ZAINTERESOWANIA W UJĘCIU
PSYCHOLOGICZNYM
Zainteresowanie należy do pojęć złożonych. Wynika to z faktu istnienia szeregu zjawisk, niejako w sposób naturalny z nim związanych. Szczególnie bliskie pojęciu zainteresowania są pojęcia: (9)
- zaciekawienie
- upodobanie
- zamiłowanie
Jeżeli przeanalizujemy definicje zainteresowań pochodzące z różnych źródeł, zwykle wiążą one to zjawisko z osobowością ludzką. Z tego też powodu należałoby najpierw przybliżyć samo pojęcie osobowości.
Biorąc pod uwagę zakres niniejszego opracowania oraz wielokierunkowość i różnorodność badań i rozważań nad osobowością, zagadnienie to przedstawię w bardzo syntetyczny sposób.
Definicję osobowości można przedstawić w znaczeniu szerszym oraz w znaczeniu węższym (6).
"W szerszym rozumieniu osobowość to zespół istotnych i względnie trwałych cech składających się na charakterystykę jednostki i determinujących specyficzny dla niej sposób zachowania.
Zawężając tę definicję można uznać, że osobowość to centralny sposób regulacji i integracji czynności, składający się ze schematów czynnościowych i motywacji".
Należy uznać, że osobowość ma swoją strukturę, "którą stanowi zespół podstawowych cech , kształtowanych podczas rozwoju społecznego jednostki, pod wpływem oddziaływania najbliższego środowiska, wychowania i własnej aktywności oraz wrodzonych i dziedzicznych zadatków organizmu"(1).
Według Rubinszteina cechy te możemy podzielić na: (8)
1. kierunkowe
- czynności
- postawy
- potrzeby
- zainteresowania
2. zdolnościowe
- różnego rodzaju zdolności
3. temperamentalno-charakterowe
Z tak pobieżnie przedstawionej definicji osobowości wynika, że zainteresowania to jedna z istotnych cech osobowości człowieka.
Istnieje kilka definicji pojęcia zainteresowania, wynikających z rozległych studiów teoretycznych, poświęconych temu zagadnieniu. Dla większej przejrzystości a zarazem przydatności do zastosowań w życiu, zwłaszcza w wychowaniu, stworzono modelową definicję zainteresowań.
W jej ujęciu "zainteresowanie jest to względnie trwała obserwowalna dążność do poznawania otaczającego świata, przybierająca postać ukierunkowanej aktywności poznawczej o określonym nasileniu, przejawiająca się w selektywnym stosunku do otaczających zjawisk, to znaczy:
- w dostrzeganiu określonych cech przedmiotów i związków
i zależności zachodzących między nimi a także wybranych problemów - w dążeniu do ich zbadania, poznania, rozwiązania
- w przeżywaniu różnorodnych uczuć (pozytywnych i negatywnych), związanych z nabywaniem i posiadaniem wiedzy"(3).
Definicja ta zawiera trzy człony o trzech różnych szczeblach ogólności:
- Względnie trwała obserwowalna dążność do poznawania otaczającego świata.
- Ukierunkowana aktywność poznawcza o określonym nasileniu, przejawiająca się w wybiórczym stosunku do otaczających zjawisk.
- Dostrzegania określonych cech, zjawisk (związki zależności) i problemów, dążenia do ich zbadania oraz przeżywanie różnorodnych uczuć związanych z nabywaniem i posiadaniem wiedzy.
Podstawowym pojęciem w przedstawionej modelowej definicji zainteresowań jest aktywność poznawcza wraz z jej nasileniem, ukierunkowaniem i wybiórczością. Gdy mówimy o aktywności poznawczej, mamy zazwyczaj na myśli, iż jednostka zamiast biernego spostrzegania faktów i zjawisk - czynnie w nie wnika, zamiast mechanicznego przyswajania materiału spostrzeżeniowego - intensywnie go analizuje, samodzielnie i planowo go ujmuje. Można by powiedzieć, że "aktywność poznawcza to wszelka czynność jednostki zmierzająca do uzyskania lepszej orientacji w otaczającej rzeczywistości"(7).
Aktywność poznawczą, charakterystyczną dla zainteresowań, wywołują pewne bodźce. Są to:
- zmiana (nowość) zachodząca w otoczeniu
- dziwność inaczej niezgodność spostrzeganego zjawiska
z doświadczeniem człowieka - złożoność albo wieloznaczność lub mała wyrazistość spostrzeganego zjawiska
- niedorzeczność oraz wprost formułowane pytania
Ten rodzaj bodźców powoduje powstanie u człowieka konfliktu poznawczego, niepewności, niepokoju poznawczego. Taka reakcja prowadzi do aktywności poznawczej, której celem jest likwidacja stanu napięcia poprzez poznanie, zrozumienie, wyjaśnienie.
ROZWÓJ ZAINTERESOWAŃ
Na rozwój zainteresowań wpływa kilka czynników:
- wiek
- płeć
- zdolności
- środowisko społeczne
Rolę wieku w rozwoju zainteresowań dziecka wiąże się z rozwojem jego umysłu oraz ogólnej sprawności poznawczej i ruchomej, określając w jakim wieku dziecko interesuje się poszczególnymi problemami i zjawiskami. Mówi się wręcz o zainteresowaniach typowych dla danego wieku.
Związek płci z rozwojem zainteresowań prowadzi do ich podziału na bardziej "kobiece" i bardziej "męskie". U podstaw tych przekonań leży założenie, że "płeć to zespół dziedzicznych, biologicznych zadatków, które wyznaczają pojawienie się specyficznych zmian i funkcji płci i są przygotowaniem do pełnienia roli kobiety czy mężczyzny"(7).
Zdolności uznaje się za jedną z przyczyn rozwoju zainteresowań. Występuje ścisły związek przyczynowy między zdolnościami
i zainteresowaniami. "Własne zdolności budzą zainteresowania"(7).
Ważną rolę w rozwoju zainteresowań odgrywa środowisko społeczne. W środowisku bowiem człowiek zaspokaja swe potrzeby, którym środowisko sprzyja lub je hamuje poprzez:
- wzory osobowe (np. zawód rodziców)
- świat rzeczy (np. książki, narzędzia, wyposażenie domu)
- doświadczenia wynoszone ze współpracy z innymi członkami środowiska
Podkreśla się też wpływ rozwoju cywilizacji i kultury danego kraju na rozwój zainteresowań. Istotnym jego czynnikiem jest też dostępność do środków kultury i informacji w szerokim pojęciu tego słowa (miasto, wieś). Obecny rozwój masowej komunikacji stwarza coraz bardziej podobne możliwości rozwoju zainteresowań, różnym rodzajom środowisk nie tylko w skali kraju ale i świata. Przykładem tego może być masowy rozwój zainteresowania komputerami.
KSZTAŁTOWANIE ZAINTERESOWAŃ
Tak jak można kształtować osobowość, umysł, rozwijać zdolności, emocje ułatwiające i wzbogacające życie, tak też można kształtować u ludzi nowe zainteresowania.
Budzenie się i kształtowanie zainteresowań to proces mogący przebiegać w ciągu całego życia człowieka. Są jednak okresy szczególnego nasilenia tego procesu. Za taki okres należałoby uznać okres nauki szkolnej. Zainteresowania rozbudzone i ukształtowane w tym okresie często ukierunkowują i warunkują działalność człowieka w pozostałych okresach jego życia. Z tego też powodu rozważania związane z kształtowaniem zainteresowań, które opisałem w mojej pracy, dotyczą ucznia.
Proces budzenia i rozwoju zainteresowań należy odnieść do modelowej definicji zainteresowań i można go moim zdaniem przedstawić w postaci następującego schematu.
Z powyższego schematu wynika, że proces budzenia zainteresowań musi rozpocząć się od wywołania prostej orientacyjnej aktywności poznawczej i zaciekawienia. Wskazanie na coś nieznanego, dziwnego, co każe się zastanowić i zdziwić. Czasem może to być wprost sformułowane pytanie, na które uzyskana odpowiedź nie może być banalna.
Gdy pytanie spełni już pożądany efekt zainteresowania (zdziwienie, zastanowienie), gdy uczniowie mają poczucie braku wiedzy, by prawidłowo zareagować na pytanie, udzielamy im wskazówek. Ich "wielkość" uzależniona jest od trudności pytania. Wskazówka to udzielenie uczniom informacji, gdzie szukać odpowiedzi (lektura, obserwacja określonego zjawiska, czasami "podpowiedź" w postaci przypomnienia (odwołania się do już posiadanej przez ucznia wiedzy). Wskazówka musi pozwolić uczniowi aktywnie samemu szukać odpowiedzi na pytanie i zachęcać od aktywności własnej.
Warunkiem pozytywnych efektów aktywności własnej jest stworzenie warunków do samodzielnego poszukiwania odpowiedzi na postawione pytanie (które trwa dłużej lub krócej). Taka odpowiedź to samodzielne uzyskanie wyniku.
Jeśli tylko jest to możliwe należy otrzymane wyniki nagrodzić (wzmocnić). Proces ten należy powtarzać tak długo, aż pojawią się dowody budzonego zainteresowania.
Omawiany schemat działania w celu pobudzania i rozwijania zainteresowań może być realizowany na jednej lub kilku lekcjach, spotkaniach czy zajęciach. Czasami proces ten trwa kilka tygodni, miesięcy lub lat.
Proces rozwoju zainteresowań na ogół przebiega przez następujące fazy: (7)
- ciekawość świata wobec wszystkiego co nowe, nieznane, dziwne, niejasne;
- selekcja bodźców aktywności poznawczej koncentrująca aktywność badawczą na określonych bodźcach, mających stać się treścią zainteresowań;
- osobista satysfakcja z wyników poszukiwań i odporność na niepowodzenie w tym zakresie;
- samowzmocnienie nowych zainteresowań przez takie rozbudzenie "głodu wiedzy" w danej dziedzinie, takie podniesienie progu wrażliwości na nowość, niejasność w dziedzinie budzonych zainteresowań, które zmuszą do dalszych działań poznawczych.
Opisany proces przebiega niejednakowo u poszczególnych jednostek:
- różny jest czas pojawiania się i rozległość opisanych faz
- różne ich nasilenie
- różna w efekcie treść obudzonych zainteresowań
- różna ich trwałość
Proces ten jest zależny także od innych cech osobowości, np: temperamentu, warunków rozwoju, sprawności nauczyciela - wychowawcy oraz od równolegle występujących zainteresowań, ciekawości oraz uzdolnień.
Należy odróżnić zainteresowanie od zamiłowania. O ile zainteresowanie jest synonimem ukierunkowanej aktywności poznawczej, o tyle zamiłowania związane są z chętnym wykonywaniem pewnych działań. Mogą one współpracować ze sobą, ale też mogą przekształcać się jedne w drugie. Zamiłowania, podobnie jak zainteresowania, są ważnym stymulatorem rozwoju i zdrowia psychicznego człowieka.
1. Badanie zainteresowań
Aby nauczyciel mógł właściwie spełnić swoją rolę w pobudzaniu
i kształtowaniu zainteresowań ucznia, powinien najpierw je poznać. Informacje o zainteresowaniach może uzyskać stosując: (4)
- obserwację
- wywiady
- kwestionariusze
- inwentarze zainteresowań
Obserwacja to podstawowa metoda gromadzenia informacji, polegająca na systematycznym rejestrowaniu zachowań osoby obserwowanej oraz na interpretacji uzyskanych danych. Obserwację podejmujemy wówczas, gdy pragniemy znaleźć odpowiedź na konkretne pytanie o przebieg zdarzeń lub o przyczyny zjawisk (4).
Wywiad definiowany jest jako celowa rozmowa lub ustne użycie kwestionariusza. Można wyodrębnić następujące typy wywiadów: (4)
- Wywiad swobodny - nazywany niekiedy rozmową z ankietowanym. Spontaniczne zadawanie pytań dotyczących różnych spraw, pozwala młodemu człowiekowi swobodnie odpowiadać
- Wywiad kierunkowy - nauczyciel ma przygotowany projekt pytań, które następnie zadaje uczniowi.
- Wywiad mieszany - jest najczęściej stosowanym typem wywiadu. Niekiedy wywiad taki nabiera charakteru rozmowy naprowadzanej.
Kwestionariusze i inwentarze zainteresowań są przydatne do badań zainteresowań większej grupy uczniów jednocześnie. Tworząc kwestionariusze nauczyciel powinien pamiętać o dynamice i zmienności zainteresowań u dzieci w wieku szkolnym oraz o tym , że kwestionariusze nie wykrywają tzw. zamiłowań.
2. Rola nauczyciela
Istotność oddziaływań wychowawczych szkoły i nauczyciela na kształtowanie zainteresowań, podkreślają wszyscy autorzy publikacji poświęconych zagadnieniom zainteresowań. Oddziaływanie środowiska szkoły związane z wykształceniem u dzieci i młodzieży zainteresowań związanych z przedmiotem nauczania, zainteresowań zawodowych, społecznych, kulturalnych, sportowo-turystycznych i innych, to jeden z ważniejszych celów wychowawczych szkoły.
"Wytworzenie różnorodnych zainteresowań sprzyja wszechstronnemu rozwojowi osobowości oraz stymuluje uczestnictwo w różnych formach działania. Równocześnie w procesie wychowania należy dążyć do ukształtowania jednego centralnego zainteresowania, , odpowiadającego indywidualnym uzdolnieniom i potrzebom jednostki. Zainteresowanie takie, stymulując określone formy działalności, sprzyja jej wysokiej efektywności" (5).
Właściwa realizacja celów związanych z zainteresowaniami uczniów jest uzależniona od doboru odpowiedniego programu i metod nauczania, które powinny nie tylko dostarczać wiedzy, ale i kształtować zainteresowania.
Zadaniem nauczyciela jest: (2)
- dostarczanie odpowiednich okazji.
- zademonstrowanie uczniom użyteczności zainteresowania
- powstrzymanie się od wydawania osądów dotyczących kompetencji dzieci, jeśli idzie o umiejętności związane z zainteresowaniem, dopóki nie będą miały okazji do rozwinięcia tych umiejętności.
- okazywanie entuzjazmu i zaangażowania w związku z konkretnym zainteresowaniem.
Właściwej skuteczności rozwoju zainteresowań nie osiągniemy samymi programami nauczania i wskazówkami metodycznymi. Niezbędni są nauczyciele, którzy swoja osobowością, fascynacją dla wiedzy, zdolnością nawiązywania kontaktów z uczniem, potrafią wiązać uwagę, motywację
i różne formy aktywności uczniów z przedmiotem nauczania
