Rodzina storczykowatych (Orchidaceae) to wśród roślin nasiennych jedna z najliczniej reprezentowanych grup. Przypuszcza się, że istnieje blisko 30 tysięcy gatunków storczyków. Mimo iż jest ich tak dużo, to jednak są to rośliny bardzo rzadkie. W Polsce stwierdzono występowanie 46 gatunków storczyków. Zasiedlają one wilgotne łąki, lasy oraz skały wapienne. Niestety ingerencja człowieka w ich naturalne siedliska spowodowała, że wiele z nich to gatunki silnie zagrożone, bowiem wymagają specyficznych warunków edaficznych. Z tych względów 11 gatunków storczyków znalazło swoje miejsce w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin, wszystkie zaś podlegają całkowitej ochronie prawnej. Storczyki to rośliny niezwykłe, gdyż osiągnęły stopień ewolucyjnej doskonałości w przystosowaniu do owadopylności oraz mechanizmów chroniących przed samozapyleniem. Wszystkie gatunki wchodzą w symbiozę, gdyż do kiełkowania nasion niezbędny jest związek z odpowiednim gatunkiem grzyba. Łąka na skraju Janowic Wielkich, nad bezimiennym strumieniem spływającym do rzeki Bóbr - to tutaj udałam się w poszukiwaniu storczyków. Pisząc w 1990 roku pracę magisterską o tej grupie roślin, zajęłam się ekologiczną charakterystyką storczyka szerokolistnego (Orchis Latifolia L.) Jest to niewielka bylina, wytwarzająca głęboko, dłoniasto wcinane bulwy korzeniowe, z których wyrastają rzadkie, nie rozgałęzione korzenie. Bulwy są zawsze dwie i z jednej, zeszłorocznej, na wiosnę rozwija się pęd nadziemny. W drugiej - tegorocznej bulwie - roślina gromadzi materiały zapasowe. Z bulwy wyrasta kanciasta, pusta w środku łodyga, na której osadzone są pochwiaste, mięsiste liście, pokryte ciemnymi plamami w ilości 3-6. Górne mają kształt lancetowaty, dolne zaś eliptyczny. Bezwonne kwiaty, zebrane w kwiatostany typu kłos, są różowe lub czerwone, ciemno nakrapiane. Na uwagę zasługuje ich osobliwa budowa. Okwiat składa się z 6 listków, z których dolny jest największy i tworzy trójłatkową warżkę, zakończoną ostrogą, wewnątrz której znajdują się miodniki. Trzy inne listki stulają się ku górze, tworząc hełm. Pozostałe dwa listki odchylone są na boki. Tuż nad otworem prowadzącym w głąb ostrogi znajduje się tarczkowate, lepkie i błyszczące znamię słupka. Jedyny płodny pręcik zrośnięty jest z szyjką słupka w tzw. prętosłup. Pyłek powstający w pylnikach (umieszczonych tuż nad znamieniem) zlepiony jest w maczugowatą pyłkomasę. Tak zbudowany kwiat umożliwia zapylenie, bowiem owady, głównie pszczoły lub trzmiele, usiłując dostać się w głąb ostrogi, opierają głowę o nasadę pylników. Woreczki wówczas pękają, a zlepiona masa pyłkowa przylepia się przyczepkami do głowy owada, który odwiedzając następny kwiat przeniesie pyłek na jego znamię. Owocem jest torebka zawierająca liczne, drobne nasionka rozsiewane przez wiatr. Storczyk ten, mimo że jest jeszcze często spotykany, należy do gatunków zanikających we florze Polski. Łąka, którą porasta, ma znamiona torfowiska niskiego typu darniowego. Środowisko to zostało podzielone przez przepływający strumień na 2 mikrosiedliska: pierwsze z dominacją turzyc, zaś drugie - skrzypów. W sezonie wegetacyjnym w 1989 roku pierwsze mikrosiedlisko liczyło 20, zaś drugie 111 roślin. Opierając się na przeprowadzonych wówczas badaniach stwierdziłam, że cechy struktury ekologicznej Dactylorhiza majalis (RCHB.) Hunt et Summers z Janowic Wielkich świadczą o optymalnych warunkach rozwoju i nie wymagają konkretnych poczynań ochronnych, w myśl czynnej ochrony gatunkowej roślin. Dziś, po 12 latach, z prawdziwą przykrością muszę stwierdzić, że pierwsze mikrosiedlisko praktycznie już nie istnieje. Być może za sprawą intensyfikacji gospodarki łąkowo-pastwiskowej. Zachęcam zatem do poznawania biologii i ekologii storczyków oraz otoczenia szczególną opieką ich siedlisk, gdyż jest to warunek ich skutecznej ochrony.
LITERATURA: - "Storczyki". MUZA S.A., Warszawa 1992.
- D. Gajówna: "Rośliny łąk". WSiP, Warszawa 1992.
- Z. Podbielkowski: "Rośliny torfowisk". PZWS, Warszawa 1965.
|
