Działa tylko w IE - sorry!    
     

Deportacja ludności polskiej z terenu Pomorza w literaturze

mgr Jacek Bocian


Przez blisko pół wieku problematyka deportacji ludności polskiej z terenu Pomorza w publicystyce i badaniach naukowych była przemilczana. Brak było również konkretnego stanowiska w tej sprawie ze strony władz radzieckich. Przemilczanie przez wiele tego tematu podyktowane było błędnie interpretowanym założeniem, a nawet obawą, że forsowana przyjaźń polsko-radziecka doznałaby uszczerbku we wzajemnych stosunkach. Nawet w tak poważnej pracy wydanej w 1989 r. pod redakcją Tadeusza Walichnowskiego "Deportacje i przemieszczenia ludności polskiej w głąb ZSRR", która obejmuje lata 1939-1945, autor nie wspomina o deportacjach ludności z Pomorza. Jednak w miarę upływu czasu i przepływu informacji problem ten coraz częściej był podnoszony i naświetlany, początkowo przez ośrodki emigracyjne, a następnie już w kraju. Coraz śmielej zaczęto powracać do lat 1945-1956, w tym do źródeł związanych z deportacjami.

Wobec braku dostępu do dokumentów radzieckich dotyczących omawianego zagadnienia, trudno ustalić jednocześnie jaki był status wywiezionych. Często zatrzymanych określano mianem internowanych wykonujących różne prace. Pojęcie "internowany" nie jest w danym przypadku adekwatnym określeniem. Internowanym nazywamy, bowiem zatrzymanie po uprzednim rozbrojeniu w specjalnych obozach oddziałów wojskowych państwa wojującego, które przekroczyły granice państwa neutralnego, albo przymusowe umieszczenie w określonych miejscach pobytu lub zamkniętych obozach obywateli państwa nieprzyjacielskiego, do czasu zakończenia wojny. Wszyscy uprowadzeni z Pomorza, z wyjątkiem zatrzymanych Niemców - obywateli III Rzeszy, byli Polakami. Błędnym jest także twierdzenie, że NKWD aresztowało i wywoziło do ZSRR przede wszystkim osoby wpisane na niemiecką listę narodowościową. Poza tym w wielu przypadkach uprowadzono osoby młode, które w 1942 r. w czasie masowego wpisu były niepełnoletnie i z tego powodu same nie mogły stawiać wniosków o wpis. Za inne nieprecyzyjne pojęcie na dokonane przez NKWD aresztowania i wywózki do łagrów - można uznać określenie "deportacje". Słowo "deportacja" należy rozumieć jako skierowanie skazanego do odległej miejscowości na przymusowy, stały pobyt w warunkach izolacyjnych. W tym ujęciu definicja obejmuje również element kary, która jest konsekwencją zapadnięcia wyroku sądowego. W tym przypadku go w ogóle nie było. Jednak z uwagi na brak innej definicji w piśmiennictwie przyjęto określenie "deportacje".

Pod koniec 1988 r. w Ilustrowanym Kurierze Polskim Krzysztof Błażejewski i Adam Lewandowski w oparciu o przeprowadzone wywiady z miejscową ludnością, zwłaszcza z osobami deportowanymi, publikowali szereg artykułów na ten temat. Pozytywną w tym zakresie rolę, na temat dawnego województwa bydgoskiego, toruńskiego i włocławskiego, spełniła w 1988 r., działająca jeszcze pod starą nazwą, Okręgowa Komisja Badań Zbrodni Hitlerowskich w Polsce-Instytut Pamięci Narodowej w Bydgoszczy, ogłaszając w regionalnej prasie stosowne komunikaty. Spowodowały one napływ listów, pism, doniesień i wniosków osób deportowanych, członków ich rodzin, niektórych funkcjonariuszy nadzorujących przebieg deportacji. Gdański badacz dziejów okupacji hitlerowskiej na Pomorzu Konrad Ciechanowski napisał do tomiku wspomnień zatytułowanego "Kolce syberyjskiej róży" posłowie pt. "Drogi Polaków z Pomorza Gdańskiego do radzieckich obozów w latach 1939-1945". W pracy tej dokonał próby obliczenia liczby internowanych Polaków z Pomorza Gdańskiego na 25 tys. osób. Na początku 1991 r. ukazała się bardzo ważna praca prof. Włodzimierza Jastrzębskiego pt. "W dalekim obcym kraju. Deportacje Polaków z Pomorza do ZSRR w 1945 r.". Autor w oparciu o polskie źródła archiwalne przedstawił zeznania żyjących świadków, przedstawił problemy, związane z deportacjami 1945 r., mieszkańców Pomorza Gdańskiego w głąb Związku Radzieckiego. Ustalił również wstępną listę deportowanych na 14 237. Dnia 17 września 1991 roku odbyła się sesja naukowa w Gdańsku na temat "Polacy z Pomorza Gdańskiego w ZSRR, internowani, jeńcy wojenni i więźniowie obozów pracy przymusowej oraz ich losy w latach 1939-1956. Stan badań i postulaty badawcze". Podczas tej sesji wygłoszonych został sześć referatów, komunikatów, które opublikowano w specjalnym wydawnictwie. Ważną pozycję na temat deportacji stanowi artykuł Bogdana Chrzanowskiego "Pomorze po zajęciu przez wojska radzieckie w świetle dokumentów Delegatury Rządu na Kraj, [w:] Polacy z Pomorza Gdańskiego w ZSRR. Internowani, jeńcy wojenni i więźniowie pracy przymusowej oraz ich losy w latach 1939-1945. Stan badań i postulaty badawcze". Cennym uzupełnieniem tematu są również artykuły zamieszczone w pismach naukowych. Pełen obraz obozów przejściowych w Polsce ukazuje pozycja Włodzimierza Jastrzębskiego "Obozy NKWD w Polsce Północnej", a także Konrada Ciechanowskiego "Obozy pracy przymusowej w ZSRR, w których więzieni byli Polacy uprowadzeni z Pomorza w 1945 r.".

Literatura dotycząca deportacji Polaków do ZSRR jest jeszcze w dalszym ciągu niewielka. W niniejszych rozważaniach nie uwzględniłem wszystkich pozycji, które wyczerpują ten temat. W dalszym ciągu powstają nowe publikacje będące próbą pogłębienia i poszerzenia wiedzy na ten temat.

         
     
           
Strona główna Opinie W sieci Downloads Publikacje O stronie