanizm wychłodzenia organizmu spowodowanego kontaktem z wodą o niższej temperaturze niż ciało człowieka doprowadza do wielu niekorzystnych zjawisk hipotermicznych. Skrajnym przypadkiem występowania niskich temperatur wody są nasze akweny przez większą część roku, oraz warunki treningu które dotyczą Morza Bałtyckiego. Średnia roczna temperatura wynosi tu tylko 8 stopni Celsjusza co kwalifikuje ten akwen do zimnych zbiorników wodnych. Współczynnik przewodnictwa i pojemność cieplna wody (tzw. siła chłodząca) istotnie przewyższa własności powietrza atmosferycznego, co szybko doprowadza wychłodzony organizm do nadmiernego wyziębienia (hipotermii). Korzystając z możliwości przeprowadzenia odpowiednich badań z udziałem 6 ochotników, mężczyzn w wieku 21-30 lat i masie ciała od 75 do 84 kg przeprowadziłem badania ich odporności na niską temperaturę podczas pływania w Morzu Bałtyckim. W celu kontroli badanych monitorowano częstość skurczów serca. Podczas badania nie były przyjmowane płyny, nie oddawano także moczu. Badania prowadzone były w stałych warunkach termicznych otoczenia 12 stopni Celsjusza, podczas których stymulowano rzeczywiste obciążenie warunkami treningu pływackiego. Zastosowano standaryzowany wysiłek fizyczny na cykloergometrze o obciążeniu 40 i 50 W. Przyjęty przebieg badania jednostkowego (czas i wielkość obciążenia fizycznego) szacunkowo korespondował z wydatkiem energii w rzeczywistych warunkach pracy treningowej. Badani po 5 minutowym zanurzeniu w wodzie o temperaturze 8 stopni Celsjusza wykonywali ustalony cykl czynności treningowych. Temperatura otaczającego powietrza wynosiła 12 stopni Celsjusza. Dla celów porównawczych wykonano badanie, w którym osoba uczestnicząca w treningu nie zanurzała się w wodzie. Prowadzono stały pomiar temperatur z 4 punktów powierzchni ciała wg Ramanathana. Średnią ważona temperaturę skóry obliczano według wzoru zawartego w literaturze specjalistycznej. Wszystkie temperatury mierzono termometrem firmy Ellab. Badania wykonywane w temperaturze otoczenia 12 stopni Celsjusza wykazały wzrost średniej ważonej temperatury skóry. Dynamika i wielkość tych zmian zależały od warunków termicznych otoczenia. Przebieg zmian średniej ważonej temperatury był podobny u wszystkich badanych niezależnie od temperatury otoczenia. Stwierdzone różnice dotyczyły tylko przyrostu temperatury w fazie intensywnego treningu pływackiego. Badania wykonane w dwóch układach doświadczalnych wykazały jednoznacznie, że człowiek na którego działa niska temperatura wody sygnalizuje objawy hipotermii. Są to przede wszystkim sygnały polegające na zwolnieniu procesu oddychania, spowolnieniu akcji serca, wyłączaniu się świadomości, stałym rozszerzeniu źrenic nie reagujących na światło i blednięciu powłok cielesnych. Do powyższego opisu niezbędnym uzupełnieniem jest przedstawienie praktycznych skutków tworzenia się zimnych warstw wody w akwenach. Woda ma największą gęstość przy temperaturze +4 stopnie Celsjusza. Dlatego też oziębione wierzchnie warstwy wody opadają na dno, a w ich miejsce napływają cieplejsze. Słona woda morska ma największą gęstość przy niższej temperaturze w praktyce wynoszącej 0. Każdy z akwenów ma specyficzne właściwości, istotne dla uprawiania sportów. Niewątpliwie najlepsze warunki są na dużych zamkniętych jeziorach. Prowadzone w takich warunkach treningi sportowe narażone są jednak na duże różnice temperatur wody na określonych obszarach. W takim więc wypadku należy uwzględnić zjawisko hipotermii podobnie jak podczas pływania w wodach Morza Bałtyckiego. Naturalna reakcja organizmu na zjawisko obniżania temperatury ciała jest zwężenie powierzchniowych naczyń krwionośnych, tak by zmniejszyć ilość ciepła przekazywanego przez krew do skóry. Dodatkowym elementem są szybkie skurcze zwane popularnie dreszczami co powoduje wytwarzanie dodatkowego ciepła. Po tym okresie dalszy spadek temperatury poniżej 35 stopni Celsjusza rozpoczyna proces hipotermii. Widoczne objawy oprócz wyżek wymienionych dotyczą zmęczenia organizmu, spadku koordynacji ruchów, odrętwienia, trudności w mówieniu i orientacji, a także często zaburzenia umysłowe. Z punktu widzenia prowadzącego zajęcia ważne jest, by najmniejszy sygnał został w porę zauważony i zinterpretowany. Przeprowadzone doświadczenie na 6 ochotnikach wykazało jednoznacznie, że w tym samym czasie zaczęli oni objawiać te same sygnały wyżej opisane. Natomiast porównawczy test osoby przebywającej poza akwenem wodnym nie ujawnił takich skutków. Skrajnym wypadkiem hipotermii jest śmierć, która może wystąpić w każdym etapie. Dlatego niezwykle ważne jest śledzenie objawów obniżania temperatury wody i ciała podczas prowadzonego treningu pływackiego. W sytuacji zagrożenia podjęcie szybkiej akcji ratowniczej ma olbrzymie znaczenie dla jej powodzenia i skutków dla ofiary. W hipotermii uznaje się, że niska temperatura wody przyspiesza fakt utonięcia, ale paradoksalnie, wpływając na temperaturę ciała przedłuża czas wystąpienia nieodwracalnych zmian w komórkach kory mózgowej. Warto przypomnieć, że zmiany te przedstawiają się w sposób następujący: - przy temperaturze ciała normalnej 36 stopni, zmiany w mózgu zachodzą po 4-5 minutach,
- przy temperaturze ciała 31-33 stopni, zmiany w mózgu zachodzą po 4-6 minutach,
- przy temperaturze ciała 26-30 stopni, zmiany w mózgu zachodzą po 8 minutach,
- przy temperaturze ciała 21-25 stopni, zmiany w mózgu zachodzą po 15-20 minutach,
- przy temperaturze ciała poniżej 20 stopni, zmiany w mózgu zachodzą po 30 minutach.
Oczywiście przedstawione dane dotyczą temperatury ciała ludzkiego pozostającego pod wodą, a nie temperatury wody. Faktem podstawowy jest szybkość z jaka może postępować spadek temperatury ciała, a wpływ na ten proces ma stan zdrowia, charakter budowy, wiek i ewentualny trening "Morsa" przystosowujący organizm do spadków temperatur w wodzie. Nasuwające się wnioski jednoznacznie świadczą o konieczności śledzenia reakcji organizmu ludzi trenujących w wodzie o niskiej temperaturze. Każdy sygnał należy odpowiednio zinterpretować i starać się na tym etapie podjąć stanowcze środki zaradcze. Powstaje co prawda rezerwa czasowa, w skrajnych wypadkach pomagająca w procesach reanimacyjnych, jednak jest to ostateczność. Moje obserwacje i doświadczenia każą jednoznacznie na przerwanie treningu w sytuacji obserwacji niebezpiecznych zjawisk. Akcja ratownicza jest już tylko następstwem spóźnionej reakcji.
Literatura:- Praca zbiorowa "Prawie wszystko o ratownictwie wodnym", Warszawa 1993
- Polski Przegląd Medycyny Lotniczej nr 4, tom 4, Warszawa 1998
- Jerzy Zawadka "Hipotermia w sporcie", Wrocław 1987
|
