Specyfika okresu adolescencji Spośród wszystkich faz rozwojowych człowieka okres adolescencji stanowi szczególny czas w jego życiu. W tym właśnie okresie dokonują się dynamiczne zmiany w młodym organizmie, zmierzające do osiągnięcia dojrzałości. Nastolatek podlega przemianom anatomicznym, przestraja się jego fizjologia i gospodarka hormonalna. Wreszcie, bardzo zmienia się jego psychika oraz przeżywane uczucia. Z perspektywy psychospołecznej w okresie dojrzewania dokonują się zmiany w obrazie siebie, formowane są nowe wzorce relacji interpersonalnych, gwałtownie wzrasta liczba i jakość nowych doświadczeń osobistych i społecznych, rozwijane są umiejętności pozwalające na kształtowanie się poczucia własnej kompetencji. W tym więc okresie dokonują się gruntowne przemiany związane z poczuciem tożsamości osobistej i społecznej. Bardzo ważne jest, aby nie traktować okresu dojrzewania, jako biernego oczekiwania na dorosłość i dojrzałość. Wręcz przeciwnie - w tej fazie życia młodzi ludzie są bardzo aktywni, eksperymentują z nowymi zachowaniami, poszukują nowych ról, nabywają nowych doświadczeń, a tym samym stają się innymi ludźmi, o nowych prawach i obowiązkach, mających nowe potrzeby i oczekiwania, wypełniających nowe zadania. To swoiste "przechodzenie" od fazy bycia dzieckiem do fazy bycia dorosłym, wielokrotnie łączy się z manifestowaniem zachowań dewiacyjnych. Do cech osobowościowych tej fazy rozwoju, które sprzyjają wyzwalaniu niepokojących zachowań, należą: - niedojrzałość emocjonalna i psychoseksualna, związana z dużymi wahaniami nastroju, podatnością na załamania, trudnościami identyfikacji psychoseksualnej, frustracjami wynikającymi z podejmowania ról mężczyzny i kobiety;
- nastawienie narcystyczne, manifestujące się skoncentrowaniem na własnych stanach i przeżyciach i doświadczanie frustrującej rozbieżności między własnym obrazem siebie a percepcją przez otoczenie;
- słaby system kontroli wewnętrznej, który współwystępuje z negatywistyczną i buntowniczą opozycją wobec kontroli zewnętrznej i powoduje podejmowanie działań nieprzemyślanych, ryzykownych i niebezpiecznych;
- wygórowane wymagania i oczekiwanie natychmiastowego zaspokojenia własnych potrzeb, co wynika zazwyczaj z wadliwie realizowanego przez rodziców procesu wychowawczego;
- destrukcyjna rozbieżność pomiędzy ambicjami, celami i oczekiwaniami, a możliwościami i realnymi osiągnięciami;
- często ubogie i powierzchowne zainteresowania;
- nieumiejętność kontaktowania się ze światem i bierność w kontaktach interpersonalnych;
- uległość i słaba potrzeba dominacji z jednoczesną postawą ukrywania swojej słabości pod pozorem agresji, pozy;
- duże napięcie wewnętrzne, niepokój, niska tolerancja na frustracje i współwystępujące z tym mechanizmy obronne;
- silna potrzeba poznawcza, manifestująca się podejmowaniem działań w celu zdobywania coraz to nowych wrażeń, kierowaniem się ciekawością, szybką zmianą obiektów zainteresowań;
- dążenie do zaspokajania potrzeby przynależności i doznawania zainteresowania otoczenia.
Ostatnio często zdarza się, że niepożądane zachowania młodzieży przybierają postać autodestrukcji, tzn. takich przejawów aktywności, które prowadzą do narażania zdrowia, sprawności czy życia, niekiedy także powodują śmierć. Wynika to między innymi z faktu, że młodzi ludzie w "pędzie do dorosłości" i poszukiwaniu wolności od ograniczeń odrzucają autorytety, chętnie sięgają po przysłowiowe "owoce zakazane" bagatelizując zagrożenia. Często nie posiadają pełnej wiedzy o szkodliwości własnych czynów, bądź w sposób niedojrzały i nieodpowiedzialny oceniają siebie w relacji np. ze środkami odurzającymi - mówiąc, że kontrolują swoje zachowania. Do tego rodzaju zachowań można zaliczyć: - używanie substancji psychoaktywnych (nikotyna, alkohol, leki, narkotyki, kleje, rozpuszczalniki itp.),
- zachowania suicydalne (gesty i próby samobójcze oraz dokonane i niedokonane samobójstwa),
- samouszkodzenia (samookaleczenia, zaniechanie dbałości o zdrowie, odmowa przyjmowania leków, anoreksja i bulimia).
Rodzaje zachowań autodestrukcyjnych i ich charakterystyka- PALENIE PAPIEROSÓW i uzależnienie się od nikotyny jest groźne dla młodzieży z dwóch głównych powodów. Pierwszym z nich jest zatruwanie młodego, kształtującego się organizmu ogromną ilością toksycznych związków chemicznych. Jest ich około 4 000, przy czym 40 z tych substancji ma udowodnione działanie rakotwórcze. Zawarty w dymie tytoniowym tlenek węgla zmniejsza wysycenie krwi tlenem, utrudnia pracę serca. Zaś fenole niszczą tkankę płucną. Wchłanianie dymu papierosowego zachodzi głównie w układzie oddechowym, a także w przewodzie pokarmowym, jako rezultat połykania śliny. Składniki dymu przenikają do krwioobiegu i są rozprowadzane po całym organizmie. Zły wpływ dymu tytoniowego obserwowany jest nie tylko w obrębie jamy ustnej czy płuc, ale także we wszystkich innych narządach, np. w pęcherzu moczowym, trzustce, narządach rodnych. Wykazano również zaburzenia funkcjonowania narządu wzroku, spowodowane nałogowym paleniem papierosów.
Drugim powodem, dla którego nikotynizm wśród młodzieży jest zjawiskiem niepożądanym jest fakt, że może być on drogą do innych uzależnień. Zapalenie papierosa przez nastolatka jest rodzajem inicjacji, przeciwstawieniem się zakazom i nakazom, manifestacją autonomii i "dorosłości". Przekroczenie tej granicy może sprzyjać dążeniu do sięgania po inne, silniejsze doznania i eksperymentowanie ze środkami odurzającymi takimi, jak alkohol, narkotyki czy leki.
Do ważnych czynników zewnętrznych przyczyniających się do rozpowszechniania nikotynizmu wśród młodzieży należy zaliczyć:- łatwy dostęp do papierosów,
- tolerancję społeczeństwa wobec młodocianych palaczy,
- palenie papierosów przez rodziców i wychowawców młodzieży, którzy wpływają na modelowanie ich postaw.
- NADUŻYWANIE ALKOHOLU przez młodzież jest problemem powszechnym. Niepokojąca jest ponadto tendencja obniżania się wieku młodych ludzi sięgających po alkohol. Od kilku lat obserwuje się coraz bardziej niepokojący proceder związany z inwazją biznesu alkoholowego i działaniami zaadresowanymi do młodych ludzi. Analizy rynkowe pokazują, że zwiększenie konsumpcji piwa wśród nastolatków jest podstawowym źródłem przyrostu dochodów tego przemysłu. Coraz trudniej znaleźć ulicę, salę sportową czy kinową, program radiowy czy telewizyjny, w których nie pojawiłoby się zaproszenie do picia napojów alkoholowych. Jest to swoiste przyzwolenie i promowanie postaw proalkoholowych.
Rozmiary szkód spowodowanych przez upijanie się polskich nastolatków są aktualnie większe niż szkód związanych z narkotykami. Ponadto picie nawet niewielkich ilości alkoholu - szczególnie piwa - toruje nastolatkom drogę do narkotyków, gdyż osłabia poczucie zagrożenia i ryzyka związanego z nimi.
Alkohol etylowy (zawarty w napojach alkoholowych) przede wszystkim osłabia (spowalnia) i zakłóca funkcjonowanie komórek mózgowych. Może wówczas dochodzić do problemów z odbiorem i przetwarzaniem informacji, do trudności z racjonalnym myśleniem oraz wykonywaniem najprostszych czynności. Ponadto nadużywanie alkoholu niekorzystnie wpływa na zdrowie (uszkadza mózg, wątrobę). Dodatkowo pod wpływem alkoholu może dochodzić do zachowań impulsywnych, agresywnych, wypadków czy samobójstw.
Jeżeli niemożliwe jest utrzymanie abstynencji ze strony nastolatków, wskazane jest zapoznawanie ich z warunkami kontrolowanego używania alkoholu. Należy uświadamiać młodzieży, że aby alkohol nie spowodował zniewolenia człowieka może być używany w odpowiednim wieku, we właściwym miejscu i czasie oraz w odpowiedniej ilości. - NARKOMANIA - to zjawisko, które stale zwiększa swe rozmiary. Narkomanię definiuje się w literaturze jako stałe lub okresowe przyjmowanie w celach niemedycznych środków odurzających lub psychotropowych, w wyniku czego może powstać lub powstała zależność.
Natomiast zespół uzależnienia to grupa zjawisk fizjologicznych, behawioralnych i poznawczych wskazujących na to, że używanie określonych substancji bądź pewne zachowanie uzyskało u danej osoby pierwszeństwo wobec innych jej zachowań, które poprzednio miały duże znaczenie. Podstawową właściwością tego zespołu jest silne pragnienie danej substancji.
W Polsce mówi się niekiedy o nieco szerszym zagadnieniu - toksykomanii, które określa nadmierne przyjmowanie różnych środków szkodliwych dla ustroju. Wśród nich wyróżnia się:- używanie klasycznych narkotyków,
- nadużywanie syntetycznych leków przeciwbólowych, uspokajających, nasennych, przeciwgorączkowych i innych,
- uzależnienie od substancji chemicznych, takich jak kleje czy rozpuszczalniki organiczne.
Narkomania jest bardzo groźną formą uzależnienia, bowiem narkotyki wpływają uszkadzająco na centralny układ nerwowy. Powodują nieodwracalne zmiany i zniszczenia w tkance mózgowej, co jest szczególnie destrukcyjne w przypadku ludzi młodych, dojrzewających, stojących przed podejmowaniem nowych ról i decyzji. Środki odurzające przyczyniają się do osłabienia, a także zahamowania i regresu procesów rozwojowych sfery psychicznej i emocjonalno-społecznej.
Fazy uzależnienia od narkotyków u młodzieży następują znacznie szybciej aniżeli u ludzi dorosłych. Przebiegają poprzez:- fazę wstępną - inicjacji,
- fazę krytyczną - bliższego kontaktu z substancją,
- fazę utraty kontroli - wczesnego uzależnienia,
- fazę chroniczną - postępującego nałogu.
Istnieją środki, które uzależniają po jedno- lub dwukrotnym zażyciu. Substancje odurzające wywołują bardzo silne uzależnienie. Narkotyzowanie się bywa nazywane "powolnym zabijaniem się", ponieważ człowiek traci kontrolę nad swoim postępowaniem. Działa na swoją szkodę i sam bez odpowiedniej pomocy terapeutycznej nie jest w stanie wyzwolić się z nałogu. W sposób nieunikniony zmierza do degradacji fizycznej, psychicznej i społecznej, a w konsekwencji - do śmierci. Dzieje się tak dlatego, że potrzeba przyjęcia narkotyku przez narkomana staje się podstawową jego potrzebą - ważniejszą niż wszystko inne, nawet własne życie. Ponadto jest ona przemożna - jej zaspokojenie jest konieczne dla zniwelowania przykrych stanów. Poza tym potrzeba ta jest automatyczna (sterowana mechanizmami wewnętrznymi) i trwa (nieodwracalnie wpisana w psychikę osoby uzależnionej).
Narkomania jest bardzo trudna do leczenia, ponieważ zwykle narkoman przyjmuje narkotyki przez okres 2-3 lat w ukryciu. Zatem w momencie ujawnienia jest uwikłany w uzależnienie fizyczne, psychiczne i społeczne, i najczęściej nie postrzega siebie jako osoby zniewolonej przez substancję chemiczną. W związku z tym nie odczuwa potrzeby zmiany, a jednocześnie nie jest już w stanie przeciwstawić się nałogowi, toteż potrzebuje profesjonalnej pomocy terapeuty. - ZACHOWANIA SUICYDALNE - to takie, które bezpośrednio zagrażają życiu.
W statystykach samobójstw znaczny odsetek stanowią młodzi ludzie.
Samobójstwo jest zawsze aktem agresji świadomie skierowanej przeciwko samemu sobie, który prowadzi do narażenia i pozbawienia się życia.
Zachowania suicydalne stanowią pewien rodzaj rozwijającej się akcji, która może być zablokowana w każdym momencie przez czynniki wewnętrzne bądź zewnętrzne. Proces ten przebiega przez kolejne etapy:- sytuacja kryzysowa,
- myśli samobójcze,
- tendencje samobójcze,
- decyzje,
- akt samobójczy.
Akt samobójczy nigdy nie jest zjawiskiem nagłym. Jest on wypadkową szeregu sytuacji rozwijających się w czasie i manifestujących się w określony sposób. Zespół objawów poprzedzających samobójstwo nosi nazwę syndromu presuicydalnego.
Adolescencyjne zachowania samobójcze wiążą się z przejściowymi zaburzeniami osobowości, wynikającymi z psychicznego i fizycznego rozwoju jednostki. Wraz z jej rozwojem społecznym, wchodzeniem w nowe role, rodzą się nowe, niekiedy bardzo poważne konflikty pomiędzy jednostką a otoczeniem. W wyniku tych konfliktów oraz nieumiejętności przezwyciężenia, ich powstaje poczucie bezradności, załamania psychicznego, apatii i stan zawężenia postrzegania, co z kolei może prowadzić do chęci utraty życia. Szczególną grupę przyczyn stanowią typowe dla wieku dorastania konflikty światopoglądowe, wynikające z poszukiwania sensu życia.
Głównymi przyczynami zamachów samobójczych wśród młodzieży są:- konflikty rodzinne, brak zrozumienia, utrata kontaktu z rodzicami bądź poczucie odrzucenia;
- problemy egzystencjalne: zagubienie w świecie, utrata sensu życia, osamotnienie;
- konflikty z sympatiami;
- trudności w nauce;
- negatywna ocena siebie;
- ucieczka przed trudnościami;
- rozpoczynająca się choroba psychiczna.
Działaniem służącym minimalizowaniu zachowań autodestrukcyjnych wśród młodzieży może być znalezienie jednej doniosłej wartości, choćby zainteresowania, stanowiącego punkt wyjścia i dającego możliwość budzenia i kształtowania nowych zainteresowań.
Dzięki budzonym zainteresowaniom następuje przewartościowanie siebie, wzrasta poczucie bezpieczeństwa i społeczna aktywność jednostki, podwyższa się jej samoocena. Rozwój zainteresowań umożliwia pojawienie się twórczych postaw wobec życia i tendencji do samorealizacji, sprzyja wytworzeniu silnej motywacji do działania oraz do przezwyciężania trudności życiowych. Staje się wówczas możliwa pełna afirmacja życia i maleje stopień zagrożenia samobójstwem. - SAMOUSZKODZENIA mogą przybierać różną postać: samookaleczania się, odmowy przyjmowania leków i leczenia, zaburzeń odżywiania i łaknienia - anoreksja (jadłowstręt psychiczny), bulimia (żarłoczność psychiczna).
Tego rodzaju zachowania autodestrukcyjne w początkowym stadium są próbą zwrócenia uwagi na siebie oraz wołaniem o pomoc.
Mogą być również sposobem udowodnienia siły woli, bądź zaakcentowania możliwości wpływania na własne życie.
W przypadku anoreksji leczenie jest długotrwałe i bardzo trudne, zarówno dla osoby chorej jak i bliskich. Wcześnie podjęta terapia psychologiczna i medyczna daje większe szanse wyleczenia, gdyż spustoszenie w organizmie jest jeszcze mniejsze.
Możliwości działań profilaktycznych Poszczególne rodzaje zachowań autodestrukcyjnych wśród młodzieży nie mają charakteru zjawiskowości. Są one procesami, które charakteryzują się pewnymi etapami, manifestują określonymi symptomami ("sygnałami ostrzegawczymi"). Ważne jest zatem poznanie specyfiki tych procesów i kształtowanie u dorosłej części społeczeństwa (rodziców, wychowawców, nauczycieli, osób profesjonalnie zajmujących się pomaganiem) umiejętności obserwowania młodzieży, odbierania sygnałów płynących z ich komunikatów, rozumienia ich problemów oraz adekwatnego i skutecznego reagowania. Droga do dorosłości okazuje się być długa i trudna. Toteż nie wszyscy młodzi ludzie potrafią brać odpowiedzialność za siebie i dokonywać właściwych wyborów. Zatem dorośli winni wspomagać młodzież w rozwoju, starając się wskazywać drogi radzenia sobie z zagrożeniami. Na wyzwalanie zachowań autodestrukcyjnych u młodzieży składa się wiele czynników wewnętrznych (np. cechy i skłonności indywidualne) i zewnętrzne (np. grupa rówieśnicza, relacje rodzinne, sytuacja społeczna). Znawcy zagadnienia podkreślają, że zaburzenia młodych ludzi bardzo często są wynikiem błędów rodzicielskich. Toteż dom rodzinny powinien być podstawowym środowiskiem, w którym należy prowadzić działania zapobiegające zachowaniom autodestrukcyjnym. Zachowania, o których mowa są sposobem zaspokajania przez młode osoby ważnych dla nich potrzeb. Główne zadanie rodziny w profilaktyce zachowań autodestrukcyjnych - to kierowanie się w życiu rodzinnym takimi zasadami, których przestrzeganie pozwoli na zachowanie zdrowia psychicznego i prawidłowego funkcjonowania rodziny jako całości oraz poszczególnych jej członków. Istotna jest wzajemna "mądra" miłość i szacunek, zaspokajanie ważnych potrzeb (bezpieczeństwa, akceptacji itp.), wspólne spędzanie czasu, klarowny system wartości. Rolą rodziców jest również uczenie dzieci konstruktywnego rozwiązywania problemów, mierzenia się z przeciwnościami losu oraz promowanie zdrowego modelu życia. Bardzo ważne jest także (jeśli nie najważniejsze) zapewnienie młodzieży dobrego przykładu - należy bowiem pamiętać, że nic nie dzieje się wśród młodych ludzi, czego wcześniej nie zaobserwowano w świecie dorosłych.
LITERATURA - Dimoff Timothy, Carper Steve, Jak rozpoznać czy dziecko sięga po narkotyki, PARPA, Warszawa 1993.
- Gaś Zbigniew B. (red.), Kierunki działań profilaktycznych "1993", Pracownia Wydawnicza Fundacji "Masz Szansę", Lublin 1994.
- Gaś Zbigniew B. (red.), Narkomania - wybrane zagadnienia, Towarzystwo Zapobiegania Narkomanii, Lublin 1987.
- Gaś Zbigniew B., Pomoc psychologiczna młodzieży, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995.
- Gaś Zbigniew B., Profilaktyka uzależnień, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1993.
- Kobiałka Alicja (oprac.), Profilaktyka uzależnień. Program edukacyjny, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Warszawa 1991.
- Kopczyński Kazimierz, Zainteresowania i system wartości u nieletnich zagrożonych samobójstwem, Polskie Towarzystwo Higieny Psychicznej, Warszawa 1994.
- Lowe Geoff, Foxcroft David R., Sibley David, Picie młodzieży a style życia w rodzinie, PARPA, Warszawa 2000.
- Łukjaniuk Joanna, Fazy uzależnienia a "samooszukiwanie się"; Marihuana, w: Karan Nr 23, 24/1998.
- Pilecka Barbara, Wybrane problemy samobójstw młodzieży, Pracownia Wydawnicza Fundacji "Masz Szansę", Lublin 1995.
- Prajsner Mira, Postawy Polaków wobec picia alkoholu przez młodzież, w: Remedium Nr 11/1999.
- Problemy zagrożenia młodzieży uzależnieniem z. 2, COMPW-Z MEN, Warszawa 1990.
- Vogler Roger E., Bartz Wayne R., Nastolatki i alkohol. Kiedy nie wystarczy powiedzieć "nie", PARPA, Warszawa 1999.
|
