Zdefiniowanie pojęcia agresji jest dość złożone. Zamiennie można stosować terminy: "wrogość", "wojowniczość", "destruktywność". W pedagogice nie ma zgodności w rozumieniu pojęcia agresji, tak też nie ma jednej tylko teorii dotyczącej jej genezy. Ponieważ różnice w rozumieniu pojęcia agresji wiążą się z poglądami na jej genezę, więc właściwe wydaje się przedstawienie podziału według tego kryterium. Podziału takiego dokonali Ch. N. Cofer i M. H. Appley ("Motywacja: Teoria i badania"), wyróżniając cztery koncepcje agresji: - Agresja jest instynktem
- Agresja jako reakcja na frustrację
- Agresja jako nabyty popęd
- Agresja jako zachowanie wyuczone przez wzmacnianie
ad 1. Zdaniem W. Mc Dougalla ("Człowiek istota społeczna"), instynkt walki jest jednym z ważniejszych, podstawowych instynktów. Wiąże się z nim uczucie gniewu, które stanowi impuls, powodujący wystąpienie różnych zachowań agresywnych. Autor ten uznaje to uczucie związane z instynktem walki za zjawisko pozytywne z biologicznego punktu widzenia. Pobudza ono do zachowań umożliwiających zaspokojenie potrzeb człowieka, skłania do obrony przed atakiem. Uczucie gniewu może być wzbudzone przez rozmaite podniety związane z doznawanymi niepowodzeniami. W ten sposób te niepowodzenia, pośrednio przez uczucie gniewu wywołują występowanie zachowań agresywnych. ad 2. Zdaniem psychologa N. E. Millera ("Terapia behawioralna") frustracja powstaje jeżeli w toku realizacji jakiegoś celu uczeń natrafia na przeszkodę udaremniającą tę realizację. Rezultatem frustracji będzie zawsze agresja. Dziecko zawsze należy do różnych grup społecznych, w których pełni wyznaczone role społeczne. Odgrywanie tych ról stwarza pewne trudności. Jeżeli dziecko nie potrafi ich pokonać, jeżeli nie umie zachowywać się zgodnie z oczekiwaniami grupy, spotyka je ze strony grupy kara. Na wskutek takich doświadczeń i negatywnych doznań emocjonalnych, towarzyszących niepowodzeniu w pokonaniu trudności związanych z pełnieniem roli społecznej, chwiejna jeszcze równowaga procesów psychicznych dziecka zostaje zakłócona. W pewnych sytuacjach zaczyna reagować stanem frustracji. W przypadku gniewu zachowania agresywne mogą doprowadzić do osiągnięcia celu i przez uzyskaną w ten sposób nagrodę utrwalić się jako stały rodzaj zachowania. ad 3. J. Dollard i N. R. Miller ("Osobowość i psychoterapia") sugerują, że gniew jest wyuczalnym popędem tj. utrzymują oni, że szarpanie bicie, drapanie są wrodzonymi reakcjami gniewnymi na pewne sytuacje. Nabyte popędy w zależności i agresywności byłyby więc początkowo wzbudzane tylko przez rodziców, a potem także przez innych ludzi. Drugim czynnikiem decydującym o sile agresywności jest stopień wzmacniania agresywnego zachowania. Chodzi tutaj o to, jak często zachodzą takie zdarzenia jak: zmniejszenie gniewu po wyładowaniu się w postaci zbicia lub zwymyślania kogoś, wyeliminowanie przykrych uczuć zewnętrznych przez użycie siły fizycznej czy też słownej, bądź osiągnięcie różnych nagród za pośrednictwem działania w opisany sposób. Trzecim czynnikiem wpływającym na siłę agresywności jest facylitacja społeczna. Zjawisko to polega na tym, iż rówieśnicy i starsi członkowie rodziny mogą dostarczać modeli zachowania agresywnego na których dana jednostka się wzoruje. Ostatni czynnik mający wpływ na agresję jednostki stanowi jej temperament. Amerykańscy badacze A. Bandura i R. H. Walters twierdzą, że zachowanie agresywne to wyuczony sposób zachowania się. Jest tym sposobem postępowania który jako reakcja instrumentalna prowadzi dostatecznie często do zaspokojenia takiej czy innej potrzeby, aby utrwalić się jako sposób skuteczny a więc dobry. Prawdopodobnie więc, jeśli chodzi o agresje, jej siła, częstość występowania, rodzaj manifestowanych zachowań zależą, tak jak w ogóle osobowość człowieka, od zadatków wrodzonych, aktywności własnej, wpływów środowiska i od wychowania. Terminem "dzieci agresywne" określa się więc takich uczniów, którzy w dotychczasowym życiu nauczyli się stosowania zachowań agresywnych w odpowiedzi na różne sytuacje konfliktowe i stosują je częściej niż ich koledzy w tym samym wieku.
Agresywne zachowanie dziecka może być: - wynikiem bezmyślnego naśladowania brutalnych bohaterów filmowych;
- sposobem na rozładowanie napięcia powstałego w domu, szkole itd.;
- skierowanym do dorosłych wołaniem "zwróćcie na mnie uwagę, zainteresujcie się mną";
- wyrazem lęku i poczucia zagrożenia.
Jedne dzieci są z natury spokojne - inne bardziej ruchliwe. Dziecko, które wkracza w wiek szkolny dostrzega już swoją odrębność i stopniowo próbuje własnych sił np. kładzie się w sklepie na podłodze by wymusić kupno "czegoś". Jeśli mama ulegnie będzie powtarzało swoje zachowanie w przyszłości. Dorośli, obserwując różne zachowania dziecka, powinni nagradzać te które uważają za dobre a co do innych dać dziecku odczuć, że postępuje źle. Niektórzy uczniowie przejawiają jednak tak dużą agresję, że nie można jej akceptować. Rodzice i opiekunowie powinni starać się odkryć źródło takich reakcji. Przyczyny mogą być różne. Dziecko przeważnie naśladuje to co widzi w domu. Jeśli więc na co dzień styka się z krzykiem, szarpaniną, biciem, trudno się dziwić że jest agresywne. Dziecięca napastliwość może być również powodowana lękiem. Jeśli np.. straszymy dziecko "czymś" przyczyniamy się do powstania lęku i zagrożenia. Agresywne staje się też dziecko poniżane, które często słyszy, że jest do niczego, nic mu się nie udaje i tylko przeszkadza w domu. Kilkuletni człowiek potrzebuje spokoju stabilizacji, powtarzalności zajęć w ciągu dnia. Jeśli rodzice nie zapewniają mu tego, bo np. prowadzą ożywione życie towarzyskie i najczęściej są poza domem, staje się niespokojny, napastliwy. Rodzice mogą mu pomóc tylko wtedy gdy odkryją, co złego dzieje się w ich rodzinie. Kiedy rodzice znajdą już przyczynę agresywnego zachowania dziecka powinni się zastanowić, jak reagować. Na pewno nie mogą sami być napastliwi, powinni umieć się opanować. Rodzice, którzy w momencie krytycznym potrafią sobie uświadomić, że dziecko dopiero uczy się pewnych rzeczy i że jeszcze nie wie co jest dobre a co złe, z pewnością poszukają innych rozwiązań niż bicie i krzyk. Widząc, że nasze dziecko agresywnie zachowuje się np. na placu zabaw starajmy się być w pobliżu, przytrzymajmy spokojnie jego podniesioną rękę, skierowaną w kierunku innego dziecka, wytłumaczmy, że nie wolno tak robić. Jeśli się zdarzy, że to nasza pociecha "oberwie" od innego wykorzystajmy ten incydent do uświadomienia dziecku, że uderzenie boli i dlatego nie powinno się bić innych. Są czyny za które dziecko powinno ponieść karę. Jeśli mały złośnik zniszczy swojemu rówieśnikowi jego ulubioną zabawkę to nie ma sensu odmawiać mu za to podwieczorku, koniecznie natomiast nakłonić go do przeproszenia poszkodowanego i do oddania mu własnej zabawki. Wtedy dziecko odczuje konsekwencje swego zachowania. Rodzice którzy mają kłopoty wychowawcze i niepokoją się agresywnymi zachowaniami dzieci, mogą korzystać z porad psychologów. PRZEBIEG SPOTKANIA Z RODZICAMI - Powitanie rodziców, usadzenie.
Ławki ustawiłam tak, aby tworzyły w klasie duży stół. Stał on w centralnym punkcie sali, wokół stała odpowiednia liczba krzeseł. Rodzice zajęli miejsca przy stole. Aby stworzyć miłą atmosferę i lepszy nastrój poczęstowałam rodziców herbatą. - Przedstawienie tematu spotkania.
W klasie, której byłam wychowawcą było sporo uczniów agresywnych. Często wybuchały kłótnie, zwady a nawet dochodziło do bójek. Przedstawiłam tę sytuację rodzicom, wyjaśniając jednocześnie dlaczego podjęłam ten temat. - Pogadanka nauczyciela przygotowana na temat agresji.
- Przeprowadzenie przykładowych zajęć reedukacyjnych przeznaczonych dla dzieci agresywnych.
Podzieliłam rodziców na 4-osobowe grupy, rozdałam kukiełki przygotowane wcześniej na pracy-technice. Sobie również zostawiłam jedną, aby móc ingerować w razie potrzeby w inscenizację. Następnie wyjaśniłam, że autor książek dla dzieci zwraca się za moim pośrednictwem do Was z prośbą o pomoc w napisaniu książki o indiańskich chłopcach. Wasza pomoc będzie polegała na tym, że zamienicie się na chwilę w aktorów. Przeczytam historyjkę, która nie ma zakończenia. Po przeczytaniu Wasze kukiełki zagrają całą historyjkę z zakończeniem. Oto tekst historyjki:
Wódz Indian ze Szczepu Nawahów nazywał się Milczący Orzeł. Był mądry, silny i szybki jak król ptaków, którego imię nosił. Pewnego dnia Milczący Orzeł zorganizował dla swoich młodszych indiańskich braci zawody w strzelaniu z łuku. Wyznaczył cenną nagrodę - złoty łuk. Każdy chłopiec otrzymał pięć strzał, którymi miał strzelać tyle razy, ile chciał w ciągu 10minut. Jeden z chłopców - Unkas - kiedy dobiegł do tarczy po swoje wystrzelone już pięć strzał, wpadł na pomysł, żeby wziąć swoje strzały i kilka strzał kolegów, którzy akurat nie byli przy tarczach. Teraz Unkas mógł strzelać więcej razy, nie tracąc czasu na bieganie do tarczy i zbieranie swoich strzał. Strzelał szybko i celował niedokładnie, ale ponieważ strzelał dużo więcej razy niż jego koledzy wygrał więc zawody i otrzymał złoty łuk.
Nie będę ingerowała w historyjki przedstawione przez rodziców, chyba że wybiorą wątek odległy od problemu zawartego w historyjce. Kukiełka prowadzącego wyjaśnia sytuację i szybko się wycofuję. Oczekuję rozwiązania problemu. Jeżeli rodzice nie będą zmęczeni zaproponuję im zamianę ról i powtórzenie historyjki. - Dyskusja nauczyciela z rodzicami na temat przeprowadzonych zajęć.
- Wyjaśnienie rodzicom, potrzeby przeprowadzania takich zajęć.
Jeżeli uczniowie będą uczestniczyli w tego typu zajęciach, będzie mniej zachowań agresywnych, będą częściej przejawiały się pozytywne postawy społeczne, a konflikty pojawiające się w klasie będą rozwiązywane "bardziej pokojowo". - Zachęcenie rodziców do takich zabaw z dziećmi w domu.
- Pożegnanie rodziców.
BIBLIOGRAFIA: - Cofer H. N. Appley M. H.: "Motywacja: Teoria i badania", przekład Rosner K. Warszawa 1978, PWN.
- McDougally W.: "Człowiek, istota społeczna", przekład z jęz. ang. Rembiesa R. Warszawa 1982 PWN.
- Miller N. E.: "Teoria behawioralna", przekład zbiorowy z jęz. ang. Warszawa 1983, PWN.
- Dollard J., Miller N. E.: "Osobowość i psychoterapia", przekład z jęz. ang. Guzek W., Warszawa 1986, PWN.
- Reykowski J.: "Eksperymentalna psychologia emocji". Warszawa 1988, Książka i Wiedza.
- Bandura A.: "Agresja w okresie dorastania". Warszawa 1980, PWN
- Skorney Z.: "Proces socjalizacji dzieci i młodzieży". Warszawa 1989, PWN.
- Gąsiorowska M.: "Mali złośnicy" [W:] Poradnik domowy nr 11/96
- Grochulska J.: "Reedukacja dzieci agresywnych" Warszawa 1989, WSiP
- Kozubska R.: "Przemoc w rodzinie jako problem społeczny" [W:] Wychowanie na co dzień, nr 10/97
|
