Mądre i odpowiedzialne wychowanie

mgr Maria Barankiewicz

>>Twoja opinia<<

Jakże często do szkoły przychodzi coraz więcej dzieci trudnych wychowawczo, którym jest ciężko skupić się, posiedzieć spokojnie, posłuchać, co do niego mówią inni (nauczyciel, rodzic, kolega, koleżanka, autor), dzieci rozkojarzone, pewne siebie, zadufane, rozkrzyczane, nadmiernie ruchliwe. Obserwuję takie dzieci w swojej szkole już od I klasy. Dzieci, które zachowują się tak, określa się jako nadpobudliwe. W opracowaniu zwrócę uwagę na przyczyny i przejawy nadpobudliwości, cechy dziecka nadpobudliwego. Szczególną uwagę poświęcę rodzinie, która ma decydujący wpływ na kształtowanie pozytywnych cech i zachowań swoich dzieci.

Nadpobudliwość - przyczyny i przejawy

Nadpobudliwość to zaburzenie zdrowia psychicznego. Zgodnie z najnowszymi wynikami badań, dzieci z takimi problemami charakteryzują się niskim progiem pobudzania, zmniejszoną odpornością na flustracje, nietolerancję na zmiany otoczenia. Często są to tzw. dzieci płaczliwe w okresie niemowlęcym, nadmiernie wrażliwe na hałasy, z trudem przystosowują się do nowych, zmieniających się warunków. Kłopoty jakie sprawiają, mogą wywołać nieprawidłowe reakcje rodziców, a niewłaściwy sposób postępowania wzmaga objawy zaburzeń dziecka.

W związku z tym, przyczyną zaburzeń emocjonalnych dziecka jest środowisko rodzinne, ze szczególnym uwzględnieniem warunków bytowych rodziny, jej struktury, atmosfery i systemu wychowawczego, który omówię w dalszej części referatu (stosowanie nadmiernych kar lub liberalizmu). Spośród czynników wpływających na atmosferą emocjonalną rodziny, najbardziej szkodliwy wpływ na rozwój dziecka mają:

• niezrozumienie,
• niezaspokojenie potrzeb dziecka,
• odrzucenie dziecka,
• konflikty rodzinne,
• zakłócenie komunikacji,
• osobowość rodziców.

Drugim źródłem powstawania zaburzeń nadpobudliwości jest środowisko szkolne, na które dziecko jest skazane niezależnie od własnego wyboru. Stawiane często wymagania przez nauczyciela przerastają możliwości dziecka i nie odpowiadają jego stanom psychofizycznym.

Inną przyczyną nadpobudliwości są zapewne czynniki biologiczne, do których zaliczyć można czynniki płodowe i około porodowe np. alkoholizm matki, narkomania, choroby zakaźne, nikotynizm, niewłaściwe odżywianie.

Kolejną przyczyną u dzieci mogą być fragmentaryczne deficyty rozwojowe, które przejawiają się niższym poziomem sprawności ruchowej dziecka.

Jedną z przyczyn nadpobudliwości mogą być takie sytuacje, jak: śmierć najbliższej osoby lub choroba.

Na stan równowagi psychicznej dziecka na pewno duży wpływ ma telewizja i gry komputerowe, z których większość zawiera elementy przemocy. Problem ten omówię w dalszej części referatu. Głównym zadaniem szkoły i nauczycieli jest zdiagnozowanie podłoża zaburzeń w zachowaniu dziecka oraz prowadzenie działań w celu ukierunkowania dzieci na pozytywne zachowania. W przeciwnym razie zachowania będą się nasilały i prowadziły do agresji fizycznej i słownej. Mówimy wówczas o dziecku trudnym, które nie rozumie dorosłych, a my ciągle będziemy na niego narzekać.

Charakterystyka dziecka nadpobudliwego

Wśród dzieci sprawiających kłopoty wychowawcze i to często od wczesnego dzieciństwa jest grupa charakteryzująca się określonymi cechami zachowania. Są to dzieci niespokojne, nadmiernie ruchliwe i aktywne, o zmiennych nastrojach, impulsywne i "roztrzepane', nazywamy je dziećmi nadpobudliwymi psychoruchowo. Jak sama nazwa wskazuje przejawy nadpobudliwości dotyczą zarówno sfery ruchowej jak i psychicznej. Nadpobudliwość obejmuje wzmożone pobudzanie ruchowe, nadmierną reaktywność emocjonalną oraz zaburzenia funkcji poznawczych.

Wzmożone pobudzenie ruchowe wyraża się na ogół stałym niepokojem ruchowym (kręcenie się, bieganie, podskakiwanie), zawężoną nadaktywnością ruchową (machanie nogami, kiwanie się, wiercenie się, splatanie rąk itp.), nieekonomicznymi ruchami dodatkowymi co w konsekwencji powoduje nieudolne wykonywanie podstawowych czynności np. ubieranie się lub powolne wykonywanie zadań szkolnych.

Nadpobudliwość emocjonalną cechuje wybuchowość, złoszczenie się, skłonność do agresji, impulsywne działania, zmienność nastrojów (od rozpaczy do zachwytu), zniecierpliwienie, dokuczliwość, łatwość obrażania się, płaczliwość oraz niedojrzałość emocjonalna (niezrozumiały upór, niezdyscyplinowanie, brak wytrwałości w pracy, w zabawie, brak odporności na sytuacje trudne).

Z mojego doświadczenia pedagogicznego i obserwacji wynika, że najczęściej u dzieci nadpobudliwych w klasach początkowych spotykamy się z agresywnym zachowaniem. Obserwuje się agresję:

• fizyczną: popychanie, zaczepianie, zabieranie przedmiotów, szarpanie, kopanie, bójki, znęcanie się;
• słowną: wymyślanie, wyśmiewanie, wulgaryzmy, przekleństwa, wyzwiska, dokuczanie;
• przeniesioną: skierowaną na osoby lub przedmioty nie będące przyczyną agresji: niszczenie ławek, sprzętów szkolnych, pisanie po ścianach w łazienkach, ubikacjach, szatni.

Przyczyn agresji jest wiele.Poszukiwanie przyczyn zachowań agresywnych i uwarunkowań należy rozpocząć od rodziny. Rozsądna, czujna, konsekwentna i wymagająca, a jednocześnie wyrozumiała miłość do dziecka jest podstawowym warunkiem jego prawidłowego rozwoju. Rodzinne uwarunkowania agresji mogą wynikać z:

• zaburzonych kontaktów uczuciowych między rodzicami, a dziećmi,
• wykazywanie przez rodziców nadmiernej tolerancji wobec zachowań agresywnych ich dzieci,
• przejawiania agresywnych zachowań rodziców w stosunku do siebie, dzieci i innych ludzi,
• akceptowanie agresywnych wzorów zachowania.

Dziecko pochodzące z rodziny o zaburzonych kontaktach uczuciowych czuje się odrzucane, przeżywa stałe flustracje, lęk, niepokój. Jego samoocena jest przeważnie negatywna. Część z tych dzieci zachowuje się biernie, apatycznie ale z reguły przejawia do rodziców wrogość, upór, zamyka się w sobie.

W wychowaniu dominuje powściągliwość w okazywaniu miłości, oziębłość emocjonalna, brak pochwał i nagród, oraz surowość życia codziennego.

W klimacie rygoru, zastraszania i stosowania kar, mogą powstać u dzieci postawy lękowe, nieufność do ludzi, egoizm. Surowy rygor rodzinny uniemożliwiając zaspokojenie wielu potrzeb psychicznych u dzieci, wywołuje zanik uczuć życzliwych, opiekuńczych w stosunku do rówieśników.

Drugą skrajnością jest rodzina akceptująca wszelkie zachowania dziecka. Rodzice wykazują nadmierną tolerancję wobec agresywnych zachowań dziecka. Bardzo często:

• zezwalają na agresywne zachowania,
• nie stosują kar za takie zachowania,
• zachęcają do zachowań agresywnych.

W takiej rodzinie dziecko staje się obiektem miłości totalnej. Taka miłość aprobuje wszelkie zachowania dziecka. Rodzic jest w stanie tolerować zachowania negatywne (nieposłuszeństwo, agresję, działania destrukcyjne). Przy takiej postawie rodziców dziecko jest chronione przed konsekwencjami własnych zachowań. Zdarza się, że rodzice w swej "zaślepionej miłości" są wręcz dumni z bystrości i sprytu jakimi wykazują się dzieci w swoich wybrykach. To dziecko wydaje rozkazy: "chcę mieć to", "masz mi kupić", "jak tego nie będę miał ...", a rodzice spełniają te rozkazy, zachcianki, aby ich dziecko było szczęśliwe. Dziecko naśladuje postawy i poglądy rodziców.

To w rodzinie uczy się miłości, serdeczności, opiekuńczości, prawdomówności, szczerości, dobroci, albo cwaniactwa, tupetu plotkarstwa, krytykowania kolegów, sąsiadów, wrogości, chytrości, przebiegłości. Jaką postawę życiową zajmują rodzice, to taką postawę obserwują i takiej postawy uczą się ich dzieci.

We współczesnej rzeczywistości obserwuje się wiele sytuacji stresogennych. Jest to bezrobocie rodziców, problemy finansowe, brak czasu dla dzieci, wyjazdy rodziców za granicę w celu podjęcia pracy, zanik autorytetu ojca, matki, rozwody rodziców oraz rodziny patologiczne. Wszystko to nie sprzyja tworzeniu dobrego klimatu rodziny.

Bardzo poważnym czynnikiem stresogennym jest telewizja. Według statystyk, w Polsce dzieci w wieku szkolnym oglądają telewizję około 20 godzin tygodniowo. Zapracowani rodzice chętnie oddają dziecko takiemu "wychowawcy" w czasie, kiedy oni chcą chwilę odpocząć, przygotować posiłki, zrobić pranie czy zakupy. Dzieckiem wpatrzonym w niebieski ekran nie trzeba się specjalnie zajmować, nie trzeba go zabawiać, interesować się nim. Telewizor staje się lekarstwem, gdy dziecko jest znudzone, niegrzeczne, zmartwione. Rodzic nie zadaje sobie trudu, aby spojrzeć, co dziecko ogląda. Najważniejsze, że nie pyta o nic, nie marudzi, nie przeszkadza, zajmuje się sobą, a rodzice mają "święty spokój".

Nadmierne oglądanie telewizji powoduje wiele zmian w psychice dziecka:

• brak wykształconej umiejętności czytania,
• brak umiejętności samodzielnych zabaw, nowych pomysłów,
• kłopoty z pisaniem, z ortografią,
• na lekcjach są bierne, zmęczone,
• brak koncentracji uwagi,
• stają się rozdrażnione, nerwowe,
• łatwo wpadają w konflikty z otoczeniem,
• reklamy TV budzą w dzieciach pożądliwość, utwierdzają w egoizmie, powodują utrwalanie się postaw wyższości nad innymi,
• pogłębiają poczucie mniejszej wartości.

Aby zapobiec niepożądanym skutkom, rodzice winni znać zasady rozsądnego oglądania telewizji:

• ogranicz oglądanie telewizji,
• przestrzegaj ograniczeń,
• wybieraj odpowiednie pory oglądania,
• uczyń oglądanie telewizji aktywnym zajęciem,
• nie używaj telewizji jako "opiekunki" do dziecka,
• nie używaj telewizji jako formy przekupstwa, nagrody lub kary,
• dawaj dobry przykład: stań się wzorem odpowiedniego oglądania telewizji,
• oglądaj wybiórczo,
• osłabiaj negatywne skutki.

Telewizor nie może zastępować dzieciom rodziców. W rodzinach oglądających telewizję od rana do wieczora, więzi pomiędzy poszczególnymi członkami rodziny stopniowo się rozluźniają. Wspólne spotkania rodziny przy stole podczas posiłku, które powinno łączyć rodzinę, zastępuje włączony telewizor. Można uznać, że przyczyny agresji tkwią w dezorganizacji życia rodzinnego i popełnianych błędach wychowawczych.

W celu zmniejszania u dzieci nadpobudliwości, agresji, szkoła zwraca szczególną uwagę na:

• wspomaganie rodziny pod względem materialnym (dożywianie dzieci, opieka świetlicy, wyprawki szkolne),
• wspomaganie rodziny pod względem psychicznym (zajęcia - wychowanie do życia w rodzinie, spotkania z rodzicami, lekcje wychowawcze, zajęcia dla rodziców),
• systematyczne diagnozowanie problemów dziecka przez nauczycieli, pedagoga szkolnego, rodziców,
• zmniejszanie liczebności klas, które sprzyja lepszemu rozpoznawaniu trudności,
• wyrabianie u dzieci tych cech osobowości, które warunkują dalsze samodzielne funkcjonowanie w systemie szkolnym,
• stwarzanie możliwości odreagowania napięć oraz uzyskania pozytywnych doświadczeń emocjonalnych,
• prowadzenie zajęć terapeutycznych stymulujących rozwój dziecka,
• współpraca z Poradnią Psychologiczno-Pedagogiczną,
• troska o środki zaradcze (szkoła + rodzina) w celu wspomagania pracy profilaktycznej.

Wskazówki dla rodziców:

• ogromnie ważna jest mądra miłość rodzicielska w rozumieniu i zaspokajaniu potrzeb dziecka; akceptacja i poszanowanie praw dziecka w znacznym stopniu niwelują pojawiające się negatywne formy zachowania,
• nadmierna swoboda, podobnie jak i nadmierna kontrola mogą wyzwalać u dziecka niepożądane formy zachowania,
• wyróżnianie jednego dziecka w rodzinie, a także przekonanie o zawsze nienagannym zachowaniu swoich dzieci powoduje ich zadufanie i chęć wykorzystywania tej uprzywilejowanej pozycji w kręgu kolegów,
• w systemie wzmocnień pozytywnych powinny decydować nagrody stosowane w miarę dosyć często, ale też nie za każde zachowanie (kara fizyczna rodzi agresję),
• ważna jest potrzeba bliskiego kontaktu z dzieckiem dwojga rodziców, którzy są jednakowo ważni i potrzebni,
• dzieci przejawiające agresję powinny być kontrolowane i otoczone szczególną opieką przez rodziców, wychowawcę klasy oraz pedagoga szkolnego.

Literatura:

1. Gordon T. Wychowanie bez porażek, Instytut Wydawniczy Warszawa 1994,
2. Pospiszyl J. Przemoc w rodzinie WSIP Warszawa 1994
3. Niedzicki W. "Czy media mają podwójne obliczę?" Edukacja medialna 4/1999,
4. Ziembińska A. "Przemoc w rodzinie - gry komputerowe" Edukacja medialna 3/1999,
5. Parnicka U. Niebezpieczeństwo szklanego ekranu Wychowawca 11/2001,
6. Baran A. Dziecko a przemoc w mediach Wychowawca 3/2003.

>>Twoja opinia<<

Strona główna Opinie W sieci Downloads Publikacje O stronie